Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

उपनिषद् · Praśna 4

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

Praśna 4.1

अथ हैनं सौर्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ ।
भगवन्नेतस्मिन्
पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः
स्वप्नान् पश्यति कस्यैतत् सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे
सम्प्रतिष्टिता भवन्तीति ॥ ४.१ ॥

तब सौर्यायणि गार्ग्य ने उनसे पूछा: हे भगवन्, इस पुरुष में कौन-कौन सोते हैं और इसमें कौन-कौन जागते रहते हैं? यह कौन-सा देव है जो स्वप्न देखता है? यह सुख किसका होता है? और सब किसमें एक साथ स्थित होते हैं?

Praśna 4.2

तस्मै स होवच ।
यथ गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं
गच्छतः सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति ।
ताः पुनः
पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत् सर्वं परे देवे
मनस्येकीभवति
तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न
जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नादत्ते नानन्दयते
न विसृजते नेयायते स्वपितीत्याचक्षते ॥ ४.२ ॥

उससे उन्होंने कहा: हे गार्ग्य, जैसे सूर्य की किरणें अस्त होते सूर्य के साथ इसी तेजोमंडल में एक हो जाती हैं, और उदय होने पर फिर-फिर फैल जाती हैं, वैसे ही निश्चय ही वह सब परम देव, मन में एक हो जाता है। तब यह पुरुष नहीं सुनता, नहीं देखता, नहीं सूँघता, नहीं चखता, नहीं छूता, नहीं बोलता, नहीं ग्रहण करता, नहीं आनंदित होता, नहीं त्यागता, नहीं चलता; इसे लोग 'सोता है' कहते हैं।

Praśna 4.3

प्राणाग्रय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति ।
गार्हपत्यो ह
वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गार्हपत्यात् प्रणीयते
प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ॥ ४.३ ॥

प्राणरूपी अग्नियाँ ही इस नगर (शरीर) में जागती रहती हैं। यह अपान गार्हपत्य अग्नि है, और व्यान अन्वाहार्यपचन है, जो गार्हपत्य से निकाली जाती है; उसके निकाले जाने के कारण आहवनीय अग्नि प्राण है।

Praśna 4.4

यदुच्छ्वासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः ।
मनो ह वाव यजमानः ।
इष्टफलमेवोदानः ।
स
एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति ॥ ४.४ ॥

जो ऊपर की साँस और नीचे की साँस, इन दो आहुतियों को समान रूप से ले जाता है, वह समान है। मन ही निश्चय से यजमान है। उदान ही इष्ट फल है। वह इस यजमान को प्रतिदिन ब्रह्म तक ले जाता है।

Praśna 4.5

अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति ।
यद्दृष्टं
दृष्टमनुपश्यति
श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च
प्रत्यनुभूतं
पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं
चाश्रुतं
चानुभूतं चाननुभूतं च स्च्चासच्च सर्वं पश्यति सर्वः
पस्यति ॥ ४.५ ॥

यहाँ यह देव स्वप्न में अपनी महिमा का अनुभव करता है। जो देखा गया है, उसे फिर से देखता है; जो सुना गया है, उसी विषय को फिर से सुनता है; देश और दिशाओं के अंतर से भी; जो अनुभव किया गया है, उसका बार-बार अनुभव करता है। जो देखा और न देखा गया, जो सुना और न सुना गया, जो अनुभव किया और न किया गया, जो सत् और असत् है, वह सब देखता है; वह सब कुछ देखता है।

Praśna 4.6

स यदा तेजसाऽभिभूतो भवति ।
अत्रैष देवः स्वप्नान्न
पश्यत्यथ यदैतस्मिञ्शरीर एतत्सुखं भवति ॥ ४.६ ॥

जब वह तेज से अभिभूत हो जाता है, तब यहाँ यह देव स्वप्नों को नहीं देखता। फिर जब इस शरीर में यह सुख होता है।

Praśna 4.7

स यथा सोभ्य वयांसि वसोवृक्षं संप्रतिष्ठन्ते ।
एवं
ह वै तत् सर्वं पर आत्मनि संप्रतिष्ठते ॥ ४.७ ॥

हे सौम्य, जैसे पक्षी बसेरे के वृक्ष पर आकर ठहरते हैं, वैसे ही निश्चय से वह सब परम आत्मा में स्थिर हो जाता है।

Praśna 4.8

पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च
तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा
च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च ग्राणं च
घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शयितव्यं च
वाक्च वक्तव्यं च हस्तौ चादातव्यं चोपस्थश्चानन्दयितव्यं
च पायुश्च विसर्जयितव्यं च यादौ च गन्तव्यं च मनश्च
मन्तव्यं च बुद्धिश्च बोद्धिव्यं चाहङ्कारश्चाहङ्कर्तव्यं च
चित्तं च चेतयितव्यं च तेजश्च विद्योतयितव्यं च प्राणश्च
विद्यारयितव्यं च ॥ ४.८ ॥

पृथ्वी और पृथ्वी की सूक्ष्म मात्रा, जल और जल की सूक्ष्म मात्रा, तेज और तेज की सूक्ष्म मात्रा, वायु और वायु की सूक्ष्म मात्रा, आकाश और आकाश की सूक्ष्म मात्रा, नेत्र और दिखने योग्य, कान और सुनने योग्य, नासिका और सूंघने योग्य, जिह्वा और चखने योग्य, त्वचा और छूने योग्य, वाणी और कहने योग्य, हाथ और ग्रहण करने योग्य, उपस्थ और आनंद लेने योग्य, गुदा और त्यागने योग्य, पैर और चलने योग्य, मन और मनन योग्य, बुद्धि और जानने योग्य, अहंकार और अहंकार का विषय, चित्त और चेतने योग्य, तेज और प्रकाशित करने योग्य, तथा प्राण और धारण करने योग्य।

Praśna 4.9

एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता
बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः ।
स परेऽक्षर आत्मनि
सम्प्रतिष्ठते ॥ ४.९ ॥

यही निश्चय ही देखने वाला, छूने वाला, सुनने वाला, सूंघने वाला, चखने वाला, मनन करने वाला, जानने वाला और कर्ता है; यह विज्ञानात्मा पुरुष है। वह परम अक्षर आत्मा में प्रतिष्ठित हो जाता है।

Praśna 4.10

परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते स यो ह वै
तदच्छायमशरीरम्लोहितं
शुभ्रमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य ।
स सर्वज्ञः सर्वो भवति ।
तदेष श्लोकः ॥ ४.१० ॥

जो सोम्य उस शाश्वत अक्षर को जानता है, जो छायारहित, शरीररहित, लाल-रंग के दोष से रहित और उज्ज्वल है, वह सचमुच परम अक्षर को प्राप्त होता है। वह सर्वज्ञ और सर्वरूप हो जाता है। इस विषय में यह श्लोक है।

Praśna 4.11

विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः
प्राणा भुतानि संप्रतिष्ठन्ति यत्र
तदक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य
स सर्वज्ञः सर्वमेवाविवेशेति ॥ ४.११ ॥

जिसमें विज्ञानात्मा, सभी देवताओं के साथ, प्राण और सभी भूत प्रतिष्ठित हो जाते हैं, उस अक्षर को जो सोम्य जानता है, वह सर्वज्ञ होकर सबमें प्रवेश कर जाता है, ऐसा।