Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

उपनिषद् · Muṇḍaka 1.1

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

Muṇḍaka 1.1.1

ॐ ब्रह्मा देवानां प्रथमः संबभूव विश्वस्य कर्ता
भुवनस्य गोप्ता ।
स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय
ज्येष्ठपुत्राय प्राह ॥ १.१.१ ॥

ॐ ब्रह्मा देवताओं में सबसे पहले उत्पन्न हुए। वे विश्व के कर्ता और लोक के रक्षक हैं। उन्होंने ब्रह्मविद्या, जो सब विद्याओं की आधारशिला है, अपने ज्येष्ठ पुत्र अथर्वा को बताई।

Muṇḍaka 1.1.2

अथर्वणे यां प्रवदेत ब्रह्माऽथर्वा तं
पुरोवाचाङ्गिरे ब्रह्मविद्याम् ।
स भारद्वाजाय सत्यवाहाय प्राह
भारद्वाजोऽङ्गिरसे परावराम् ॥ १.१.२ ॥

ब्रह्मा ने जो ब्रह्मविद्या अथर्वा को बताई, वही अथर्वा ने पहले अंगिरा को कही। अंगिरा ने उसे सत्यवाह भारद्वाज को बताया, और भारद्वाज ने परा तथा अपरा विद्या अंगिरा को कही।

Muṇḍaka 1.1.3

शौनको ह वै महाशालोऽङ्गिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ ।
कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति ॥ १.१.३ ॥

महाशाल शौनक ने विधिपूर्वक अंगिरा के पास जाकर पूछा, 'हे भगवन्, किसके जानने से यह सब कुछ जाना हुआ हो जाता है?'

Muṇḍaka 1.1.4

तस्मै स होवाच ।
द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म
यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च ॥ १.१.४ ॥

उसने उससे कहा: 'दो विद्याएँ जानने योग्य हैं,' ऐसा ब्रह्मवेत्ता कहते हैं — परा और अपरा।

Muṇḍaka 1.1.5

तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति ।
अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते ॥ १.१.५ ॥

वहाँ अपरा विद्या ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और अथर्ववेद है, तथा शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द और ज्योतिष है। और परा विद्या वह है जिससे वह अक्षर प्राप्त किया जाता है।

Muṇḍaka 1.1.6

यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्ण-
मचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् ।
नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं
तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः ॥ १.१.६ ॥

जो अदृश्य, अग्राह्य, गोत्ररहित, वर्णरहित, नेत्र और कान से रहित, हाथ-पैर से रहित है, जो नित्य, सर्वव्यापी, सब जगह विद्यमान और अत्यन्त सूक्ष्म है, वह अविनाशी है, जो प्राणियों का उद्गम है, उसे धीर पुरुष सब ओर से देखते हैं।

Muṇḍaka 1.1.7

यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च
यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति ।
यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि
तथाऽक्षरात् संभवतीह विश्वम् ॥ १.१.७ ॥

जैसे मकड़ी (तंतु) निकालती है और फिर उन्हें समेट लेती है, जैसे पृथ्वी पर औषधियाँ उगती हैं, जैसे जीवित पुरुष से केश और रोम उत्पन्न होते हैं, वैसे ही इस अक्षर से यह विश्व उत्पन्न होता है।

Muṇḍaka 1.1.8

तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते ।
अन्नात् प्राणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥ १.१.८ ॥

तप से ब्रह्म बढ़ता है; उससे अन्न उत्पन्न होता है; अन्न से प्राण, मन, सत्य, लोक और कर्मों में अमृत (उत्पन्न होते हैं)।

Muṇḍaka 1.1.9

यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तापः ।
तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायाते ॥ १.१.९ ॥

जो सर्वज्ञ है, जो सब कुछ जानता है, उसका तप ज्ञानमय है। उसी से यह ब्रह्म, नाम, रूप और अन्न उत्पन्न होते हैं।