Upaniṣads · Bṛhadāraṇyaka 2.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 2.4.1
(मैत्रेयीब्राह्मणम्)
मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः उद्यास्यन् वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि ।
हन्त तेऽनया कात्यायन्यान्तं करवाणीति ॥ २.४.१ ॥
(The Maitreyī section) Yājñavalkya said to Maitreyī: 'Maitreyī, I am about to depart from this state of life. Well then, by this means I will make a settlement for you with Kātyāyanī.'
Bṛhadāraṇyaka 2.4.2
सा होवाच मैत्रेयी यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्कथं तेनामृता स्यामिति ।
नेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
यथैवोपकरणवतां जीवितं तथैव ते जीवितं स्यात् ।
अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति ॥ २.४.२ ॥
Maitreyī said: 'Sir, if this whole earth were filled with wealth for me, would I become immortal by it?' Yājñavalkya said: 'No. Just as the life of the wealthy is, so will your life be. But there is no hope of immortality through wealth.'
Bṛhadāraṇyaka 2.4.3
सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्याम् ।
यदेव भगवान् वेद तदेव मे ब्रूहीति ॥ २.४.३ ॥
Maitreyī said: "What would I do with that by which I do not become immortal? Venerable one, tell me just what you know."
Bṛhadāraṇyaka 2.4.4
स होवाच याज्ञवल्क्यः प्रिया बतारे नः सती प्रियं भाषसे ।
एह्यास्स्व ।
व्याख्यास्यामि ते ।
व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ॥ २.४.४ ॥
Yājñavalkya said: "Indeed, you are dear to us, and you speak dear words. Come, sit down. I will explain it to you; while I explain, meditate upon it."
Bṛhadāraṇyaka 2.4.5
स होवाच न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति ।
न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति ।
न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति ।
न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति ।
न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति ।
न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति ।
न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति ।
आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि ।
आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्वं विदितम् ॥ २.४.५ ॥
Yājñavalkya said: "Indeed, not for the sake of the husband is the husband dear, but for the sake of the self is the husband dear. Indeed, not for the sake of the wife is the wife dear, but for the sake of the self is the wife dear. Indeed, not for the sake of the sons are the sons dear, but for the sake of the self are the sons dear. Indeed, not for the sake of wealth is wealth dear, but for the sake of the self is wealth dear. Indeed, not for the sake of sacred knowledge is sacred knowledge dear, but for the sake of the self is sacred knowledge dear. Indeed, not for the sake of power is power dear, but for the sake of the self is power dear. Indeed, not for the sake of the worlds are the worlds dear, but for the sake of the self are the worlds dear. Indeed, not for the sake of the gods are the gods dear, but for the sake of the self are the gods dear. Indeed, not for the sake of beings are beings dear, but for the sake of the self are beings dear. Indeed, not for the sake of all is all dear, but for the sake of the self is all dear. The ātman, O Maitreyī, is indeed to be seen, to be heard, to be reflected upon, to be meditated upon. By the seeing, hearing, reflecting and realizing of the ātman, all this is known."
Bṛhadāraṇyaka 2.4.6
ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद ।
क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद ।
लोकास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद ।
देवास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान् वेद ।
भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद ।
सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद ।
इदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमानि भूतानीदं सर्वं यदयमात्मा ॥ २.४.६ ॥
Whoever knows Brahman as something other than the self, Brahman abandons him. Whoever knows the ruling power as something other than the self, the ruling power abandons him. Whoever knows the worlds as something other than the self, the worlds abandon him. Whoever knows the gods as something other than the self, the gods abandon him. Whoever knows the beings as something other than the self, the beings abandon him. Whoever knows all as something other than the self, all abandons him. This Brahman, this ruling power, these worlds, these gods, these beings, this all — is this ātman.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.7
स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ २.४.७ ॥
Just as one cannot grasp the external sounds of a drum being struck, but by grasping the drum itself, or the sound of the blow on the drum, that sound is grasped.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.8
स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ २.४.८ ॥
Just as one cannot grasp the external sounds of a conch being blown, but by grasping the conch itself, or the sound of the conch-blowing, that sound is grasped.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.9
स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ २.४.९ ॥
Just as one cannot grasp the external sounds of a lute being played, but by grasping the lute itself, or the sound of the lute-playing, that sound is grasped.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.10
स यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितात्पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येव वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्याननि ।
अस्यैवैतानि निश्वसितानि ॥ २.४.१० ॥
Just as from kindled damp fuel separate smokes issue forth, so, dear one, these are the breathings-out of this great Being: the Ṛg Veda, the Yajur Veda, the Sāma Veda, the Atharva-Aṅgiras, history, lore, sciences, upaniṣads, verses, aphorisms, explanations and commentaries. These are indeed its breathings-out.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.11
स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनम् ।
एवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम् ।
एवं सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनम् ।
एवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनम् ।
एवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनम् ।
एवं सर्वेषं शब्दानां श्रोत्रमेकायनम् ।
एवं सर्वेषां संकल्पानां मन एकायनम् ।
एवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनम् ।
एवं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनम् ।
एवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम् ।
एवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् ।
एवं सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् ।
एवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् ॥ २.४.११ ॥
Just as the ocean is the single goal of all waters, so the skin is the single goal of all touches; the two nostrils are the single goal of all smells; the tongue is the single goal of all tastes; the eye is the single goal of all forms; the ear is the single goal of all sounds; the mind is the single goal of all intentions; the heart is the single goal of all sciences; the two hands are the single goal of all actions; the genital organ is the single goal of all joys; the anus is the single goal of all excretions; the two feet are the single goal of all paths; speech is the single goal of all the Vedas.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.12
स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुविलीयेत न हास्योद्ग्रहणायेव स्यात् ।
यतोयतस्त्वाददीत लवणम् ।
एवं वा अर इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एव ।
एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति ।
न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमि ।
इति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ २.४.१२ ॥
Just as a lump of rock-salt thrown into water dissolves in the water itself, so that one cannot take it out again, yet wherever one tastes the water it is salty — so, dear one, this great, endless, boundless mass of pure consciousness arises out of these elements and vanishes into them. After death there is no consciousness, I say. Thus said Yājñavalkya.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.13
सा होवाच मैत्रेयी अत्रैव मा भगवानमूमुहन्न प्रेत्य संज्ञास्तीति ।
स होवाच न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीमि ।
अलं वा अर इदं विज्ञानाय ॥ २.४.१३ ॥
Maitreyī said: "Here, venerable sir, you have bewildered me — that after death there is no consciousness." He said: "Dear one, I do not speak of delusion. This is indeed enough for understanding."
Bṛhadāraṇyaka 2.4.14
यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरं शृणोति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरमभिवदति तदितर इतरं मनुते तदितर इतरं विजानाति ।
यत्र वास्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं शृणुयात्तत्केन कमभिवदेत्तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं विजानीयात् ।
येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् ।
विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति ॥ २.४.१४ ॥
Where there is, as it were, duality, one smells another, one sees another, one hears another, one speaks to another, one thinks of another, one knows another. But where for him all has become the ātman itself, by what should one smell whom? By what should one see whom? By what should one hear whom? By what should one speak to whom? By what should one think of whom? By what should one know whom? By what should one know that by which all this is known? Dear one, by what should one know the knower?