ઉપનિષદો · Praśna 4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Praśna 4.1
अथ हैनं सौर्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ ।
भगवन्नेतस्मिन्
पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः
स्वप्नान् पश्यति कस्यैतत् सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे
सम्प्रतिष्टिता भवन्तीति ॥ ४.१ ॥
ત્યારે સૌર્યાયણી ગાર્ગ્યે તેમને પૂછ્યું: ભગવન્, આ પુરુષમાં કયાં સૂઈ જાય છે, કયાં જાગતાં રહે છે? કયો દેવ સ્વપ્નો જુએ છે? આ સુખ કોનું હોય છે? બધું કોનામાં એકસાથે સ્થિર રહે છે?
Praśna 4.2
तस्मै स होवच ।
यथ गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं
गच्छतः सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति ।
ताः पुनः
पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत् सर्वं परे देवे
मनस्येकीभवति
तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न
जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नादत्ते नानन्दयते
न विसृजते नेयायते स्वपितीत्याचक्षते ॥ ४.२ ॥
તેમણે તેને કહ્યું: હે ગાર્ગ્ય, સૂર્ય અસ્ત થતાં તેના બધાં કિરણો આ તેજોમંડળમાં એકરૂપ થઈ જાય છે; ઉદય થતાં તે ફરી ફરી ફેલાય છે. તેવી જ રીતે બધું પરમ દેવમાં, મનમાં એકરૂપ થાય છે. ત્યારે આ પુરુષ સાંભળતો નથી, જોતો નથી, સૂંઘતો નથી, ચાખતો નથી, સ્પર્શતો નથી, બોલતો નથી, ગ્રહણ કરતો નથી, આનંદ પામતો નથી, ત્યાગ કરતો નથી, ચાલતો નથી; આને 'સૂતો છે' એમ કહે છે.
Praśna 4.3
प्राणाग्रय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति ।
गार्हपत्यो ह
वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गार्हपत्यात् प्रणीयते
प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ॥ ४.३ ॥
પ્રાણરૂપ અગ્નિઓ જ આ પુર (શરીર)માં જાગતા રહે છે. આ અપાન ગાર્હપત્ય અગ્નિ છે; વ્યાન અન્વાહાર્યપચન છે, જે ગાર્હપત્યમાંથી લેવાય છે; તે લેવાતો હોવાથી આહવનીય પ્રાણ છે.
Praśna 4.4
यदुच्छ्वासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः ।
मनो ह वाव यजमानः ।
इष्टफलमेवोदानः ।
स
एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति ॥ ४.४ ॥
ઉપરનો શ્વાસ અને નીચેનો શ્વાસ એ બે આહુતિઓને સમાનપણે લઈ જનાર સમાન છે. મન જ ખરેખર યજમાન છે. ઉદાન જ ઇષ્ટફળ છે. તે આ યજમાનને દરરોજ બ્રહ્મ પાસે લઈ જાય છે.
Praśna 4.5
अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति ।
यद्दृष्टं
दृष्टमनुपश्यति
श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च
प्रत्यनुभूतं
पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं
चाश्रुतं
चानुभूतं चाननुभूतं च स्च्चासच्च सर्वं पश्यति सर्वः
पस्यति ॥ ४.५ ॥
અહીં આ દેવ સ્વપ્નમાં પોતાની મહિમાનો અનુભવ કરે છે. જે જોયું છે તે ફરીથી જુએ છે; જે સાંભળ્યું છે તે જ ફરીથી સાંભળે છે; દેશ અને દિશાઓના અંતરોમાં પણ એમ જ. જે અનુભવ્યું છે તેનો વારંવાર અનુભવ કરે છે. જોયેલું અને ન જોયેલું, સાંભળેલું અને ન સાંભળેલું, અનુભવેલું અને ન અનુભવેલું, સત્ અને અસત્ — એ બધું તે જુએ છે; સર્વ કંઈ જુએ છે.
Praśna 4.6
स यदा तेजसाऽभिभूतो भवति ।
अत्रैष देवः स्वप्नान्न
पश्यत्यथ यदैतस्मिञ्शरीर एतत्सुखं भवति ॥ ४.६ ॥
જ્યારે તે તેજથી અભિભૂત થાય છે, ત્યારે અહીં આ દેવ સ્વપ્નો જોતો નથી. પછી જ્યારે આ શરીરમાં આ સુખ હોય છે.
Praśna 4.7
स यथा सोभ्य वयांसि वसोवृक्षं संप्रतिष्ठन्ते ।
एवं
ह वै तत् सर्वं पर आत्मनि संप्रतिष्ठते ॥ ४.७ ॥
હે સૌમ્ય, જેમ પક્ષીઓ વસવાટના વૃક્ષ પર આવીને સ્થિર થાય છે, તેમ ખરેખર તે સર્વ પરમ આત્મામાં સ્થિર થાય છે.
Praśna 4.8
पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च
तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा
च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च ग्राणं च
घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शयितव्यं च
वाक्च वक्तव्यं च हस्तौ चादातव्यं चोपस्थश्चानन्दयितव्यं
च पायुश्च विसर्जयितव्यं च यादौ च गन्तव्यं च मनश्च
मन्तव्यं च बुद्धिश्च बोद्धिव्यं चाहङ्कारश्चाहङ्कर्तव्यं च
चित्तं च चेतयितव्यं च तेजश्च विद्योतयितव्यं च प्राणश्च
विद्यारयितव्यं च ॥ ४.८ ॥
પૃથ્વી અને પૃથ્વીની સૂક્ષ્મમાત્રા, જળ અને જળની સૂક્ષ્મમાત્રા, તેજ અને તેજની સૂક્ષ્મમાત્રા, વાયુ અને વાયુની સૂક્ષ્મમાત્રા, આકાશ અને આકાશની સૂક્ષ્મમાત્રા, નેત્ર અને જોવા યોગ્ય, કાન અને સાંભળવા યોગ્ય, નાક અને સૂંઘવા યોગ્ય, જીભ અને ચાખવા યોગ્ય, ત્વચા અને સ્પર્શવા યોગ્ય, વાણી અને બોલવા યોગ્ય, હાથ અને ગ્રહણ કરવા યોગ્ય, ઉપસ્થ અને આનંદ લેવા યોગ્ય, ગુદા અને ત્યાગવા યોગ્ય, પગ અને ચાલવા યોગ્ય, મન અને મનન કરવા યોગ્ય, બુદ્ધિ અને જાણવા યોગ્ય, અહંકાર અને અહંકાર કરવા યોગ્ય, ચિત્ત અને ચેતવા યોગ્ય, તેજ અને પ્રકાશિત કરવા યોગ્ય, તથા પ્રાણ અને ધારણ કરવા યોગ્ય.
Praśna 4.9
एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता
बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः ।
स परेऽक्षर आत्मनि
सम्प्रतिष्ठते ॥ ४.९ ॥
આ જ ખરેખર જોનાર, સ્પર્શનાર, સાંભળનાર, સૂંઘનાર, ચાખનાર, મનન કરનાર, જાણનાર અને કર્તા છે; આ જ વિજ્ઞાનાત્મા પુરુષ છે. તે પરમ અક્ષર આત્મામાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.
Praśna 4.10
परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते स यो ह वै
तदच्छायमशरीरम्लोहितं
शुभ्रमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य ।
स सर्वज्ञः सर्वो भवति ।
तदेष श्लोकः ॥ ४.१० ॥
હે સૌમ્ય, જે છાયારહિત, શરીરરહિત, લાલ દોષરહિત, ઉજ્જવળ એવા તે અક્ષરને જાણે છે, તે ખરેખર પરમ અક્ષરને પ્રાપ્ત કરે છે. તે સર્વજ્ઞ બનીને સર્વ બને છે. આ વિષયમાં આ શ્લોક છે.
Praśna 4.11
विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः
प्राणा भुतानि संप्रतिष्ठन्ति यत्र
तदक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य
स सर्वज्ञः सर्वमेवाविवेशेति ॥ ४.११ ॥
વિજ્ઞાનાત્મા સર્વ દેવો સાથે, પ્રાણો અને સર્વ ભૂતો જ્યાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે, તે અક્ષરને હે સૌમ્ય, જે જાણે છે, તે સર્વજ્ઞ બનીને સર્વમાં પ્રવેશ કરે છે.