ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Praśna 4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Praśna 4.1
अथ हैनं सौर्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ ।
भगवन्नेतस्मिन्
पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः
स्वप्नान् पश्यति कस्यैतत् सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे
सम्प्रतिष्टिता भवन्तीति ॥ ४.१ ॥
ਤਦ ਸੌਰਯਾਯਣੀ ਗਾਰਗੑਯ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: ਭਗਵਨ, ਇਸ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਸੌਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਹੜੇ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ? ਕਿਹੜਾ ਦੇਵ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸੁਖ ਕਿਸਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਸਭ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ?
Praśna 4.2
तस्मै स होवच ।
यथ गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं
गच्छतः सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति ।
ताः पुनः
पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत् सर्वं परे देवे
मनस्येकीभवति
तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न
जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नादत्ते नानन्दयते
न विसृजते नेयायते स्वपितीत्याचक्षते ॥ ४.२ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਗਾਰਗੑਯ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅਸਤ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਇਸ ਤੇਜ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਦੈ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ ਦੇਵ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਇਹ ਪੁਰਖ ਨਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਚੱਖਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ 'ਸੌਂਦਾ ਹੈ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Praśna 4.3
प्राणाग्रय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति ।
गार्हपत्यो ह
वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गार्हपत्यात् प्रणीयते
प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ॥ ४.३ ॥
ਪ੍ਰਾਣ-ਰੂਪ ਅਗਨੀਆਂ ਹੀ ਇਸ ਪੁਰ (ਸਰੀਰ) ਵਿੱਚ ਜਾਗਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਪਾਨ ਗਾਰਹਪਤਯ ਅਗਨੀ ਹੈ; ਵਿਆਨ ਅਨਵਾਹਾਰਯਪਚਨ ਹੈ, ਜੋ ਗਾਰਹਪਤਯ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਲਿਆਏ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਆਹਵਨੀਯ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ।
Praśna 4.4
यदुच्छ्वासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः ।
मनो ह वाव यजमानः ।
इष्टफलमेवोदानः ।
स
एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति ॥ ४.४ ॥
ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਦਾ ਸਾਹ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਦਾ ਸਾਹ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਯਜਮਾਨ ਹੈ। ਉਦਾਨ ਹੀ ਇਸ਼ਟ ਫਲ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Praśna 4.5
अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति ।
यद्दृष्टं
दृष्टमनुपश्यति
श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च
प्रत्यनुभूतं
पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं
चाश्रुतं
चानुभूतं चाननुभूतं च स्च्चासच्च सर्वं पश्यति सर्वः
पस्यति ॥ ४.५ ॥
ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਉਹੀ ਮੁੜ ਸੁਣਦਾ ਹੈ; ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਏਦਾਂ ਹੀ। ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਸਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਨਾ ਸੁਣਿਆ, ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਸੱਤ ਤੇ ਅਸੱਤ — ਇਹ ਸਭ ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Praśna 4.6
स यदा तेजसाऽभिभूतो भवति ।
अत्रैष देवः स्वप्नान्न
पश्यत्यथ यदैतस्मिञ्शरीर एतत्सुखं भवति ॥ ४.६ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੇਜ ਨਾਲ ਅਭਿਭੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਸੁਪਨੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Praśna 4.7
स यथा सोभ्य वयांसि वसोवृक्षं संप्रतिष्ठन्ते ।
एवं
ह वै तत् सर्वं पर आत्मनि संप्रतिष्ठते ॥ ४.७ ॥
ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਬਸੇਰੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਟਿਕਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਹ ਸਭ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Praśna 4.8
पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च
तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा
च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च ग्राणं च
घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शयितव्यं च
वाक्च वक्तव्यं च हस्तौ चादातव्यं चोपस्थश्चानन्दयितव्यं
च पायुश्च विसर्जयितव्यं च यादौ च गन्तव्यं च मनश्च
मन्तव्यं च बुद्धिश्च बोद्धिव्यं चाहङ्कारश्चाहङ्कर्तव्यं च
चित्तं च चेतयितव्यं च तेजश्च विद्योतयितव्यं च प्राणश्च
विद्यारयितव्यं च ॥ ४.८ ॥
ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੀ ਸੂਖਮ ਮਾਤਰਾ, ਜਲ ਅਤੇ ਜਲ ਦੀ ਸੂਖਮ ਮਾਤਰਾ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਤੇਜ ਦੀ ਸੂਖਮ ਮਾਤਰਾ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੀ ਸੂਖਮ ਮਾਤਰਾ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਸੂਖਮ ਮਾਤਰਾ, ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਵੇਖਣਯੋਗ, ਕੰਨ ਅਤੇ ਸੁਣਨਯੋਗ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਸੁੰਘਣਯੋਗ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਚੱਖਣਯੋਗ, ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਛੂਹਣਯੋਗ, ਵਾਕ ਅਤੇ ਬੋਲਣਯੋਗ, ਹੱਥ ਅਤੇ ਫੜਨਯੋਗ, ਉਪਸਥ ਅਤੇ ਮਾਣਨਯੋਗ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਤਿਆਗਣਯੋਗ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਤੁਰਨਯੋਗ, ਮਨ ਅਤੇ ਮਨਨਯੋਗ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਜਾਣਨਯੋਗ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਨਯੋਗ, ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਚੇਤਨਯੋਗ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨਯੋਗ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨਯੋਗ।
Praśna 4.9
एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता
बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः ।
स परेऽक्षर आत्मनि
सम्प्रतिष्ठते ॥ ४.९ ॥
ਇਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਘਣ ਵਾਲਾ, ਚੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਮਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਵਿਗਿਆਨਾਤਮਾ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਅਕਸ਼ਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Praśna 4.10
परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते स यो ह वै
तदच्छायमशरीरम्लोहितं
शुभ्रमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य ।
स सर्वज्ञः सर्वो भवति ।
तदेष श्लोकः ॥ ४.१० ॥
ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਜੋ ਪਰਛਾਵੇਂ ਰਹਿਤ, ਸਰੀਰ ਰਹਿਤ, ਲਾਲੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ, ਚਮਕਦਾਰ ਉਸ ਅਕਸ਼ਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਰਮ ਅਕਸ਼ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਰਵਗਿਆ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ।
Praśna 4.11
विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः
प्राणा भुतानि संप्रतिष्ठन्ति यत्र
तदक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य
स सर्वज्ञः सर्वमेवाविवेशेति ॥ ४.११ ॥
ਵਿਗਿਆਨਾਤਮਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਭੂਤ ਜਿੱਥੇ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਅਕਸ਼ਰ ਨੂੰ ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਵਗਿਆ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।