उपनिषदे · Muṇḍaka 2.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Muṇḍaka 2.2.1
आविः संनिहितं गुहाचरं नाम
महत्पदमत्रैतत् समर्पितम् ।
एजत्प्राणन्निमिषच्च यदेतज्जानथ
सदसद्वरेण्यं परं विज्ञानाद्यद्वरिष्ठं प्रजानाम् ॥ २.२.१ ॥
जे प्रकट, जवळ, गुहेत संचार करणारे आणि नावाने ओळखले जाणारे आहे; त्यात हे महान पद स्थापित आहे. चालणारे, श्वास घेणारे, डोळे मिटणारे जे हे – सत् आणि असत् यांच्याहून श्रेष्ठ, परम, विज्ञानाच्याही पलीकडील, प्राण्यांमध्ये सर्वोत्तम असे, ते तू जाण.
Muṇḍaka 2.2.2
यदर्चिमद्यदणुभ्योऽणु च
यस्मिँल्लोका निहिता लोकिनश्च ।
तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाङ्मनः
तदेतत्सत्यं तदमृतं तद्वेद्धव्यं सोम्य विद्धि ॥ २.२.२ ॥
जे तेजस्वी, अणूंहूनही सूक्ष्म, ज्यात सर्व लोक आणि त्यांचे रहिवासी स्थिरावले आहेत — तेच हे अक्षर ब्रह्म. तेच प्राण; तेच वाणी आणि मन. तेच हे सत्य, तेच अमृत. हे सौम्या, त्या लक्ष्याला तू जाण.
Muṇḍaka 2.2.3
धनुर्गृहीत्वौपनिषदं महास्त्रं
शरं ह्युपासा निशितं सन्धयीत ।
आयम्य तद्भावगतेन चेतसा
लक्ष्यं तदेवाक्षरं सोम्य विद्धि ॥ २.२.३ ॥
उपनिषदातील महान अस्त्र असलेले धनुष्य घेऊन, उपासनेने धारदार केलेला बाण त्यावर ठेवावा. मग त्या भावात लीन झालेल्या चित्ताने तो ओढून, हे सौम्या, त्या अक्षरालाच लक्ष्य म्हणून जाण.
Muṇḍaka 2.2.4
प्रणवो धनुः शारो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते ।
अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत् तन्मयो भवेत् ॥ २.२.४ ॥
प्रणव (ॐ) हे धनुष्य; आत्मा हा बाण; ब्रह्म हे त्याचे लक्ष्य असे म्हटले जाते. सावध राहून त्याचा वेध घ्यावा; बाणाप्रमाणे त्यामध्ये तन्मय व्हावे.
Muṇḍaka 2.2.5
यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं
मनः सह प्राणैश्च सर्वैः ।
तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो
विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः ॥ २.२.५ ॥
ज्यात द्युलोक, पृथ्वी, अंतरिक्ष, मन आणि सर्व प्राण ओतप्रोत आहेत, त्या एकालाच आत्मा म्हणून जाणा; इतर शब्द सोडा. हाच अमृततेचा सेतू आहे.
Muṇḍaka 2.2.6
अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः ।
स एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः ।
ओमित्येवं ध्यायथ आत्मानं स्वस्ति वः
पाराय तमसः परस्तात् ॥ २.२.६ ॥
रथाच्या चाकाच्या नाभीत आरे जसे जोडलेले असतात, तसे जिथे नाड्या एकत्र येतात तिथे हा आतमध्ये अनेक प्रकारे जन्म घेत संचार करतो. अशा प्रकारे ॐ म्हणून आत्म्याचे ध्यान करा; अंधाराच्या पलीकडे जाण्यासाठी तुमचे कल्याण होवो.
Muṇḍaka 2.2.7
यः सर्वज्ञः सर्वविद् यस्यैष महिमा भुवि ।
दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः ॥
मनोमयः प्राणशरीरनेता
प्रतिष्ठितोऽन्ने हृदयं सन्निधाय ।
तद् विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा
आनन्दरूपममृतं यद् विभाति ॥ २.२.७ ॥
जो सर्वज्ञ व सर्ववित् आहे, त्याचीच ही महिमा पृथ्वीवर आहे. दिव्य ब्रह्मपुरात, आकाशात हा आत्मा प्रतिष्ठित आहे. मनोमय, प्राण व शरीराचा नेता, अन्नात प्रतिष्ठित, हृदयाजवळ स्थित असा तो आहे. धीर लोक विज्ञानाने त्याला पूर्णपणे पाहतात—तो आनंदरूप अमृत आहे, जो प्रकाशतो.
Muṇḍaka 2.2.8
भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥ २.२.८ ॥
परावराला पाहिल्यावर हृदयाची गाठ सुटते, सर्व संशय छिन्न होतात आणि त्याची कर्मे क्षीण होतात.
Muṇḍaka 2.2.9
हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् ।
तच्छुभ्रं ज्योतिषं ज्योतिस्तद् यदात्मविदो विदुः ॥ २.२.९ ॥
त्या सुवर्णमय परम कोशात निर्मल, अखंड ब्रह्म आहे. ते शुभ्र आहे, प्रकाशांचा प्रकाश आहे; आत्मज्ञानी ते जाणतात.
Muṇḍaka 2.2.10
न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं
नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ।
तमेव भान्तमनुभाति सर्वं
तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ २.२.१० ॥
तेथे सूर्य प्रकाशत नाही, चंद्र-तारेही नाहीत, या विजाही चमकत नाहीत; हा अग्नी तरी कुठला? तोच प्रकाशत असताना सर्व त्याच्या मागून प्रकाशते; त्याच्या तेजानेच हे सर्व प्रकाशते.
Muṇḍaka 2.2.11
ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद् ब्रह्म पश्चाद् ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण ।
अधश्चोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम् ॥ २.२.११ ॥
हे सर्व ब्रह्मच आहे, ते अमृत आहे. पुढे ब्रह्म, मागे ब्रह्म, दक्षिणेस व उत्तरेस ब्रह्म; खाली व वर पसरलेले ब्रह्मच आहे. हे विश्व ब्रह्मच आहे, हेच श्रेष्ठ आहे.