ઉપનિષદો · Kauṣītaki 4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kauṣītaki 4.1
अथ गार्ग्यो ह वै बालाकिरनूचानः संस्पृष्ट आस सोऽयमुशिनरेषु संवसन्मत्स्येषु कुरुपञ्चालेषु काशीविदेहेष्विति सहाजातशत्रुं काश्यमेत्योवाच । ब्रह्म ते ब्रवाणीति तं होवाच अजातशत्रुः । सहस्रं दद्मस्त इत्येतस्यां वाचि जनको जनक इति वा उ जना धावन्तीति ॥ ४.१ ॥
હવે ગાર્ગ્ય બાલાકિ, જે વિદ્વાન હતા, ઉશીનર, મત્સ્ય, કુરુ-પાંચાલ, કાશી-વિદેહ વચ્ચે રહેતા હતા, તેઓ કાશીના રાજા અજાતશત્રુ પાસે આવીને બોલ્યા, "હું તમને બ્રહ્મનો ઉપદેશ આપીશ." અજાતશત્રુએ તેમને કહ્યું, "આ વાણી માટે અમે તમને હજાર (ગાયો) આપીશું. 'જનક, જનક' એમ કહીને લોકો દોડે છે."
Kauṣītaki 4.2
स होवाच बालाकिर्य एवैष आदित्ये पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः । बृहत्पाण्डरवासा अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा भवति ॥ ४.२ ॥
બાલાકિએ કહ્યું: આદિત્યમાં આ જે પુરુષ છે, તેની જ હું ઉપાસના કરું છું. ત્યારે અજાતશત્રુએ તેને કહ્યું: તે વિષયમાં મારી સાથે વિવાદ ન કર. મહાન, શ્વેત વસ્ત્રધારી, સર્વ ભૂતોની ઉપર સ્થિત, સર્વ ભૂતોનો મૂર્ધા એવા તેની હું ઉપાસના કરું છું. જે આ રીતે તેની ઉપાસના કરે છે, તે સર્વ ભૂતોની ઉપર સ્થિત થઈને તેમનો મૂર્ધા થાય છે.
Kauṣītaki 4.3
स होवाचा बालाकिर्य एवैष चन्द्रमसि पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः सोमो राजान्नस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो मेवमुपास्तेऽन्नस्यात्मा भवति ॥ ४.३ ॥
બાલાકિએ કહ્યું: ચંદ્રમાં આ જે પુરુષ છે, તેની જ હું ઉપાસના કરું છું. અજાતશત્રુએ તેને કહ્યું: તે વિષયમાં મારી સાથે વિવાદ ન કર. રાજા સોમ, અન્નનો આત્મા એવા તેની હું ઉપાસના કરું છું. જે આ રીતે તેની ઉપાસના કરે છે, તે અન્નનો આત્મા થાય છે.
Kauṣītaki 4.4
स होवाच बालाकिर्य एवैष विद्युति पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठास्तेजस आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते तेजस आत्मा भवति ॥ ४.४ ॥
બાલાકિએ કહ્યું: વીજળીમાં આ જે પુરુષ છે, તેની જ હું ઉપાસના કરું છું. અજાતશત્રુએ તેને કહ્યું: તે વિષયમાં મારી સાથે વિવાદ ન કર. તેજનો આત્મા એવા તેની હું ઉપાસના કરું છું. જે આ રીતે તેની ઉપાસના કરે છે, તે તેજનો આત્મા થાય છે.
Kauṣītaki 4.5
स होवाच बालाकिर्य एवैष स्तनयित्नौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः शब्दस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते शब्दस्यात्मा भवति ॥ ४.५ ॥
બાલાકિએ કહ્યું: ગર્જનામાં આ જે પુરુષ છે, તેની જ હું ઉપાસના કરું છું. અજાતશત્રુએ તેને કહ્યું: તે વિષયમાં મારી સાથે વિવાદ ન કર. શબ્દનો આત્મા એવા તેની હું ઉપાસના કરું છું. જે આ રીતે તેની ઉપાસના કરે છે, તે શબ્દનો આત્મા થાય છે.
Kauṣītaki 4.6
स होवाच बालाकिर्य एवैष आकाशे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः पूर्णमप्रवर्ति ब्रह्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्रवर्तते ॥ ४.६ ॥
તેઓ બોલ્યા: બાલાકિ, આકાશમાં રહેલા આ પુરુષની જ હું ઉપાસના કરું છું. ત્યારે અજાતશત્રુએ તેમને કહ્યું: આ વિષયમાં વિવાદ ન કર. 'પૂર્ણ, અચળ બ્રહ્મ' એ રૂપે હું તેની ઉપાસના કરું છું. જે આ રીતે તેની ઉપાસના કરે છે તે સંતાન અને પશુઓથી પૂર્ણ થાય છે; તેની સંતતિ કાળ પહેલાં તેને છોડીને જતી નથી.
Kauṣītaki 4.7
स होवाच बालाकिर्य एवैष वायौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते । जिष्णुर्ह वापराजिष्णुरन्यतस्यजायी भवति ॥ ४.७ ॥
તેઓ બોલ્યા: બાલાકિ, વાયુમાં રહેલા આ પુરુષની જ હું ઉપાસના કરું છું. ત્યારે અજાતશત્રુએ તેમને કહ્યું: આ વિષયમાં વિવાદ ન કર. 'ઇન્દ્ર, વૈકુંઠ, અજેય સેના' એ રૂપે હું તેની ઉપાસના કરું છું. જે આ રીતે તેની ઉપાસના કરે છે તે વિજયી થાય છે; બીજાથી પરાજિત થતો નથી, તેનો શત્રુ કોઈ થતો નથી.
Kauṣītaki 4.8
स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽग्नौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विषासहिर्वान्वेष भवति ॥ ४.८ ॥
તેઓ બોલ્યા: બાલાકિ, અગ્નિમાં રહેલા આ પુરુષની જ હું ઉપાસના કરું છું. ત્યારે અજાતશત્રુએ તેમને કહ્યું: આ વિષયમાં વિવાદ ન કર. 'સર્વ સહીને જીતનાર' એ રૂપે હું તેની ઉપાસના કરું છું. જે આ રીતે તેની ઉપાસના કરે છે તે સર્વ સહન કરનાર અને જીતનાર થાય છે.
Kauṣītaki 4.9
स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽप्सु पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा नाम्न्यस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नाम्न्यस्यात्मा भवतीत्यधिदैवतमथाध्यात्मम् ॥ ४.९ ॥
તેઓ બોલ્યા: બાલાકિ, જળમાં રહેલા આ પુરુષની જ હું ઉપાસના કરું છું. ત્યારે અજાતશત્રુએ તેમને કહ્યું: આ વિષયમાં વિવાદ ન કર. 'નામમાં એનો આત્મા' એ રૂપે હું તેની ઉપાસના કરું છું. જે આ રીતે તેની ઉપાસના કરે છે તેનો આત્મા નામમાં થાય છે — આ અધિદૈવત; હવે અધ્યાત્મ.
Kauṣītaki 4.10
स होवाच बालाकिर्य एवैष आदर्शे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रतिरूपो हैवास्य प्रजायामाजायते नाप्रतिरूपः ॥ ४.१० ॥
બાલાકિએ કહ્યું: અરીસામાં દેખાતા આ પુરુષની જ હું ઉપાસના કરું છું. ત્યારે અજાતશત્રુએ તેને કહ્યું: આ વિશે વાદ ન કર. તેને 'પ્રતિરૂપ' જાણીને ઉપાસના કર. જે આ રીતે ઉપાસના કરે છે, તેની સંતતિમાં પ્રતિરૂપ જ જન્મે છે, અપ્રતિરૂપ નહીં.
Kauṣītaki 4.11
स होवाच बालाकिर्य एवैष प्रतिश्रुत्कायां पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विन्दते द्वितीयाद्द्वितीयवान्भवति ॥ ४.११ ॥
બાલાકિએ કહ્યું: પ્રતિધ્વનિમાં દેખાતા આ પુરુષની જ હું ઉપાસના કરું છું. અજાતશત્રુએ કહ્યું: આ વિશે વાદ ન કર. 'ક્યારેય અલગ ન થનાર બીજો' જાણીને ઉપાસના કર. જે આ રીતે ઉપાસના કરે છે તે બીજાને પામે છે અને બીજાવાળો થાય છે.
Kauṣītaki 4.12
स होवाच बालाकिर्य एवैष शब्दः पुरुषमन्वेति तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा असुरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्संमोहमेति ॥ ४.१२ ॥
બાલાકિએ કહ્યું: પુરુષની પાછળ ચાલતો આ શબ્દ, તેની જ હું ઉપાસના કરું છું. અજાતશત્રુએ કહ્યું: આ વિશે વાદ ન કર. 'અસુ' (પ્રાણ) જાણીને ઉપાસના કર. જે આ રીતે ઉપાસના કરે છે, તે પોતે અને તેની સંતતિ સમય પહેલાં મોહ પામતાં નથી.
Kauṣītaki 4.13
स होवाच बालाकिर्य एवैष च्छायापुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्रमीयते ॥ ४.१३ ॥
બાલાકિએ કહ્યું: છાયા-પુરુષ તરીકે દેખાતા આ જ પુરુષની હું ઉપાસના કરું છું. અજાતશત્રુએ કહ્યું: આ વિશે વાદ ન કર. 'મૃત્યુ' જાણીને ઉપાસના કર. જે આ રીતે ઉપાસના કરે છે, તે પોતે અને તેની સંતતિ સમય પહેલાં મૃત્યુ પામતાં નથી.
Kauṣītaki 4.14
स होवाच बालाकिर्य एवैष शारीरः पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः प्रजापतिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रजायते प्रजया पशुभिः ॥ ४.१४ ॥
તેણે કહ્યું: બાલાકિએ કહ્યું, 'શરીરમાં રહેલા આ પુરુષની જ હું ઉપાસના કરું છું.' અજાતશત્રુએ તેને કહ્યું, 'એને પ્રજાપતિ તરીકે ન કહે. હું એની પ્રજાપતિ તરીકે ઉપાસના કરું છું.' આ રીતે એની ઉપાસના કરનાર સંતાન, પ્રજા અને પશુઓથી સમૃદ્ધ થાય છે.
Kauṣītaki 4.15
स होवाच बालाकिर्य एवैष प्राज्ञ आत्मा येनैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नमाचरति तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा यमो राजेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते सर्वं हास्मा इदं श्रैष्ठ्याय गम्यते ॥ ४.१५ ॥
તેણે કહ્યું: બાલાકિએ કહ્યું, 'જે પ્રાજ્ઞ આત્માથી આ પુરુષ ઊંઘમાં સ્વપ્નમાં વિચરે છે, તે પ્રાજ્ઞ આત્માની જ હું ઉપાસના કરું છું.' અજાતશત્રુએ તેને કહ્યું, 'એને યમરાજા ન કહે. હું એની યમરાજા તરીકે ઉપાસના કરું છું.' આ રીતે એની ઉપાસના કરનારને આ બધું શ્રેષ્ઠતા માટે પ્રાપ્ત થાય છે.
Kauṣītaki 4.16
स होवाच बालाकिर्य एवैष दक्षिणेऽक्षन्पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा नाम्न आत्माऽग्नेरात्मा ज्योतिष आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवति ॥ ४.१६ ॥
તેણે કહ્યું: બાલાકિએ કહ્યું, 'જમણી આંખમાં રહેલા આ પુરુષની જ હું ઉપાસના કરું છું.' અજાતશત્રુએ તેને કહ્યું, 'એને નામનો આત્મા, અગ્નિનો આત્મા, જ્યોતિનો આત્મા ન કહે. હું એની ઉપાસના કરું છું.' આ રીતે એની ઉપાસના કરનાર આ બધાનો આત્મા થાય છે.
Kauṣītaki 4.17
स होवाच बालाकिर्य एवैष सव्येऽक्षन्पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः सत्यस्यात्मा विद्युत आत्मा तेजस आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवतीति ॥ ४.१७ ॥
તેણે કહ્યું: બાલાકિએ કહ્યું, 'ડાબી આંખમાં રહેલા આ પુરુષની જ હું ઉપાસના કરું છું.' અજાતશત્રુએ તેને કહ્યું, 'એને સત્યનો આત્મા, વીજળીનો આત્મા, તેજનો આત્મા ન કહે. હું એની ઉપાસના કરું છું.' આ રીતે એની ઉપાસના કરનાર આ બધાનો આત્મા થાય છે.
Kauṣītaki 4.18
तत उ ह बालाकिस्तूष्णीमास तं होवाचाजातशत्रुरेतावन्नु बालाका३इ इत्येतावद्धीति होवाच बालाकिस्तं होवाचाजातशत्रुर्मृषा वै किल मा समवादयिष्ठा ब्रह्म ते ब्रवाणीति । स होवाच यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म स वै वेदितव्य इति तत उ ह बालाकिः समित्पाणिः प्रतिचक्रामोपायानीति तं होवाचजातशत्रुः प्रतिलोमरूपमेव स्याद्यत्क्षत्रियो ब्राह्मणमुपनयेत् । एहि व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति तं ह पाणावभिपद्य प्रवव्राज तौ ह सुप्तं पुरुषमीयतुस्तं हाजातशत्रुरामन्त्रयांचक्रे । बृहत्पाण्डरवासः सोमराजन्निति । स उ ह तूष्णीमेव शिश्ये । तत उ हैनं यष्ट्याविचिक्षेप स तत एव समुत्तस्थौ तं होवाचाजातशत्रुः । क्वैष एतद्वालोके पुरुषोऽशयिष्ट क्वैतदभूत्कुत एतदागा३दिति । तत उ ह बालाकिर्न विजज्ञौ ॥ ४.१८ ॥
ત્યારે બાલાકી મૌન રહ્યા. અજાતશત્રુએ તેમને કહ્યું, 'બાલાકી, બસ આટલું જ?' બાલાકીએ કહ્યું, 'હા, બસ આટલું જ.' અજાતશત્રુએ કહ્યું, 'તમે મને ખોટું કહ્યું કે હું તને બ્રહ્મનો ઉપદેશ આપીશ. આ પુરુષોનો જે કર્તા છે, જેનું આ કર્મ છે, તે જ જાણવા યોગ્ય છે.' ત્યારે બાલાકી હાથમાં સમિધ લઈને પાછા ફર્યા અને કહ્યું, 'હું આપનો શિષ્ય બનીને આવું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું, 'ક્ષત્રિય બ્રાહ્મણને ઉપનયન આપે તે ઉલટી રીત છે. આવ, હું જ તને સમજાવીશ.' તેમનો હાથ પકડીને તેઓ સૂતેલા એક પુરુષ પાસે ગયા. અજાતશત્રુએ તેને બોલાવ્યો, 'હે મહાન સફેદ વસ્ત્રધારી સોમરાજા!' તે ચૂપચાપ સૂતો રહ્યો. પછી લાકડીથી સ્પર્શ કરતાં તે ઊઠી બેઠો. અજાતશત્રુએ પૂછ્યું, 'આ પુરુષ ક્યાં સૂતો હતો? આ ક્યાં હતો? આ ક્યાંથી આવ્યો?' બાલાકીને કંઈ સમજાયું નહીં.
Kauṣītaki 4.19
तं होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतद्बालाके पुरुषोऽशयिष्ट यत्रैतदभूद्यत एतदागाद्धिता नाम हृदयस्य नाड्यो हृदयात्पुरीततमभिप्रतन्वन्ति तद्यथा सहस्रधा केशो विपाटितस्तावदण्व्यः पिङ्गलस्याणिम्ना तिष्ठन्ति । शुक्लस्य कृष्णस्य पीतस्य लोहितस्येति तासु तदा भवति । यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यस्मिन्प्राण एवैकधा भवति तथैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकास्तद्यथा क्षुरः क्षुरध्यानेऽवहितः स्याद्विश्वंभरो वा विश्वंभरकुलाय एवमेवैष प्राज्ञ आत्मेदं शरीरमात्मानमनुप्रविष्ट आ लोमभ्य आ नखेभ्यः ॥ ४.१९ ॥
અજાતશત્રુએ તેમને કહ્યું, 'હે બાલાકી, આ પુરુષ જ્યાં સૂતો હતો, જ્યાં આ હતો, અને જ્યાંથી આ આવ્યો, તે હૃદયની 'હિતા' નામની નાડીઓ છે. તેઓ હૃદયથી ફેલાય છે. વાળને હજાર ભાગમાં ચીરવામાં આવે તો જેટલા સૂક્ષ્મ થાય, તેટલી તે સૂક્ષ્મ છે. પિંગલ, શુક્લ, કૃષ્ણ, પીત, લોહિત રંગોના રૂપમાં તેમાં તે રહે છે. સૂતેલો માણસ જ્યારે કોઈ સ્વપ્ન જોતો નથી, ત્યારે તેમાં પ્રાણ જ એકરૂપ થાય છે. ત્યારે વાણી સર્વ નામો સાથે તેમાં લીન થાય છે; આંખ સર્વ રૂપો સાથે, કાન સર્વ શબ્દો સાથે, મન સર્વ વિચારો સાથે લીન થાય છે. તે જાગે છે ત્યારે, સળગતા અગ્નિમાંથી તણખા બધી દિશાઓમાં ઊડે તેમ, આ આત્મામાંથી પ્રાણો પોતપોતાના સ્થાને બહાર નીકળે છે. પ્રાણોમાંથી દેવો, દેવોમાંથી લોકો. જેમ અસ્ત્રો તેના મ્યાનમાં રાખેલો હોય, અથવા વિશ્વંભર તેના માળામાં હોય, તેમ આ પ્રાજ્ઞ આત્મા આ શરીરમાં, રૂંવાડાથી નખ સુધી પ્રવેશેલો છે.'
Kauṣītaki 4.20
तमेतमात्मानमेतमात्मनोऽन्ववस्यति यथा श्रेष्ठिनं स्वास्तद्यथा श्रेष्ठैः स्वैर्भुङ्क्ते यथा वा श्रेष्ठिनं स्वा भुञ्जन्त्येवमेवैष प्राज्ञात्मैतैरात्मभिर्भुङ्क्ते । एवं वै तमात्मानमेत आत्मानो भुञ्जन्ति । स यावद्ध वा इन्द्र एतमात्मानं न विजज्ञे तावदेनमसुरा अभिबभूवुः । स यदा विजज्ञेऽथ हत्वासुरान्विजित्य सर्वेषां देवानां श्रैष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं परीयाय एवैवं विद्वान्सर्वान्पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषां भूतानां श्रैष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद य एवं वेद ॥ ४.२० ॥
આ આત્માને, આ આત્મામાં જ જે એ રીતે શોધે છે, જેમ શ્રેષ્ઠ પુરુષના સ્વજનો તેનું અનુસરણ કરે છે, જેમ શ્રેષ્ઠ પુરુષ પોતાના સ્વજનો સાથે ભોગ કરે છે, અથવા જેમ સ્વજનો શ્રેષ્ઠ પુરુષની સેવા કરે છે, તેમ જ આ પ્રાજ્ઞ આત્મા આ આત્માઓ સાથે ભોગ કરે છે. આ રીતે જ આ આત્માઓ તે આત્માની સેવા કરે છે. ઇન્દ્ર જ્યાં સુધી આ આત્માને જાણતા ન હતા, ત્યાં સુધી અસુરોએ તેમને પરાજિત રાખ્યા. જ્યારે તેમણે જાણ્યું, ત્યારે અસુરોને હણીને અને જીતીને તેમણે સર્વ દેવોની શ્રેષ્ઠતા, સ્વરાજ્ય અને આધિપત્ય પ્રાપ્ત કર્યું. એ જ રીતે જે વિદ્વાન આ રીતે જાણે છે, તે સર્વ પાપોનો નાશ કરીને સર્વ ભૂતોની શ્રેષ્ઠતા, સ્વરાજ્ય અને આધિપત્ય પ્રાપ્ત કરે છે. જે આ રીતે જાણે છે, જે આ રીતે જાણે છે.