उपनिषदे · Bṛhadāraṇyaka 6.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 6.1.1
यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति ।
प्राणो वै ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च ।
ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति ।
अपि च येषां बुभूषति ।
य एवं वेद ॥ ६.१.१ ॥
जो खरोखर ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ जाणतो, तो आपल्या माणसांमध्ये ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ होतो. प्राणच ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ आहे. तो आपल्या माणसांमध्ये ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ होतो. आणि ज्यांचा तो होऊ इच्छितो त्यांच्यामध्येही. जो असे जाणतो.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.2
यो ह वै वसिष्ठां वेद वसिष्ठः स्वानां भवति ।
वाग्वै वसिष्ठा ।
वसिष्ठः स्वानां भवति ।
अपि च येषां बुभूषति ।
य एवं वेद ॥ ६.१.२ ॥
जो खरोखर वसिष्ठाला जाणतो, तो आपल्या माणसांमध्ये वसिष्ठ होतो. वाणीच वसिष्ठा आहे. तो आपल्या माणसांमध्ये वसिष्ठ होतो. आणि ज्यांचा तो होऊ इच्छितो त्यांच्यामध्येही. जो असे जाणतो.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.3
यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रतितिष्ठति समे ।
प्रतितिष्ठति दुर्गे ।
चक्षुर्वै प्रतिष्ठा ।
चक्षुषा हि समे च दुर्गे च प्रतितिष्ठति ।
प्रतितिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे ।
य एवं वेद ॥ ६.१.३ ॥
जो खरोखर प्रतिष्ठा जाणतो, तो सपाट जमिनीवर दृढपणे उभा राहतो, आणि कठीण जमिनीवरही दृढपणे उभा राहतो. डोळाच प्रतिष्ठा आहे. डोळ्यांनीच तो सपाट आणि कठीण जमिनीवर दृढपणे उभा राहतो. तो सपाटावर दृढपणे उभा राहतो, आणि कठीणावरही दृढपणे उभा राहतो. जो असे जाणतो.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.4
यो ह वै संपदं वेद सं हास्मै पद्यते यं कामं कामयते ।
श्रोत्रं वै संपत् ।
श्रोत्रे हीमे सर्वे वेदा अभिसंपन्नाः ।
सं हास्मै पद्यते यं कामं कामयते ।
य एवं वेद ॥ ६.१.४ ॥
जो हे संपत्ती जाणतो, त्याला ती प्राप्त होते; तो ज्या कामनेची इच्छा करतो ती त्याला मिळते. श्रोत्रच ती संपत्ती आहे. कारण हे सर्व वेद श्रोत्रातच पूर्णपणे सामावलेले आहेत. असे जाणणाऱ्याची इच्छित कामना पूर्ण होते.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.5
यो ह वा आयतनं वेदायतनं स्वानां भवत्यायतनं जनानाम् ।
मनो वा आयतनम् ।
आयतनं स्वानां भवत्यायतनं जनानाम् ।
य एवं वेद ॥ ६.१.५ ॥
जो आयतन जाणतो, तो आपल्या बांधवांचा आधार होतो, आणि लोकांचाही आधार होतो. मनच तो आयतन आहे. आयतन आपल्या बांधवांचा आधार होतो, आणि लोकांचाही आधार होतो. असे जाणणारा.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.6
यो ह वै प्रजातिं वेद प्रजायते ह प्रजया पशुभिः ।
रेतो वै प्रजातिः ।
प्रजायते ह प्रजया पशुभिः ।
य एवं वेद ॥ ६.१.६ ॥
जो प्रजाती जाणतो, तो संतती आणि पशूंनी वाढतो. रेतसच ती प्रजाती आहे. तो संतती आणि पशूंनी वाढतो. असे जाणणारा.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.7
ते हेमे प्राणा अहंश्रेयसे विवदमाना ब्रह्म जग्मुः ।
तद्धोचुः को नो वसिष्ठ इति ।
तद्धोवाच यस्मिन् व उत्क्रान्त इदं शरीरं पापियो मन्यते स वो वसिष्ठ इति ॥ ६.१.७ ॥
ते प्राण, आपापली श्रेष्ठता यावरून वाद घालत, ब्रह्माकडे गेले. त्यांनी विचारले: आमच्यात श्रेष्ठ कोण? तेव्हा तो म्हणाला: ज्याच्या निघून जाण्याने हे शरीर स्वतःला अधम मानते, तोच तुमच्यात श्रेष्ठ आहे.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.8
वाग्घोच्चक्राम ।
सा संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।
ते होचुः यथाकला अवदन्तो वाचा प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति ।
प्रविवेश ह वाक् ॥ ६.१.८ ॥
वाक् बाहेर निघून गेली. एक वर्ष बाहेर राहून परत येऊन ती म्हणाली, "मी नसताना तुम्ही कसे जगलात?" ते म्हणाले, "मुक्यांप्रमाणे वाणीने न बोलता, प्राणाने श्वास घेत, डोळ्यांनी पाहत, कानांनी ऐकत, मनाने जाणत आणि रेतसाने संतती निर्माण करत — अशा प्रकारे आम्ही जगलो." मग वाक् आत शिरली.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.9
चक्षुर्होच्चक्राम ।
तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।
ते होचुः यथान्धा अपश्यन्तश्चक्षुषा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति ।
प्रविवेश ह चक्षुः ॥ ६.१.९ ॥
चक्षू बाहेर निघून गेला. एक वर्ष बाहेर राहून परत येऊन तो म्हणाला, "मी नसताना तुम्ही कसे जगलात?" ते म्हणाले, "आंधळ्यांप्रमाणे डोळ्यांनी न पाहता, प्राणाने श्वास घेत, वाणीने बोलत, कानांनी ऐकत, मनाने जाणत आणि रेतसाने संतती निर्माण करत — अशा प्रकारे आम्ही जगलो." मग चक्षू आत शिरला.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.10
श्रोत्रं होच्चक्राम ।
तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।
ते होचुः यथा बधिरा अशृण्वन्तः श्रोत्रेण प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा विद्वांसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति ।
प्रविवेश ह श्रोत्रम् ॥ ६.१.१० ॥
श्रोत्र बाहेर निघून गेले. एक वर्ष बाहेर राहून परत येऊन ते म्हणाले, "मी नसताना तुम्ही कसे जगलात?" ते म्हणाले, "बहिऱ्यांप्रमाणे कानांनी न ऐकता, प्राणाने श्वास घेत, वाणीने बोलत, डोळ्यांनी पाहत, मनाने जाणत आणि रेतसाने संतती निर्माण करत — अशा प्रकारे आम्ही जगलो." मग श्रोत्र आत शिरले.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.11
मनो होच्चक्राम ।
तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।
ते होचुः यथा मुग्धा अविद्वांसो मनसा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति ।
प्रविवेश ह मनः ॥ ६.१.११ ॥
मन बाहेर निघून गेले. एक वर्ष बाहेर राहून परत येऊन ते म्हणाले, "मी नसताना तुम्ही कसे जगलात?" ते म्हणाले, "मनाने न जाणणारे मूढ लोक प्राणाने श्वास घेत, वाणीने बोलत, डोळ्यांनी पाहत, कानांनी ऐकत आणि रेतसाने संतती निर्माण करत जगतात, तसे आम्ही जगलो." मग मन आत शिरले.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.12
रेतो होच्चक्राम ।
तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।
ते होचुः यथा क्लीबा अप्रजायमाना रेतासा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसैवमजीविष्मेति ।
प्रविवेश ह रेतः ॥ ६.१.१२ ॥
रेतस् खरोखरच बाहेर गेले. एका वर्षानंतर परत येऊन विचारले: "माझ्याशिवाय ते कसे जगू शकले?" ते म्हणाले: "संतती न निर्माण करणारे नपुंसक जसे रेतसाने श्वास घेत, प्राणाने, वाणीने बोलत, डोळ्यांनी पाहत, कानांनी ऐकत, मनाने जाणत जगतात, तसेच आम्ही जगलो." तेव्हा रेतस आत शिरले.
Bṛhadāraṇyaka 6.1.13
अथ ह प्राण उत्क्रमिष्यन् यथा महासुहयः सैन्धवः पड्वीशशङ्खून्त्संवृहेदेवं हैवेमान् प्राणान्त्संववर्ह ।
ते होचुः मा भगव उत्क्रमीः ।
न वै शक्ष्यामस्त्वदृते जीवितुमिति ।
तस्यो मे बलिं कुरुतेति ।
तथेति ॥ ६.१.१३ ॥
तेव्हा प्राण, जसा महान सैंधव घोडा आपल्या पायांच्या खुंट्या उपटतो, तसे या प्राणांना उपटण्यास निघाला. ते म्हणाले, "हे भगवान, जाऊ नका. तुमच्याशिवाय आम्ही जगू शकणार नाही. आम्हाला बळी द्या." तो म्हणाला, "ठीक आहे."
Bṛhadāraṇyaka 6.1.14
सा ह वागुवाच यद्वा अहं वसिष्ठास्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीति ।
यद्वा अहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठोऽसीति चक्षुः ।
यद्वा अहं संपदस्मि त्वं तत्संपदसीति श्रोत्रम् ।
यद्वा अहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति मनः ।
यद्वा अहं प्रजातिरस्मि त्वं तत्प्रजातिरसीति रेतः ।
तस्यो मे किमन्नं किं वास इति ।
यदिदं किञ्चा श्वभ्य आ कृमिभ्य आ कीटपतङ्गेभ्यस्तत्तेऽन्नम् ।
आपो वास इति ।
न ह वा अस्यानन्नं जग्धं भवति नानन्नं प्रतिगृहीतं य एवमेतदनस्यान्नं वेद ।
तद्विद्वांसः श्रोत्रिया अशिष्यन्त आचामन्त्यशित्वाचामन्ति ।
एतमेव तदन्नमनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते ॥ ६.१.१४ ॥
ती वाणी म्हणाली, "मी जे आहे, तेच तू वसिष्ठ आहेस." "मी जी प्रतिष्ठा आहे, तीच तू प्रतिष्ठा आहेस" — डोळा म्हणाला. "मी जे संपत् आहे, तेच तू संपत् आहेस" — कान म्हणाला. "मी जे आयतन आहे, तेच तू आयतन आहेस" — मन म्हणाले. "मी जी प्रजाती आहे, तीच तू प्रजाती आहेस" — रेतस म्हणाले. "माझे अन्न कोणते, वस्त्र कोणते?" उत्तर आले, "या जगात कुत्र्यांपासून किडे, कीटक, पतंगांपर्यंत जे खाल्ले जाते, तेच तुझे अन्न. पाणी हेच वस्त्र." असे या अन्नाचे अन्न जाणणाऱ्याला न खाल्लेले किंवा न स्वीकारलेले काही उरत नाही. विद्वान श्रोत्रिय खाऊन आचमन करतात; खाऊन आचमन करतात. या अन्नाला ते नग्न न करता मानतात.