ઉપનિષદો · Bṛhadāraṇyaka 2.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 2.4.1
(मैत्रेयीब्राह्मणम्)
मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः उद्यास्यन् वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि ।
हन्त तेऽनया कात्यायन्यान्तं करवाणीति ॥ २.४.१ ॥
(મૈત્રેયી-બ્રાહ્મણ) યાજ્ઞવલ્ક્યે મૈત્રેયીને કહ્યું: 'હે મૈત્રેયી, હું આ સ્થિતિ (ગૃહસ્થાશ્રમ) માંથી નીકળવાનો છું. સારું, આના દ્વારા કાત્યાયની સાથેનો તારો ભાગ હું વહેંચી આપું.'
Bṛhadāraṇyaka 2.4.2
सा होवाच मैत्रेयी यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्कथं तेनामृता स्यामिति ।
नेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
यथैवोपकरणवतां जीवितं तथैव ते जीवितं स्यात् ।
अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति ॥ २.४.२ ॥
મૈત્રેયીએ કહ્યું: 'હે ભગવન્, આ આખી પૃથ્વી ધનથી ભરેલી હોય, તો શું તેનાથી હું અમર થઈશ?' યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું: 'ના. સાધનવાળાઓનું જીવન જેવું હોય છે, તેવું જ તારું જીવન થશે. પરંતુ અમરત્વની આશા ધનમાં નથી.'
Bṛhadāraṇyaka 2.4.3
सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्याम् ।
यदेव भगवान् वेद तदेव मे ब्रूहीति ॥ २.४.३ ॥
મૈત્રેયી બોલી - જેનાથી હું અમર ન થાઉં, તેને લઈને હું શું કરું? ભગવન્, આપ જે જાણો છો તે જ મને કહો.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.4
स होवाच याज्ञवल्क्यः प्रिया बतारे नः सती प्रियं भाषसे ।
एह्यास्स्व ।
व्याख्यास्यामि ते ।
व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ॥ २.४.४ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા - અરે, તું અમને પ્રિય છે; પ્રિય વાત જ કહે છે. આવ, બેસ. હું તને સમજાવીશ; હું સમજાવું ત્યારે તું મનન કર.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.5
स होवाच न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति ।
न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति ।
न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति ।
न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति ।
न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति ।
न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति ।
न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति ।
आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि ।
आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्वं विदितम् ॥ २.४.५ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા - અરે, પતિ પત્નીની કામના માટે પ્રિય નથી થતો; પોતાના આત્માની કામના માટે જ પતિ પ્રિય થાય છે. અરે, પત્ની પતિની કામના માટે પ્રિય નથી થતી; પોતાના આત્માની કામના માટે જ પત્ની પ્રિય થાય છે. અરે, પુત્રોની કામના માટે પુત્રો પ્રિય નથી થતા; પોતાના આત્માની કામના માટે જ પુત્રો પ્રિય થાય છે. અરે, ધનની કામના માટે ધન પ્રિય નથી થતું; પોતાના આત્માની કામના માટે જ ધન પ્રિય થાય છે. અરે, બ્રહ્મની કામના માટે બ્રહ્મ પ્રિય નથી થતું; પોતાના આત્માની કામના માટે જ બ્રહ્મ પ્રિય થાય છે. અરે, ક્ષાત્રશક્તિની કામના માટે ક્ષાત્ર પ્રિય નથી થતું; પોતાના આત્માની કામના માટે જ ક્ષાત્ર પ્રિય થાય છે. અરે, લોકોની કામના માટે લોક પ્રિય નથી થતા; પોતાના આત્માની કામના માટે જ લોક પ્રિય થાય છે. અરે, દેવોની કામના માટે દેવ પ્રિય નથી થતા; પોતાના આત્માની કામના માટે જ દેવ પ્રિય થાય છે. અરે, પ્રાણીઓની કામના માટે પ્રાણીઓ પ્રિય નથી થતા; પોતાના આત્માની કામના માટે જ પ્રાણીઓ પ્રિય થાય છે. અરે, સર્વની કામના માટે સર્વ પ્રિય નથી થતું; પોતાના આત્માની કામના માટે જ સર્વ પ્રિય થાય છે. મૈત્રેયી, આત્મા જ જોવા યોગ્ય, સાંભળવા યોગ્ય, મનન કરવા યોગ્ય અને નિદિધ્યાસન કરવા યોગ્ય છે. અરે, આત્માના દર્શન, શ્રવણ, મનન અને વિજ્ઞાનથી આ સર્વ જાણી શકાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.6
ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद ।
क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद ।
लोकास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद ।
देवास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान् वेद ।
भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद ।
सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद ।
इदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमानि भूतानीदं सर्वं यदयमात्मा ॥ २.४.६ ॥
આત્માથી અન્યત્ર બ્રહ્મને જાણનારને બ્રહ્મ ત્યજી દે છે. આત્માથી અન્યત્ર ક્ષત્રને જાણનારને ક્ષત્ર ત્યજી દે છે. આત્માથી અન્યત્ર લોકોને જાણનારને લોકો ત્યજી દે છે. આત્માથી અન્યત્ર દેવોને જાણનારને દેવો ત્યજી દે છે. આત્માથી અન્યત્ર ભૂતોને જાણનારને ભૂતો ત્યજી દે છે. આત્માથી અન્યત્ર સર્વને જાણનારને સર્વ ત્યજી દે છે. આ બ્રહ્ম, આ ક્ષત્ર, આ લોકો, આ દેવો, આ ભૂતો, આ સર્વ — જે આ આત્મા છે.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.7
स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ २.४.७ ॥
વગાડવામાં આવતા ઢોલના બાહ્ય અવાજોને ગ્રહણ કરવા શક્ય નથી; પરંતુ ઢોલને ગ્રહણ કરવાથી, અથવા ઢોલના આઘાતના અવાજને ગ્રહણ કરવાથી, તે અવાજ ગૃહીત થાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.8
स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ २.४.८ ॥
ફૂંકાતા શંખના બાહ્ય અવાજોને ગ્રહણ કરવા શક્ય નથી; પરંતુ શંખને ગ્રહણ કરવાથી, અથવા શંખ ફૂંકવાના અવાજને ગ્રહણ કરવાથી, તે અવાજ ગૃહીત થાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.9
स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ २.४.९ ॥
વગાડવામાં આવતી વીણાના બાહ્ય અવાજોને ગ્રહણ કરવા શક્ય નથી; પરંતુ વીણાને ગ્રહણ કરવાથી, અથવા વીણાવાદનના અવાજને ગ્રહણ કરવાથી, તે અવાજ ગૃહીત થાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.10
स यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितात्पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येव वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्याननि ।
अस्यैवैतानि निश्वसितानि ॥ २.४.१० ॥
ભીના બળતણને સળગાવતાં જુદા જુદા ધુમાડા નીકળે તેમ, હે પ્રિયે, આ મહાન ભૂતના આ નિઃશ્વાસો છે — ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, અથર્વાંગિરસ, ઇતિહાસ, પુરાણ, વિદ્યાઓ, ઉપનિષદો, શ્લોકો, સૂત્રો, અનુવ્યાખ્યાનો, વ્યાખ્યાનો. આ બધું તેના જ નિઃશ્વાસો છે.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.11
स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनम् ।
एवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम् ।
एवं सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनम् ।
एवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनम् ।
एवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनम् ।
एवं सर्वेषं शब्दानां श्रोत्रमेकायनम् ।
एवं सर्वेषां संकल्पानां मन एकायनम् ।
एवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनम् ।
एवं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनम् ।
एवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम् ।
एवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् ।
एवं सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् ।
एवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् ॥ २.४.११ ॥
જેમ બધાં પાણીનો એકાયન સમુદ્ર છે, તેમ બધા સ્પર્શોનો એકાયન ત્વચા છે; બધી ગંધોનો એકાયન બે નસકોરાં; બધા રસોનો એકાયન જીભ; બધા રૂપોનો એકાયન આંખ; બધા શબ્દોનો એકાયન કાન; બધા સંકલ્પોનો એકાયન મન; બધી વિદ્યાઓનો એકાયન હૃદય; બધાં કર્મોનો એકાયન બે હાથ; બધા આનંદોનો એકાયન ઉપસ્થ; બધા વિસર્ગોનો એકાયન પાયુ; બધા માર્ગોનો એકાયન બે પગ; બધા વેદોનો એકાયન વાણી.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.12
स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुविलीयेत न हास्योद्ग्रहणायेव स्यात् ।
यतोयतस्त्वाददीत लवणम् ।
एवं वा अर इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एव ।
एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति ।
न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमि ।
इति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ २.४.१२ ॥
પાણીમાં નાખેલી મીઠાની ડળી પાણીમાં જ ઓગળી જાય છે, તેને પાછી કાઢવા માટે કંઈ હાથમાં આવતું નથી; જ્યાંથી લો ત્યાંથી તે ખારી જ હોય છે — તેમ, હે પ્રિયે, આ મહાન, અનંત, અપાર વિજ્ઞાનઘન જ છે. આ ભૂતોમાંથી ઉદ્ભવીને તેમાં જ લય પામે છે. મૃત્યુ પછી તેની સંજ્ઞા રહેતી નથી — એમ હું કહું છું. એમ યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.13
सा होवाच मैत्रेयी अत्रैव मा भगवानमूमुहन्न प्रेत्य संज्ञास्तीति ।
स होवाच न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीमि ।
अलं वा अर इदं विज्ञानाय ॥ २.४.१३ ॥
મૈત્રેયી બોલી: "અહીં જ ભગવાને મને મોહમાં નાખી — મૃત્યુ પછી સંજ્ઞા નથી એમ કહીને." તેમણે કહ્યું: "હે પ્રિયે, હું મોહની વાત નથી કરતો. આ જ્ઞાન માટે પૂરતું છે."
Bṛhadāraṇyaka 2.4.14
यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरं शृणोति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरमभिवदति तदितर इतरं मनुते तदितर इतरं विजानाति ।
यत्र वास्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं शृणुयात्तत्केन कमभिवदेत्तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं विजानीयात् ।
येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् ।
विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति ॥ २.४.१४ ॥
જ્યાં દ્વૈત જેવું લાગે છે, ત્યાં એક બીજાને સૂંઘે છે, એક બીજાને જુએ છે, એક બીજાને સાંભળે છે, એક બીજા સાથે બોલે છે, એક બીજાનો વિચાર કરે છે, એક બીજાને જાણે છે. પરંતુ જેના માટે બધું આત્મા જ થઈ ગયું છે, ત્યારે શેનાથી કોને સૂંઘે? શેનાથી કોને જુએ? શેનાથી કોને સાંભળે? શેનાથી કોની સાથે બોલે? શેનાથી કોનો વિચાર કરે? શેનાથી કોને જાણે? જેનાથી આ બધું જાણાય છે, તેને શેનાથી જાણવો? હે પ્રિયે, જ્ઞાતાને શેનાથી જાણવો?