उपनिषदे · Bṛhadāraṇyaka 2.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 2.4.1
(मैत्रेयीब्राह्मणम्)
मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः उद्यास्यन् वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि ।
हन्त तेऽनया कात्यायन्यान्तं करवाणीति ॥ २.४.१ ॥
(मैत्रेयी-ब्राह्मण) याज्ञवल्क्य मैत्रेयीला म्हणाले: 'हे मैत्रेयी, मी या स्थितीतून (गृहस्थाश्रमातून) बाहेर पडणार आहे. बरं, या द्वारे कात्यायनीबरोबरचा तुझा वाटा मी वाटून देतो.'
Bṛhadāraṇyaka 2.4.2
सा होवाच मैत्रेयी यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्कथं तेनामृता स्यामिति ।
नेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
यथैवोपकरणवतां जीवितं तथैव ते जीवितं स्यात् ।
अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति ॥ २.४.२ ॥
मैत्रेयी म्हणाली: 'भगवन्, ही सारी पृथ्वी धनाने भरलेली असली, तर त्याने मी अमर होईन का?' याज्ञवल्क्य म्हणाले: 'नाही. साधने असलेल्यांचे जीवन जसे असते, तसेच तुझे जीवन होईल. परंतु अमरत्वाची आशा धनात नाही.'
Bṛhadāraṇyaka 2.4.3
सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्याम् ।
यदेव भगवान् वेद तदेव मे ब्रूहीति ॥ २.४.३ ॥
मैत्रेयी म्हणाली - ज्याने मी अमर होऊ शकत नाही, ते घेऊन मी काय करू? भगवन्, आपण जे जाणता तेच मला सांगा.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.4
स होवाच याज्ञवल्क्यः प्रिया बतारे नः सती प्रियं भाषसे ।
एह्यास्स्व ।
व्याख्यास्यामि ते ।
व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ॥ २.४.४ ॥
याज्ञवल्क्य म्हणाले - अहो, तू आम्हाला प्रिय आहेस; प्रिय गोष्टीच बोलतेस. ये, बस. मी तुला समजावून सांगेन; मी सांगत असताना तू मनन कर.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.5
स होवाच न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति ।
न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति ।
न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति ।
न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति ।
न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति ।
न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति ।
न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति ।
आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि ।
आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्वं विदितम् ॥ २.४.५ ॥
याज्ञवल्क्य म्हणाले - अरे, पतीच्या कामनेसाठी पती प्रिय होत नाही; आपल्या आत्म्याच्या कामनेसाठीच पती प्रिय होतो. अरे, पत्नीच्या कामनेसाठी पत्नी प्रिय होत नाही; आत्म्याच्या कामनेसाठीच पत्नी प्रिय होते. अरे, पुत्रांच्या कामनेसाठी पुत्र प्रिय होत नाहीत; आत्म्याच्या कामनेसाठीच पुत्र प्रिय होतात. अरे, धनाच्या कामनेसाठी धन प्रिय होत नाही; आत्म्याच्या कामनेसाठीच धन प्रिय होते. अरे, ब्रह्माच्या कामनेसाठी ब्रह्म प्रिय होत नाही; आत्म्याच्या कामनेसाठीच ब्रह्म प्रिय होते. अरे, क्षात्रशक्तीच्या कामनेसाठी क्षत्र प्रिय होत नाही; आत्म्याच्या कामनेसाठीच क्षत्र प्रिय होते. अरे, लोकांच्या कामनेसाठी लोक प्रिय होत नाहीत; आत्म्याच्या कामनेसाठीच लोक प्रिय होतात. अरे, देवांच्या कामनेसाठी देव प्रिय होत नाहीत; आत्म्याच्या कामनेसाठीच देव प्रिय होतात. अरे, प्राण्यांच्या कामनेसाठी प्राणी प्रिय होत नाहीत; आत्म्याच्या कामनेसाठीच प्राणी प्रिय होतात. अरे, सर्वाच्या कामनेसाठी सर्व प्रिय होत नाही; आत्म्याच्या कामनेसाठीच सर्व प्रिय होते. मैत्रेयी, आत्माच पाहण्यायोग्य, ऐकण्यायोग्य, मननयोग्य आणि निदिध्यासनयोग्य आहे. अरे, आत्म्याच्या दर्शनाने, श्रवणाने, मननाने आणि विज्ञानाने हे सर्व जाणले जाते.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.6
ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद ।
क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद ।
लोकास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद ।
देवास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान् वेद ।
भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद ।
सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद ।
इदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमानि भूतानीदं सर्वं यदयमात्मा ॥ २.४.६ ॥
आत्म्याव्यतिरिक्त अन्यत्र ब्रह्म जाणणाऱ्याला ब्रह्म सोडून देते. आत्म्याव्यतिरिक्त अन्यत्र क्षत्र जाणणाऱ्याला क्षत्र सोडून देते. आत्म्याव्यतिरिक्त अन्यत्र लोक जाणणाऱ्याला लोक सोडून देतात. आत्म्याव्यतिरिक्त अन्यत्र देव जाणणाऱ्याला देव सोडून देतात. आत्म्याव्यतिरिक्त अन्यत्र भूते जाणणाऱ्याला भूते सोडून देतात. आत्म्याव्यतिरिक्त अन्यत्र सर्व जाणणाऱ्याला सर्व सोडून देते. हे ब्रह्म, हे क्षत्र, हे लोक, हे देव, ही भूते, हे सर्व — जो हा आत्मा आहे.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.7
स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ २.४.७ ॥
वाजविल्या जाणाऱ्या नगाऱ्याचे बाह्य ध्वनी ग्रहण करता येत नाहीत; पण नगाऱ्याचे ग्रहण केल्याने, किंवा नगाऱ्यावरील आघाताचा ध्वनी ग्रहण केल्याने तो ध्वनी गृहीत होतो.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.8
स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ २.४.८ ॥
फुंकल्या जाणाऱ्या शंखाचे बाह्य ध्वनी ग्रहण करता येत नाहीत; पण शंखाचे ग्रहण केल्याने, किंवा शंख फुंकण्याचा ध्वनी ग्रहण केल्याने तो ध्वनी गृहीत होतो.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.9
स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ २.४.९ ॥
वाजविल्या जाणाऱ्या वीणेचे बाह्य ध्वनी ग्रहण करता येत नाहीत; पण वीणेचे ग्रहण केल्याने, किंवा वीणावादनाचा ध्वनी ग्रहण केल्याने तो ध्वनी गृहीत होतो.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.10
स यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितात्पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येव वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्याननि ।
अस्यैवैतानि निश्वसितानि ॥ २.४.१० ॥
ओल्या इंधनाला पेटवले असता वेगवेगळे धूर निघतात, तसेच हे प्रिये, या महान भूताचे हे निःश्वास आहेत — ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्वाङ्गिरस, इतिहास, पुराण, विद्या, उपनिषदे, श्लोक, सूत्रे, अनुव्याख्याने, व्याख्याने. हे सर्व याचेच निःश्वास आहेत.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.11
स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनम् ।
एवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम् ।
एवं सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनम् ।
एवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनम् ।
एवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनम् ।
एवं सर्वेषं शब्दानां श्रोत्रमेकायनम् ।
एवं सर्वेषां संकल्पानां मन एकायनम् ।
एवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनम् ।
एवं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनम् ।
एवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम् ।
एवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् ।
एवं सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् ।
एवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् ॥ २.४.११ ॥
सर्व पाण्यांचे समुद्र जसे एकायन आहे, तसेच सर्व स्पर्शांचे एकायन त्वचा; सर्व गंधांचे दोन नाकपुड्या; सर्व रसांचे जिभ; सर्व रूपांचे डोळे; सर्व शब्दांचे कान; सर्व संकल्पांचे मन; सर्व विद्यांचे हृदय; सर्व कर्मांचे दोन हात; सर्व आनंदांचे उपस्थ; सर्व विसर्गांचे पायु; सर्व मार्गांचे दोन पाय; सर्व वेदांचे वाणी एकायन आहे.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.12
स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुविलीयेत न हास्योद्ग्रहणायेव स्यात् ।
यतोयतस्त्वाददीत लवणम् ।
एवं वा अर इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एव ।
एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति ।
न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमि ।
इति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ २.४.१२ ॥
पाण्यात टाकलेला मिठाचा खडा पाण्यातच विरघळतो; तो परत काढण्यासाठी काहीच हाती लागत नाही; कुठूनही घेतले तरी तो खाराच असतो — तसेच, हे प्रिये, हे महान, अनंत, अपार विज्ञानघनच आहे. या भूतांतून उठून त्यांतच लीन होते. मृत्यूनंतर त्याची संज्ञा राहत नाही असे मी सांगतो, असे याज्ञवल्क्य म्हणाले.
Bṛhadāraṇyaka 2.4.13
सा होवाच मैत्रेयी अत्रैव मा भगवानमूमुहन्न प्रेत्य संज्ञास्तीति ।
स होवाच न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीमि ।
अलं वा अर इदं विज्ञानाय ॥ २.४.१३ ॥
मैत्रेयी म्हणाली: "इथेच भगवंतांनी मला मोहात टाकले — मृत्यूनंतर संज्ञा राहत नाही म्हणून." ते म्हणाले: "हे प्रिये, मी मोहाविषयी बोलत नाही. हे ज्ञानासाठी पुरेसे आहे."
Bṛhadāraṇyaka 2.4.14
यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरं शृणोति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरमभिवदति तदितर इतरं मनुते तदितर इतरं विजानाति ।
यत्र वास्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं शृणुयात्तत्केन कमभिवदेत्तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं विजानीयात् ।
येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् ।
विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति ॥ २.४.१४ ॥
जिथे द्वैतासारखे वाटते, तिथे एक दुसऱ्याला हुंगतो, एक दुसऱ्याला पाहतो, एक दुसऱ्याचे ऐकतो, एक दुसऱ्याशी बोलतो, एक दुसऱ्याचा विचार करतो, एक दुसऱ्याला जाणतो. पण ज्याच्यासाठी सर्व काही आत्माच झाले आहे, तेव्हा कशाने कोणाला हुंगावे? कशाने कोणाला पाहावे? कशाने कोणाला ऐकावे? कशाने कोणाशी बोलावे? कशाने कोणाचा विचार करावा? कशाने कोणाला जाणावे? ज्याच्याद्वारे हे सर्व जाणले जाते, त्याला कशाने जाणावे? हे प्रिये, ज्ञात्याला कशाने जाणावे?