उपनिषदे · Maitrāyaṇī 7
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 7.1
अग्निर्गायत्रं त्रिवृद्रथन्तरं वसन्तः प्राणो नक्षत्राणि वसवः पुरस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति अचिन्त्योऽमूर्तो गभीरो गुणभुग्मयोऽनिर्वृत्तिर्योगीश्वरः सर्वज्ञो मेघोऽप्रमेयोऽनाद्यन्तः श्रीमान् अजो धीमाननिर्देश्यः सर्वसृक् सर्वस्यात्मा सर्वभुक् सर्वस्येशानः सर्वस्यान्तरान्तरः ॥ ७.१ ॥
अग्नी गायत्री छंद, त्रिवृत् (स्तोम), रथंतर, वसंत, प्राण, नक्षत्रे, वसू. हे पूर्व दिशेस उदय पावतात, तापतात, वर्षाव करतात, स्तुती करतात, पुन्हा प्रवेश करतात आणि आतील छिद्रातून पाहतात. तो अचिंत्य, अमूर्त, गंभीर, गुणभोक्ता, मयमय, अनिवृत्ती, योगीश्वर, सर्वज्ञ, मेघ, अप्रमेय, आदि-अंतरहित, श्रीमान, अज, धीमान, अनिर्देश्य, सर्वसृष्टा, सर्वाचा आत्मा, सर्वभोक्ता, सर्वाचा ईशान आणि सर्वाचा अंतरांतर आहे.
Maitrāyaṇī 7.2
इन्द्रस्त्रिष्टुप् पञ्चदशो बृहद्ग्रीष्मो व्यानः सोमो रुद्रा दक्षिणत उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेण ईक्षन्ति अनाद्यन्तोऽपरिमितोऽपरिच्छिन्नोऽपरप्रयोज्यः स्वतन्त्रोऽलिङ्गोऽमूर्तोऽनन्तशक्तिर्धाता भास्करः ॥ ७.२ ॥
इंद्र, त्रिष्टुभ् छंद, पंधरा पट (स्तोम), बृहत् साम, ग्रीष्म, व्यान प्राण, सोम, रुद्र. हे दक्षिण दिशेस उदय पावतात, तापतात, वर्षाव करतात, स्तुती करतात, पुन्हा प्रवेश करतात आणि आतील छिद्रातून पाहतात. तो आदि-अंतरहित, अपरिमित, अविच्छिन्न, दुसऱ्याने प्रेरित नसलेला, स्वतंत्र, लिंगरहित, अमूर्त, अनंत शक्तीचा, धाता, भास्कर आहे.
Maitrāyaṇī 7.3
मरुतो जगती सप्तदशो वैरूपम् वर्षा अपानः शुक्र आदित्याः पश्चादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति तच्छान्तमशब्दमभयमशोकमानन्दम् तृप्तम् स्थिरमचलममृतमच्युतम् ध्रुवम् विष्णुसंज्ञितम् सर्वापरं धाम ॥ ७.३ ॥
मरुत्, जगती, सप्तदश, वैरूप, वर्षा, अपान, शुक्र आणि आदित्य पश्चिमेकडून उदयाला येतात, तापतात, वर्षाव करतात, स्तुती केले जातात, पुन्हा प्रवेश करतात आणि छिद्रातून आत पाहतात. ते शांत, शब्दरहित, अभय, शोकरहित, आनंद, तृप्त, स्थिर, अचल, अमृत, अच्युत, ध्रुव, विष्णू नावाने ओळखले जाणारे, सर्वांच्या पलीकडचे धाम आहे.
Maitrāyaṇī 7.4
विश्वे देवा अनुष्टुबेकविंशो वैराजः शरत्समानो वरुणः साध्या उत्तरत उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति अन्तःशुद्धः पूतः शून्यः शान्तोऽप्राणो निरात्मानन्तः ॥ ७.४ ॥
विश्वेदेव, अनुष्टुप्, एकविंश, वैराज, शरद्, समान, वरुण आणि साध्य उत्तरेकडून उदयाला येतात, तापतात, वर्षाव करतात, स्तुती केले जातात, पुन्हा प्रवेश करतात आणि छिद्रातून आत पाहतात. ते आतून शुद्ध, पवित्र, शून्य, शांत, प्राणरहित, आत्मरहित, अनंत आहे.
Maitrāyaṇī 7.5
मित्रावरुणौ पङ्क्तिस्त्रिणवत्रयस्त्रिंशो शाक्वररैवते हेमन्त शिशिरा उदानोऽङ्गिरसश्चन्द्रमा ऊर्ध्वा उद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति प्रणवाख्यं प्रणेतारम् भारूपम् विगतनिद्रम् विजरम् विमृत्युम् विशोकम् ॥ ७.५ ॥
मित्रावरुण, पंक्ती, त्रिणव, त्रयस्त्रिंश, शाक्वर आणि रैवत, हेमंत आणि शिशिर, उदान, अंगिरस आणि चंद्र ऊर्ध्व उदयाला येतात, तापतात, वर्षाव करतात, स्तुती केले जातात, पुन्हा प्रवेश करतात आणि छिद्रातून आत पाहतात. तो प्रणव नावाने ओळखला जाणारा, मार्गदर्शक, तेजोरूप, निद्रारहित, जरारहित, मृत्युरहित, शोकरहित आहे.
Maitrāyaṇī 7.6
शनिराहुकेतूरगरक्षोयक्षनरविहगशरभेभादयोऽधस्तादुद्यन्ति तपन्ति वर्षन्ति स्तुवन्ति पुनर्विशन्ति अन्तर्विवरेणेक्षन्ति यः प्राज्ञो विधरणः सर्वान्तरोऽक्षरः शुद्धः पूतः भान्तः क्षान्तः शान्तः ॥ ७.६ ॥
शनि, राहु, केतू, नाग, राक्षस, यक्ष, मानव, पक्षी, शरभ, हत्ती इत्यादी खालून उदयाला येतात, तापतात, वर्षाव करतात, स्तुती केले जातात, पुन्हा प्रवेश करतात आणि छिद्रातून आत पाहतात. जो प्राज्ञ, धारण करणारा, सर्वांच्या अंतरातील, अक्षर, शुद्ध, पवित्र, तेजस्वी, क्षमाशील आणि शांत आहे.
Maitrāyaṇī 7.7
एष हि खल्वात्मन्तर्हृदयेऽणीयानिद्धोऽग्निरिव विश्वरूपोऽस्यैवान्नमिदं सर्वमस्मिन्नोता इमाः प्रजाः। एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविचिकित्सोऽविपाशः सत्यसङ्कल्पः सत्यकामः एष परमेश्वरः एष भूताधिपतिः एष भूतपालः एष सेतुः विधरणः एष हि खल्वात्मेशानः शम्भुर्भवो रुद्रः प्रजापतिर् विश्वसृग्घिरण्यगर्भः सत्यं प्राणो हंसः शस्ताच्युतो विष्णुर्नारायणः यश्चैषोऽग्नौ यश्चायं हृदये यश्चासावादित्ये स एष एकः तस्मै ते विश्वरूपाय सत्ये नभसि हिताय नमः ॥ ७.७ ॥
हा खरोखर हृदयाच्या आतील आत्मा आहे, अणूहूनही सूक्ष्म, अग्नीप्रमाणे प्रज्वलित, विश्वरूप. यातच हे सर्व अन्न आणि या सर्व प्रजा गुंफलेल्या आहेत. हा आत्मा पापरहित, जरारहित, मृत्युरहित, शोकरहित, संशयरहित, बंधनरहित, सत्यसंकल्प आणि सत्यकाम आहे. हाच परमेश्वर, हाच भूतांचा अधिपती, हाच भूतांचा पालक, हाच सेतू आणि धारक. हाच आत्मा, ईशान, शंभू, भव, रुद्र, प्रजापती, विश्वस्रष्टा, हिरण्यगर्भ, सत्य, प्राण, हंस, प्रशंसित, अच्युत, विष्णू, नारायण आहे. जो अग्नीत आहे, जो हृदयात आहे, आणि जो आदित्यात आहे, तो हा एकच आहे. त्या विश्वरूपाला, सत्यात आणि आकाशात हितकारी असलेल्याला नमस्कार.
Maitrāyaṇī 7.8
अथेदानीं ज्ञानोपसर्गा राजन्मोहजालस्यैष वै योनिः यदस्वर्गैः सह स्वर्गस्यैष वाट्ये पुरस्तादुक्तेऽप्यधः स्तम्बेनाश्लिष्यन्ति अथ ये चान्ये ह नित्यप्रमुदिता नित्यप्रवसिता नित्ययाचनका नित्यं शिल्पोपजीविनोऽथ ये चान्ये ह पुरयाचका अयाज्ययाचकाः शुद्रशिष्याः शूद्रश्च शास्त्रविद्वांसोऽथ ये चान्ये ह चाटजटनटभटप्रव्रजितरङ्गावतारिणो राजकर्मणि पतितादयोऽथये चान्ये ह यक्षराक्षसभूतगणपिशाचोरगग्रहादीनामर्थं पुरस्कृत्य शमयाम इत्येवं ब्रुवाणा अथ ये चान्ये ह वृथा कषायकुण्डलिनः कापालिनोऽथ ये चान्ये ह वृथा तर्कदृष्टान्तकुहकेन्द्रजालैर्वैदिकेषु परिस्थातुमिच्च्हन्ति तैः सह न संवस्त् प्रकाश्यभूता वै ते तस्करा अस्वर्ग्या इत्येवं ह्याह नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः । भ्राम्यन्लोको न जानाति वेदविद्यान्तरन्तु यत् ॥ ॥ ७.८ ॥
आता, हे राजा, ज्ञानात विघ्न आणणारे लोकच मोहजालाचे मूळ आहेत. जे स्वर्गरहित लोकांसोबत स्वर्गाविषयी, पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे, खाली खांबाला बिलगतात. जे सदा आनंदी, सदा प्रवास करणारे, सदा याचना करणारे, सदा कारागिरीवर जगणारे; जे नगरात भिक्षा मागणारे, अयोग्यांकडे याचना करणारे, शूद्र शिष्य असलेले, शूद्र असूनही शास्त्रज्ञ; जे खुशामतखोर, जटाधारी, नट, योद्धे, संन्यासी, रंगमंचावर अवतरणारे, राजकार्यात पतित झालेले इत्यादी; जे यक्ष, राक्षस, भूतगण, पिशाच, सर्प, ग्रह यांच्यासाठी 'आम्ही शांती करू' असे म्हणतात; जे व्यर्थ कषाय वस्त्र व कुंडले धारण करणारे कापालिक; जे व्यर्थ तर्क, दृष्टांत, कपट, इंद्रजाल यांनी वैदिक गोष्टींमध्ये उभे राहू इच्छितात — त्यांच्यासोबत राहू नये. ते उघड चोर आहेत, स्वर्गाला अनुकूल नाहीत. 'आत्मा नाही' या वादाच्या कपटांनी, खोट्या दृष्टांतांनी व हेतूंनी जग भ्रमित होऊन वेदविद्येतील भेद जाणत नाही.
Maitrāyaṇī 7.9
बृहस्पतिर्वै शुक्रो भूत्वेन्द्रस्याभयायासुरेभ्यः क्षयायेमामविद्यामसृजत् तया शिवमशिवमित्युद्दिशन्त्यशिवं शिवमिति वेदादिशास्त्रहिंसकधर्माभिध्यानमस्त्विति वदन्ति अतो नैनामभिधीयेतान्यथैषा बन्ध्येवैषा रतिमात्रं फलमस्या वृत्तच्युतस्येव नारम्भणीयेत्येवं ह्याह दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता । विद्याभीप्सितुं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो लोलुपन्ते ॥ विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्यया अमृतमश्नुते ॥ अविद्यायामन्तरे वेष्ट्यमानाः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः । दन्द्रम्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ ॥ ७.९ ॥
बृहस्पती शुक्र होऊन इंद्राच्या अभयासाठी आणि असुरांच्या नाशासाठी ही अविद्या निर्माण केली. तिच्याद्वारे 'शिव'ला 'अशिव' आणि 'अशिव'ला 'शिव' म्हटले जाते; वेद इत्यादी शास्त्रांची हिंसा करणाऱ्या धर्माचे ध्यान असो, असे ते म्हणतात. म्हणून हे इतर प्रकारे शिकवू नये; ही वांझ आहे, हिचे फळ केवळ रतिसुख आहे; आचारातून पतित झालेल्याप्रमाणे हिचा आरंभ करू नये, असे तोच म्हणतो. हे दूरचे, विपरीत आणि भिन्न दिशेचे आहेत: अविद्या आणि विद्या म्हणून ओळखले जाणारे. मी नचिकेताला विद्येची इच्छा करणारा मानतो; अनेक कामना तुला मोहवू शकल्या नाहीत. जो विद्या आणि अविद्या दोन्ही एकत्र जाणतो, तो अविद्येने मृत्यू ओलांडून विद्येने अमृत प्राप्त करतो. अविद्येच्या मध्ये वेढलेले, स्वतःला धीर आणि पंडित समजणारे मूढ लोक आंधळ्यांनी नेलेल्या आंधळ्यांप्रमाणे भटकत फिरतात.
Maitrāyaṇī 7.10
देवासुरा ह वै य आत्मकामा ब्रह्मणोऽन्तिकं प्रयाताः तस्मै नमस्कृत्वोचुः भगवन् वयमात्मकामाः स त्वं नो ब्रूहीति अतश्चिरं ध्यात्वाऽमन्यतान्यतामानो वै तेऽसुरा अतोऽन्यतममेतेषामुक्तम् तदिमे मूढा उपजीवन्त्यभिष्वङ्गिणस्तर्याभिघातिनोऽनृताभिशंसिनः सत्यमिवानृतं पश्यन्तीन्द्रजालवदित्यतो यद्वेदेष्वाभिहितं तत्सत्यं यद्वेदेषूक्तं तद्विद्वांस उपजीवन्ति तस्माद्ब्राह्मणो नावैदिकमधीयीतायमर्थः स्यादिति ॥ ७.१० ॥
आत्मकाम देव आणि असुर ब्रह्मदेवांजवळ गेले. त्यांना नमस्कार करून ते म्हणाले: हे भगवान्, आम्ही आत्मकाम आहोत; आपण आम्हाला सांगा. मग दीर्घकाळ ध्यान करून त्याने विचार केला; असुरांची मनोवृत्ती भिन्न होती, म्हणून त्यांना एक प्रकारचा उपदेश सांगितला गेला. हे मूढ लोक आसक्त, इतरांना आघात करणारे, असत्य बोलणारे आहेत; इंद्रजालाप्रमाणे असत्याला सत्य म्हणून पाहतात. म्हणून वेदांत जे सांगितले आहे तेच सत्य; वेदांत जे सांगितले आहे त्यावरच विद्वान उपजीविका करतात. म्हणून ब्राह्मणाने अवैदिक काही अध्ययन करू नये, असा अर्थ होऊ नये म्हणून.
Maitrāyaṇī 7.11
एतद्वा व तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यत्परं तेजस्तत्त्रेधाभिहितमग्ना आदित्ये प्राण एतद्वा व तत्स्वरूपं नभसः खेऽन्तर्भूतस्य यदोमित्येतदक्षरमनेनैव तदुद्बुध्यति उदयति उच्छ्वसति अजस्रं ब्रह्मधीयालम्बं वात्रैवैतत्समीरणे नभसि प्रशाखयैवोत्क्रम्य स्कन्धात्स्कन्धमनुसरति। अप्सु प्रक्षेपको लवणस्येव घृतस्य चौष्ण्यमिवाभिध्यातुर्विस्तृतिरिवैतदित्यात्रोदाहरन्ति। अथ कस्मादुच्यते वैद्युतो यस्मादुच्चारितमात्र एव सर्वं शरीरं विद्योतयति तस्मादोमित्यनेनैतदुपासीतापरिमितं तेजः ।
१ पुरुषश्चक्षुषो योऽयं दक्षिणोऽक्षिण्यवस्थितः ।
इन्द्रोऽयमस्य जायेयं सव्ये चाक्षिण्यवस्थिता ॥
२ समागमस्तयोरेव हृदयान्तर्गते सुषौ ।
तेजस्तल्लोहितस्यात्र पिण्ड एवोभयोस्तयोः ॥
३ हृदयादायाति तावच्चक्षुष्यस्मिन्प्रतिष्ठिता ।
सारणी सा तयोर्नाडी द्वयोरेका द्विधा सती ॥
४ मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ।
मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् ॥
५ खजाग्नियोगाद् हृदि सम्प्रयुक्तमणोर्ह्यणुर्द्विरणुः कण्ठदेशे ।
जिह्वाग्रदेशे त्र्यणुकं च विद्धि विनिर्गतं मातृकमेवमाहुः ॥
६ न पश्यन्मृत्युमं पश्यति न रोगं नोत दुःखताम् ।
सर्वं हि पश्यन्पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वशः ॥
७ चाक्षुषः स्वप्नचारी च सुप्तः सुप्तात्परश्च यः ।
भेदाश्चैतेऽस्य चत्वारस्तेभ्यस्तुर्यं महत्तरम् ॥
८ त्रिष्वेकपाच्चरेद्ब्रह्म त्रिपाच्चरति चोत्तरे ।
सत्यानृतोपभोगार्थाः द्वैतीभावो महात्मन इति
द्वैतीभावो महात्मन इति ॥ ॥ ७.११ ॥
हे खरोखर नभाच्या आत असलेल्या त्या परम तेजाचे स्वरूप आहे; ते तीन प्रकारे सांगितले आहे: अग्नीत, आदित्यात आणि प्राणात. हेच खरोखर आकाशाच्या आत असलेल्या ओंकार अक्षराचे स्वरूप आहे. यानेच तो जागा होतो, उदयाला येतो, श्वास घेतो; ब्रह्मचिंतनाचा अखंड आधार बनतो. मिठाचे पाण्यात विरघळणे, तुपाची उष्णता, ध्यान करणाऱ्याचा विस्तार यांसारखे उदाहरण ते देतात. हे विजेसारखे का म्हटले जाते? कारण उच्चारमात्रानेच ते संपूर्ण शरीर प्रकाशित करते. म्हणून ओम् या नावाने याची उपासना करावी, अपरिमित तेज म्हणून. उजव्या डोळ्यात स्थित पुरुष इंद्र आहे; त्याची पत्नी डाव्या डोळ्यात स्थित आहे. हृदयाच्या आत सुषुम्नेत त्या दोघांचा संगम होतो; तिथे लाल तेजच त्या दोघांचा पिंड आहे. हृदयातून येणारे हे या डोळ्यात प्रतिष्ठित आहे; ती दोघांची मार्गदर्शक नाडी आहे, दोन असूनही एक, दोन प्रकारे राहिलेली. मन शरीरातील अग्नीवर प्रहार करते; ते मारुताला प्रेरित करते; छातीत संचार करणारा मारुत गंभीर स्वर निर्माण करतो. आकाशाग्नीच्या योगाने हृदयात संयुक्त झालेला अणू, कंठप्रदेशातील द्व्यणू, जिभेच्या टोकाचा त्र्यणुक असे जाण; हे मातृकारूपाने निघते असे ते सांगतात. मृत्यू न पाहणारा, रोग आणि दुःख न पाहणारा, सर्व पाहत सर्वत्र सर्व मिळवतो. जागृत, स्वप्नचारी, सुषुप्त, आणि सुषुप्तीच्या पलीकडचे — हे त्याचे चार भेद; त्यांच्या पलीकडे तुरीय महत्तर आहे. तिघांत एकपाद ब्रह्म संचार करते; वर त्रिपाद संचार करते; सत्य-असत्याच्या उपभोगासाठी महात्म्याचा द्वैतभाव असतो.