उपनिषदे · Praśna 4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Praśna 4.1
अथ हैनं सौर्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ ।
भगवन्नेतस्मिन्
पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः
स्वप्नान् पश्यति कस्यैतत् सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे
सम्प्रतिष्टिता भवन्तीति ॥ ४.१ ॥
मग सौर्यायणी गार्ग्याने त्यांना विचारले: भगवन्, या पुरुषात कोणते झोपतात, कोणते जागे राहतात? हा कोणता देव स्वप्ने पाहतो? हे सुख कोणाचे होते? सर्व कशात एकत्र स्थिर असतात?
Praśna 4.2
तस्मै स होवच ।
यथ गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं
गच्छतः सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति ।
ताः पुनः
पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत् सर्वं परे देवे
मनस्येकीभवति
तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न
जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नादत्ते नानन्दयते
न विसृजते नेयायते स्वपितीत्याचक्षते ॥ ४.२ ॥
त्यांना तो म्हणाला: हे गार्ग्या, सूर्य मावळताना त्याची सर्व किरणे या तेजोमंडलात एक होतात; उदयाला पुन्हा पुन्हा पसरतात. त्याचप्रमाणे सर्व काही परम देवात, मनात एक होते. तेव्हा हा पुरुष ऐकत नाही, पाहत नाही, हुंगत नाही, चाखत नाही, स्पर्श करत नाही, बोलत नाही, घेत नाही, आनंद घेत नाही, त्याग करत नाही, हालचाल करत नाही; याला 'झोपला' असे म्हणतात.
Praśna 4.3
प्राणाग्रय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति ।
गार्हपत्यो ह
वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गार्हपत्यात् प्रणीयते
प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ॥ ४.३ ॥
प्राणरूप अग्नीच या पुरात (शरीरात) जागे राहतात. हाच अपान गार्हपत्य अग्नी; व्यान अन्वाहार्यपचन आहे, जो गार्हपत्यातून काढला जातो; तो काढला गेल्यामुळे आहवनीय हा प्राण आहे.
Praśna 4.4
यदुच्छ्वासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः ।
मनो ह वाव यजमानः ।
इष्टफलमेवोदानः ।
स
एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति ॥ ४.४ ॥
वर पाठवणारा श्वास आणि खाली येणारा श्वास या दोन आहुती समानपणे नेतो तो समान होय. मनच खरोखर यजमान आहे. उदानच इष्टफल आहे. तो या यजमानाला दररोज ब्रह्मापर्यंत नेतो.
Praśna 4.5
अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति ।
यद्दृष्टं
दृष्टमनुपश्यति
श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च
प्रत्यनुभूतं
पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं
चाश्रुतं
चानुभूतं चाननुभूतं च स्च्चासच्च सर्वं पश्यति सर्वः
पस्यति ॥ ४.५ ॥
येथे हा देव स्वप्नात आपल्या महिमेचा अनुभव घेतो. जे पाहिले ते पुन्हा पाहतो; जे ऐकले तेच पुन्हा ऐकतो; देश आणि दिशांच्या अंतरातही तसेच. जे अनुभवले ते वारंवार अनुभवतो. पाहिलेले व न पाहिलेले, ऐकलेले व न ऐकलेले, अनुभवलेले व न अनुभवलेले, सत् व असत् हे सर्व तो पाहतो; सर्वकाही पाहतो.
Praśna 4.6
स यदा तेजसाऽभिभूतो भवति ।
अत्रैष देवः स्वप्नान्न
पश्यत्यथ यदैतस्मिञ्शरीर एतत्सुखं भवति ॥ ४.६ ॥
जेव्हा तो तेजाने अभिभूत होतो, तेव्हा येथे हा देव स्वप्ने पाहत नाही. मग जेव्हा या शरीरात हे सुख असते.
Praśna 4.7
स यथा सोभ्य वयांसि वसोवृक्षं संप्रतिष्ठन्ते ।
एवं
ह वै तत् सर्वं पर आत्मनि संप्रतिष्ठते ॥ ४.७ ॥
हे सौम्या, जसे पक्षी वास्तव्याच्या वृक्षावर येऊन स्थिरावतात, तसेच खरोखर ते सर्व परम आत्म्यात स्थिर होते.
Praśna 4.8
पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च
तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा
च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च ग्राणं च
घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शयितव्यं च
वाक्च वक्तव्यं च हस्तौ चादातव्यं चोपस्थश्चानन्दयितव्यं
च पायुश्च विसर्जयितव्यं च यादौ च गन्तव्यं च मनश्च
मन्तव्यं च बुद्धिश्च बोद्धिव्यं चाहङ्कारश्चाहङ्कर्तव्यं च
चित्तं च चेतयितव्यं च तेजश्च विद्योतयितव्यं च प्राणश्च
विद्यारयितव्यं च ॥ ४.८ ॥
पृथ्वी आणि पृथ्वीची सूक्ष्ममात्रा, जल आणि जलाची सूक्ष्ममात्रा, तेज आणि तेजाची सूक्ष्ममात्रा, वायू आणि वायूची सूक्ष्ममात्रा, आकाश आणि आकाशाची सूक्ष्ममात्रा, डोळे आणि पाहण्यायोग्य, कान आणि ऐकण्यायोग्य, नाक आणि हुंगण्यायोग्य, जीभ आणि चाखण्यायोग्य, त्वचा आणि स्पर्शण्यायोग्य, वाणी आणि बोलण्यायोग्य, हात आणि ग्रहण करण्यायोग्य, उपस्थ आणि आनंद घेण्यायोग्य, पायू आणि त्यागण्यायोग्य, पाय आणि चालण्यायोग्य, मन आणि मनन करण्यायोग्य, बुद्धी आणि जाणण्यायोग्य, अहंकार आणि अहंकार करण्यायोग्य, चित्त आणि चेतवण्यायोग्य, तेज आणि प्रकाशित करण्यायोग्य, प्राण आणि धारण करण्यायोग्य.
Praśna 4.9
एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता
बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः ।
स परेऽक्षर आत्मनि
सम्प्रतिष्ठते ॥ ४.९ ॥
हाच खरोखर पाहणारा, स्पर्श करणारा, ऐकणारा, हुंगणारा, चाखणारा, मनन करणारा, जाणणारा आणि कर्ता आहे; हाच विज्ञानात्मा पुरुष होय. तो परम अक्षर आत्म्यामध्ये प्रतिष्ठित होतो.
Praśna 4.10
परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते स यो ह वै
तदच्छायमशरीरम्लोहितं
शुभ्रमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य ।
स सर्वज्ञः सर्वो भवति ।
तदेष श्लोकः ॥ ४.१० ॥
हे सोम्या, जो छायाहीन, देहहीन, तांबड्या दोषांपासून मुक्त, तेजस्वी अशा त्या अक्षराला जाणतो, तो खरोखर परम अक्षराला प्राप्त होतो. तो सर्वज्ञ होऊन सर्व होतो. याविषयी हा श्लोक आहे.
Praśna 4.11
विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः
प्राणा भुतानि संप्रतिष्ठन्ति यत्र
तदक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य
स सर्वज्ञः सर्वमेवाविवेशेति ॥ ४.११ ॥
विज्ञानात्मा सर्व देवांसह, प्राण आणि सर्व भूते ज्या अक्षरात प्रतिष्ठित होतात, त्या अक्षराला हे सोम्या, जो जाणतो, तो सर्वज्ञ होऊन सर्वांत प्रवेश करतो.