ઉપનિષદો · Bṛhadāraṇyaka 6.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 6.1.1
यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति ।
प्राणो वै ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च ।
ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति ।
अपि च येषां बुभूषति ।
य एवं वेद ॥ ६.१.१ ॥
જે ખરેખર જ્યેષ્ઠ અને શ્રેષ્ઠને જાણે છે, તે પોતાનાઓમાં જ્યેષ્ઠ અને શ્રેષ્ઠ બને છે. પ્રાણ જ જ્યેષ્ઠ અને શ્રેષ્ઠ છે. તે પોતાનાઓમાં જ્યેષ્ઠ અને શ્રેષ્ઠ બને છે. વળી, જેમના તે થવા ઇચ્છે છે તેમનામાં પણ. જે આ રીતે જાણે છે.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.2
यो ह वै वसिष्ठां वेद वसिष्ठः स्वानां भवति ।
वाग्वै वसिष्ठा ।
वसिष्ठः स्वानां भवति ।
अपि च येषां बुभूषति ।
य एवं वेद ॥ ६.१.२ ॥
જે ખરેખર વસિષ્ઠાને જાણે છે, તે પોતાનાઓમાં વસિષ્ઠ બને છે. વાણી જ વસિષ્ઠા છે. તે પોતાનાઓમાં વસિષ્ઠ બને છે. વળી, જેમના તે થવા ઇચ્છે છે તેમનામાં પણ. જે આ રીતે જાણે છે.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.3
यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रतितिष्ठति समे ।
प्रतितिष्ठति दुर्गे ।
चक्षुर्वै प्रतिष्ठा ।
चक्षुषा हि समे च दुर्गे च प्रतितिष्ठति ।
प्रतितिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे ।
य एवं वेद ॥ ६.१.३ ॥
જે ખરેખર પ્રતિષ્ઠાને જાણે છે, તે સમતળ ભૂમિ પર દૃઢપણે ઊભો રહે છે, અને કઠિન ભૂમિ પર પણ દૃઢપણે ઊભો રહે છે. આંખ જ પ્રતિષ્ઠા છે. આંખથી જ તે સમતળ અને કઠિન ભૂમિ પર દૃઢપણે ઊભો રહે છે. તે સમતળ પર દૃઢપણે ઊભો રહે છે, અને કઠિન ભૂમિ પર દૃઢપણે ઊભો રહે છે. જે આ રીતે જાણે છે.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.4
यो ह वै संपदं वेद सं हास्मै पद्यते यं कामं कामयते ।
श्रोत्रं वै संपत् ।
श्रोत्रे हीमे सर्वे वेदा अभिसंपन्नाः ।
सं हास्मै पद्यते यं कामं कामयते ।
य एवं वेद ॥ ६.१.४ ॥
જે આ સંપત્તિને જાણે છે, તેને તે પ્રાપ્ત થાય છે; તે જે કામના કરે છે તે તેને મળે છે. શ્રોત્ર જ તે સંપત્તિ છે. કારણ કે આ બધા વેદો શ્રોત્રમાં જ પૂર્ણ રીતે રહેલા છે. આ રીતે જાણનારની ઇચ્છિત કામના સિદ્ધ થાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.5
यो ह वा आयतनं वेदायतनं स्वानां भवत्यायतनं जनानाम् ।
मनो वा आयतनम् ।
आयतनं स्वानां भवत्यायतनं जनानाम् ।
य एवं वेद ॥ ६.१.५ ॥
જે આયતનને જાણે છે, તે પોતાના સ્વજનોનો આધાર બને છે, અને લોકોનો પણ આધાર બને છે. મન જ તે આયતન છે. આયતન સ્વજનોનો આધાર બને છે અને લોકોનો પણ આધાર બને છે. જે આ રીતે જાણે છે.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.6
यो ह वै प्रजातिं वेद प्रजायते ह प्रजया पशुभिः ।
रेतो वै प्रजातिः ।
प्रजायते ह प्रजया पशुभिः ।
य एवं वेद ॥ ६.१.६ ॥
જે પ્રજાતિને જાણે છે, તે સંતાન અને પશુઓ વડે વૃદ્ધિ પામે છે. રેતસ્ જ તે પ્રજાતિ છે. તે સંતાન અને પશુઓ સાથે વૃદ્ધિ પામે છે. જે આ રીતે જાણે છે.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.7
ते हेमे प्राणा अहंश्रेयसे विवदमाना ब्रह्म जग्मुः ।
तद्धोचुः को नो वसिष्ठ इति ।
तद्धोवाच यस्मिन् व उत्क्रान्त इदं शरीरं पापियो मन्यते स वो वसिष्ठ इति ॥ ६.१.७ ॥
તે પ્રાણો, પોતપોતાની શ્રેષ્ઠતા વિશે વિવાદ કરતા, બ્રહ્ય પાસે ગયા. તેમણે પૂછ્યું: અમારામાં શ્રેષ્ઠ કોણ છે? ત્યારે તેણે કહ્યું: જેના નીકળી જવાથી આ શરીર પોતાને અધમ માને છે, તે તમારામાં શ્રેષ્ઠ છે.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.8
वाग्घोच्चक्राम ।
सा संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।
ते होचुः यथाकला अवदन्तो वाचा प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति ।
प्रविवेश ह वाक् ॥ ६.१.८ ॥
વાક્ બહાર નીકળી ગઈ. એક વર્ષ બહાર રહી પાછી આવીને તેણે કહ્યું, "મારા વિના તમે કેવી રીતે જીવી શક્યા?" તેઓ બોલ્યા, "જેમ મૂંગા વાણીથી ન બોલતાં, પ્રાણથી શ્વાસ લેતાં, આંખથી જોતાં, કાનથી સાંભળતાં, મનથી જાણતાં, રેતસથી સંતાન ઉત્પન્ન કરતાં જીવે છે, તેમ અમે જીવ્યા." પછી વાક્ અંદર પ્રવેશી ગઈ.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.9
चक्षुर्होच्चक्राम ।
तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।
ते होचुः यथान्धा अपश्यन्तश्चक्षुषा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति ।
प्रविवेश ह चक्षुः ॥ ६.१.९ ॥
ચક્ષુ બહાર નીકળી ગઈ. એક વર્ષ બહાર રહી પાછી આવીને તેણે કહ્યું, "મારા વિના તમે કેવી રીતે જીવી શક્યા?" તેઓ બોલ્યા, "જેમ આંધળા આંખથી ન જોતા, પ્રાણથી શ્વાસ લેતા, વાણીથી બોલતા, કાનથી સાંભળતા, મનથી જાણતા, રેતસથી સંતાન ઉત્પન્ન કરતા જીવે છે, તેમ અમે જીવ્યા." પછી ચક્ષુ અંદર પ્રવેશી ગઈ.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.10
श्रोत्रं होच्चक्राम ।
तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।
ते होचुः यथा बधिरा अशृण्वन्तः श्रोत्रेण प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा विद्वांसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति ।
प्रविवेश ह श्रोत्रम् ॥ ६.१.१० ॥
શ્રોત્ર બહાર નીકળી ગયું. એક વર્ષ બહાર રહી પાછું આવીને તેણે કહ્યું, "મારા વિના તમે કેવી રીતે જીવી શક્યા?" તેઓ બોલ્યા, "જેમ બહેરા કાનથી ન સાંભળતા, પ્રાણથી શ્વાસ લેતા, વાણીથી બોલતા, આંખથી જોતા, મનથી જાણતા, રેતસથી સંતાન ઉત્પન્ન કરતા જીવે છે, તેમ અમે જીવ્યા." પછી શ્રોત્ર અંદર પ્રવેશ્યું.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.11
मनो होच्चक्राम ।
तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।
ते होचुः यथा मुग्धा अविद्वांसो मनसा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति ।
प्रविवेश ह मनः ॥ ६.१.११ ॥
મન બહાર નીકળી ગયું. એક વર્ષ બહાર રહી પાછું આવીને તેણે કહ્યું, "મારા વિના તમે કેવી રીતે જીવી શક્યા?" તેઓ બોલ્યા, "મનથી ન જાણતા મૂઢ લોકો પ્રાણથી શ્વાસ લેતા, વાણીથી બોલતા, આંખથી જોતા, કાનથી સાંભળતા, રેતસથી સંતાન ઉત્પન્ન કરતા જીવે છે, તેમ અમે જીવ્યા." પછી મન અંદર પ્રવેશ્યું.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.12
रेतो होच्चक्राम ।
तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।
ते होचुः यथा क्लीबा अप्रजायमाना रेतासा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसैवमजीविष्मेति ।
प्रविवेश ह रेतः ॥ ६.१.१२ ॥
રેતસ ખરેખર બહાર નીકળી ગયું. એક વર્ષ પછી પાછું આવીને તેણે પૂછ્યું: "મારા વિના તેઓ કેવી રીતે જીવી શક્યા?" તેઓ બોલ્યા: "સંતાન ન ઉત્પન્ન કરતા નપુંસકો જેમ રેતસથી શ્વાસ લઈ, પ્રાણથી, વાણીથી બોલી, આંખથી જોઈ, કાનથી સાંભળી, મનથી જાણી જીવે છે, તેમ અમે જીવ્યા." ત્યારે રેતસ અંદર પ્રવેશ્યું.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.13
अथ ह प्राण उत्क्रमिष्यन् यथा महासुहयः सैन्धवः पड्वीशशङ्खून्त्संवृहेदेवं हैवेमान् प्राणान्त्संववर्ह ।
ते होचुः मा भगव उत्क्रमीः ।
न वै शक्ष्यामस्त्वदृते जीवितुमिति ।
तस्यो मे बलिं कुरुतेति ।
तथेति ॥ ६.१.१३ ॥
ત્યારે પ્રાણ, જેમ મહાન સૈંધવ ઘોડો પોતાના પગની ખીલીઓ ઉખાડી નાખે, તેમ આ પ્રાણોને ઉખાડવા જઈ રહ્યો હતો. તેઓ બોલ્યા, "હે ભગવન્, જશો નહીં. તમારા વિના અમે જીવી શકીશું નહીં. અમને બલિ આપો." તે બોલ્યો, "ઠીક છે."
Bṛhadāraṇyaka 6.1.14
सा ह वागुवाच यद्वा अहं वसिष्ठास्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीति ।
यद्वा अहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठोऽसीति चक्षुः ।
यद्वा अहं संपदस्मि त्वं तत्संपदसीति श्रोत्रम् ।
यद्वा अहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति मनः ।
यद्वा अहं प्रजातिरस्मि त्वं तत्प्रजातिरसीति रेतः ।
तस्यो मे किमन्नं किं वास इति ।
यदिदं किञ्चा श्वभ्य आ कृमिभ्य आ कीटपतङ्गेभ्यस्तत्तेऽन्नम् ।
आपो वास इति ।
न ह वा अस्यानन्नं जग्धं भवति नानन्नं प्रतिगृहीतं य एवमेतदनस्यान्नं वेद ।
तद्विद्वांसः श्रोत्रिया अशिष्यन्त आचामन्त्यशित्वाचामन्ति ।
एतमेव तदन्नमनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते ॥ ६.१.१४ ॥
તે વાણી બોલી, "હું જે છું, તે જ તું વસિષ્ઠ છે." "હું જે પ્રતિષ્ઠા છું, તે જ તું પ્રતિષ્ઠા છે" — આંખ બોલી. "હું જે સંપદ્ છું, તે જ તું સંપદ્ છે" — કાન બોલ્યો. "હું જે આયતન છું, તે જ તું આયતન છે" — મન બોલ્યું. "હું જે પ્રજાતિ છું, તે જ તું પ્રજાતિ છે" — રેતસ બોલ્યું. "મારું અન્ન શું, વસ્ત્ર શું?" જવાબ મળ્યો, "આ જગતમાં કૂતરાંથી લઈને કૃમિ, કીટ, પતંગ સુધી જે ખાય છે, તે તારું અન્ન. પાણી એ વસ્ત્ર." આ રીતે આ અન્નનું અન્ન જાણનારને ન ખાધેલું કે ન સ્વીકારેલું કંઈ રહેતું નથી. જ્ઞાની શ્રોત્રિયો ખાઈને આચમન કરે છે; ખાઈને આચમન કરે છે. આ અન્નને તેઓ નગ્ન ન કરતા માને છે.