ഉപനിഷത്തുകൾ · Kauṣītaki 4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kauṣītaki 4.1
अथ गार्ग्यो ह वै बालाकिरनूचानः संस्पृष्ट आस सोऽयमुशिनरेषु संवसन्मत्स्येषु कुरुपञ्चालेषु काशीविदेहेष्विति सहाजातशत्रुं काश्यमेत्योवाच । ब्रह्म ते ब्रवाणीति तं होवाच अजातशत्रुः । सहस्रं दद्मस्त इत्येतस्यां वाचि जनको जनक इति वा उ जना धावन्तीति ॥ ४.१ ॥
ഇപ്പോൾ ഗാർഗ്യ ബാലാകി, പണ്ഡിതനായവൻ, ഉശീനരരിലും മത്സ്യരിലും കുരു-പാഞ്ചാലരിലും കാശി-വിദേഹരിലും വസിച്ചവൻ, കാശിരാജാവായ അജാതശത്രുവിനെ സമീപിച്ച് പറഞ്ഞു: "ഞാൻ നിനക്ക് ബ്രഹ്മം ഉപദേശിക്കാം." അജാതശത്രു അവനോട് പറഞ്ഞു: "ഈ വാക്കിന് ഞങ്ങൾ നിനക്ക് ആയിരം (പശുക്കളെ) തരാം. 'ജനകൻ, ജനകൻ' എന്ന് പറഞ്ഞ് ജനങ്ങൾ ഓടുന്നു."
Kauṣītaki 4.2
स होवाच बालाकिर्य एवैष आदित्ये पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः । बृहत्पाण्डरवासा अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा भवति ॥ ४.२ ॥
ബാലാകി പറഞ്ഞു: ആദിത്യനിലുള്ള ഈ പുരുഷനെ ഞാൻ ഉപാസിക്കുന്നു. അപ്പോൾ അജാതശത്രു അവനോട് പറഞ്ഞു: അതിനെക്കുറിച്ച് എന്നോട് തർക്കിക്കരുത്. മഹാനും വെളുത്ത വസ്ത്രം ധരിച്ചവനും സർവഭൂതങ്ങൾക്കും മീതെ നിൽക്കുന്നവനും സർവഭൂതങ്ങളുടെയും മൂർധാവുമായവനെ ഞാൻ ഉപാസിക്കുന്നു. ഇപ്രകാരം അവനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ സർവഭൂതങ്ങൾക്കും മീതെ നിന്ന് അവയുടെ മൂർധാവായിത്തീരുന്നു.
Kauṣītaki 4.3
स होवाचा बालाकिर्य एवैष चन्द्रमसि पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः सोमो राजान्नस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो मेवमुपास्तेऽन्नस्यात्मा भवति ॥ ४.३ ॥
ബാലാകി പറഞ്ഞു: ചന്ദ്രനിലുള്ള ഈ പുരുഷനെ ഞാൻ ഉപാസിക്കുന്നു. അജാതശത്രു അവനോട് പറഞ്ഞു: അതിനെക്കുറിച്ച് എന്നോട് തർക്കിക്കരുത്. രാജാവായ സോമൻ, അന്നത്തിന്റെ ആത്മാവ് എന്ന് ഞാൻ അവനെ ഉപാസിക്കുന്നു. ഇപ്രകാരം അവനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ അന്നത്തിന്റെ ആത്മാവായിത്തീരുന്നു.
Kauṣītaki 4.4
स होवाच बालाकिर्य एवैष विद्युति पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठास्तेजस आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते तेजस आत्मा भवति ॥ ४.४ ॥
ബാലാകി പറഞ്ഞു: മിന്നലിലുള്ള ഈ പുരുഷനെ ഞാൻ ഉപാസിക്കുന്നു. അജാതശത്രു അവനോട് പറഞ്ഞു: അതിനെക്കുറിച്ച് എന്നോട് തർക്കിക്കരുത്. തേജസ്സിന്റെ ആത്മാവ് എന്ന് ഞാൻ അവനെ ഉപാസിക്കുന്നു. ഇപ്രകാരം അവനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ തേജസ്സിന്റെ ആത്മാവായിത്തീരുന്നു.
Kauṣītaki 4.5
स होवाच बालाकिर्य एवैष स्तनयित्नौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः शब्दस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते शब्दस्यात्मा भवति ॥ ४.५ ॥
ബാലാകി പറഞ്ഞു: ഇടിമുഴക്കത്തിലുള്ള ഈ പുരുഷനെ ഞാൻ ഉപാസിക്കുന്നു. അജാതശത്രു അവനോട് പറഞ്ഞു: അതിനെക്കുറിച്ച് എന്നോട് തർക്കിക്കരുത്. ശബ്ദത്തിന്റെ ആത്മാവ് എന്ന് ഞാൻ അവനെ ഉപാസിക്കുന്നു. ഇപ്രകാരം അവനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ ശബ്ദത്തിന്റെ ആത്മാവായിത്തീരുന്നു.
Kauṣītaki 4.6
स होवाच बालाकिर्य एवैष आकाशे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः पूर्णमप्रवर्ति ब्रह्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्रवर्तते ॥ ४.६ ॥
അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ബാലാകി, ആകാശത്തിലുള്ള ഈ പുരുഷനെയാണ് ഞാൻ ഉപാസിക്കുന്നത്. അപ്പോൾ അജാതശത്രു അദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു: ഇതിനെക്കുറിച്ച് തർക്കിക്കരുത്. 'പൂർണവും ചലിക്കാത്തതുമായ ബ്രഹ്മം' എന്ന രൂപത്തിലാണ് ഞാൻ ഇതിനെ ഉപാസിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ ഇതിനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ സന്തതികളാലും കന്നുകാലികളാലും നിറയുന്നു; അവന്റെ സന്തതി കാലത്തിനുമുമ്പ് അവനെ വിട്ടുപോകുന്നില്ല.
Kauṣītaki 4.7
स होवाच बालाकिर्य एवैष वायौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते । जिष्णुर्ह वापराजिष्णुरन्यतस्यजायी भवति ॥ ४.७ ॥
അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ബാലാകി, വായുവിലുള്ള ഈ പുരുഷനെയാണ് ഞാൻ ഉപാസിക്കുന്നത്. അപ്പോൾ അജാതശത്രു അദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു: ഇതിനെക്കുറിച്ച് തർക്കിക്കരുത്. 'ഇന്ദ്രൻ, വൈകുണ്ഠൻ, അജയ്യമായ സേന' എന്ന രൂപത്തിലാണ് ഞാൻ ഇതിനെ ഉപാസിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ ഇതിനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ വിജയിയാകുന്നു; മറ്റുള്ളവരാൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെടാത്തവനാകുന്നു, അവന്റെ ശത്രുവും ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
Kauṣītaki 4.8
स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽग्नौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विषासहिर्वान्वेष भवति ॥ ४.८ ॥
അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ബാലാകി, അഗ്നിയിലുള്ള ഈ പുരുഷനെയാണ് ഞാൻ ഉപാസിക്കുന്നത്. അപ്പോൾ അജാതശത്രു അദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു: ഇതിനെക്കുറിച്ച് തർക്കിക്കരുത്. 'എല്ലാം സഹിച്ചു ജയിക്കുന്നവൻ' എന്ന രൂപത്തിലാണ് ഞാൻ ഇതിനെ ഉപാസിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ ഇതിനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ എല്ലാം സഹിച്ചു ജയിക്കുന്നവനാകുന്നു.
Kauṣītaki 4.9
स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽप्सु पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा नाम्न्यस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नाम्न्यस्यात्मा भवतीत्यधिदैवतमथाध्यात्मम् ॥ ४.९ ॥
അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ബാലാകി, വെള്ളത്തിലുള്ള ഈ പുരുഷനെയാണ് ഞാൻ ഉപാസിക്കുന്നത്. അപ്പോൾ അജാതശത്രു അദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു: ഇതിനെക്കുറിച്ച് തർക്കിക്കരുത്. 'നാമത്തിൽ ഇതിന്റെ ആത്മാവ്' എന്ന രൂപത്തിലാണ് ഞാൻ ഇതിനെ ഉപാസിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ ഇതിനെ ഉപാസിക്കുന്നവന്റെ ആത്മാവ് നാമത്തിൽ ആകുന്നു — ഇത് അധിദൈവതം; ഇനി അധ്യാത്മം.
Kauṣītaki 4.10
स होवाच बालाकिर्य एवैष आदर्शे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रतिरूपो हैवास्य प्रजायामाजायते नाप्रतिरूपः ॥ ४.१० ॥
ബാലാകി പറഞ്ഞു: കണ്ണാടിയിൽ കാണുന്ന ഈ പുരുഷനെയാണ് ഞാൻ ഉപാസിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു: ഇതിൽ തർക്കിക്കരുത്. ഇവൻ 'പ്രതിരൂപൻ' ആണെന്ന് അറിഞ്ഞ് ഉപാസിക്കുക. ഇങ്ങനെ ഉപാസിക്കുന്നവന്റെ സന്തതിയിൽ പ്രതിരൂപന്മാർ മാത്രമേ ജനിക്കൂ, അപ്രതിരൂപന്മാർ അല്ല.
Kauṣītaki 4.11
स होवाच बालाकिर्य एवैष प्रतिश्रुत्कायां पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विन्दते द्वितीयाद्द्वितीयवान्भवति ॥ ४.११ ॥
ബാലാകി പറഞ്ഞു: പ്രതിധ്വനിയിൽ കാണുന്ന ഈ പുരുഷനെയാണ് ഞാൻ ഉപാസിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: ഇതിൽ തർക്കിക്കരുത്. 'വേർപിരിയാത്ത രണ്ടാമൻ' എന്നറിഞ്ഞ് ഉപാസിക്കുക. ഇങ്ങനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ രണ്ടാമനെ പ്രാപിച്ച് രണ്ടാമനുള്ളവനാകുന്നു.
Kauṣītaki 4.12
स होवाच बालाकिर्य एवैष शब्दः पुरुषमन्वेति तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा असुरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्संमोहमेति ॥ ४.१२ ॥
ബാലാകി പറഞ്ഞു: പുരുഷനെ പിന്തുടരുന്ന ഈ ശബ്ദത്തെയാണ് ഞാൻ ഉപാസിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: ഇതിൽ തർക്കിക്കരുത്. 'അസു' (പ്രാണൻ) എന്നറിഞ്ഞ് ഉപാസിക്കുക. ഇങ്ങനെ ഉപാസിക്കുന്നവനും അവന്റെ സന്തതിയും കാലത്തിനു മുമ്പ് മോഹത്തിൽ വീഴുകയില്ല.
Kauṣītaki 4.13
स होवाच बालाकिर्य एवैष च्छायापुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्रमीयते ॥ ४.१३ ॥
ബാലാകി പറഞ്ഞു: നിഴൽ-പുരുഷനായി കാണുന്ന ഇവനെയാണ് ഞാൻ ഉപാസിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: ഇതിൽ തർക്കിക്കരുത്. 'മൃത്യു' എന്നറിഞ്ഞ് ഉപാസിക്കുക. ഇങ്ങനെ ഉപാസിക്കുന്നവനും അവന്റെ സന്തതിയും കാലത്തിനു മുമ്പ് മരിക്കുന്നില്ല.
Kauṣītaki 4.14
स होवाच बालाकिर्य एवैष शारीरः पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः प्रजापतिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रजायते प्रजया पशुभिः ॥ ४.१४ ॥
അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ബാലാകി പറഞ്ഞു, 'ശരീരത്തിലുള്ള ഈ പുരുഷനെയാണ് ഞാൻ ഉപാസിക്കുന്നത്.' അജാതശത്രു അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു, 'ഇവനെ പ്രജാപതി എന്ന് പറയരുത്. ഞാൻ ഇവനെ പ്രജാപതിയായി ഉപാസിക്കുന്നു.' ഇപ്രകാരം ഇവനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ സന്താനങ്ങളാലും പ്രജകളാലും പശുക്കളാലും വളരുന്നു.
Kauṣītaki 4.15
स होवाच बालाकिर्य एवैष प्राज्ञ आत्मा येनैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नमाचरति तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा यमो राजेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते सर्वं हास्मा इदं श्रैष्ठ्याय गम्यते ॥ ४.१५ ॥
അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ബാലാകി പറഞ്ഞു, 'ഏതൊരു പ്രാജ്ഞ ആത്മാവിനാൽ ഈ പുരുഷൻ ഉറങ്ങുമ്പോൾ സ്വപ്നത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നുവോ, ആ പ്രാജ്ഞ ആത്മാവിനെയാണ് ഞാൻ ഉപാസിക്കുന്നത്.' അജാതശത്രു അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു, 'ഇവനെ യമരാജാവ് എന്ന് പറയരുത്. ഞാൻ ഇവനെ യമരാജാവായി ഉപാസിക്കുന്നു.' ഇപ്രകാരം ഇവനെ ഉപാസിക്കുന്നവന് ഇതെല്ലാം ശ്രേഷ്ഠതയ്ക്കായി ലഭിക്കുന്നു.
Kauṣītaki 4.16
स होवाच बालाकिर्य एवैष दक्षिणेऽक्षन्पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा नाम्न आत्माऽग्नेरात्मा ज्योतिष आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवति ॥ ४.१६ ॥
അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ബാലാകി പറഞ്ഞു, 'വലത് കണ്ണിലുള്ള ഈ പുരുഷനെയാണ് ഞാൻ ഉപാസിക്കുന്നത്.' അജാതശത്രു അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു, 'ഇവനെ നാമത്തിന്റെ ആത്മാവ്, അഗ്നിയുടെ ആത്മാവ്, ജ്യോതിസ്സിന്റെ ആത്മാവ് എന്ന് പറയരുത്. ഞാൻ ഇവനെ ഉപാസിക്കുന്നു.' ഇപ്രകാരം ഇവനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ ഇവയെല്ലാറ്റിന്റെയും ആത്മാവായിത്തീരുന്നു.
Kauṣītaki 4.17
स होवाच बालाकिर्य एवैष सव्येऽक्षन्पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः सत्यस्यात्मा विद्युत आत्मा तेजस आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवतीति ॥ ४.१७ ॥
അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ബാലാകി പറഞ്ഞു, 'ഇടത് കണ്ണിലുള്ള ഈ പുരുഷനെയാണ് ഞാൻ ഉപാസിക്കുന്നത്.' അജാതശത്രു അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു, 'ഇവനെ സത്യത്തിന്റെ ആത്മാവ്, മിന്നലിന്റെ ആത്മാവ്, തേജസ്സിന്റെ ആത്മാവ് എന്ന് പറയരുത്. ഞാൻ ഇവനെ ഉപാസിക്കുന്നു.' ഇപ്രകാരം ഇവനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ ഇവയെല്ലാറ്റിന്റെയും ആത്മാവായിത്തീരുന്നു.
Kauṣītaki 4.18
तत उ ह बालाकिस्तूष्णीमास तं होवाचाजातशत्रुरेतावन्नु बालाका३इ इत्येतावद्धीति होवाच बालाकिस्तं होवाचाजातशत्रुर्मृषा वै किल मा समवादयिष्ठा ब्रह्म ते ब्रवाणीति । स होवाच यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म स वै वेदितव्य इति तत उ ह बालाकिः समित्पाणिः प्रतिचक्रामोपायानीति तं होवाचजातशत्रुः प्रतिलोमरूपमेव स्याद्यत्क्षत्रियो ब्राह्मणमुपनयेत् । एहि व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति तं ह पाणावभिपद्य प्रवव्राज तौ ह सुप्तं पुरुषमीयतुस्तं हाजातशत्रुरामन्त्रयांचक्रे । बृहत्पाण्डरवासः सोमराजन्निति । स उ ह तूष्णीमेव शिश्ये । तत उ हैनं यष्ट्याविचिक्षेप स तत एव समुत्तस्थौ तं होवाचाजातशत्रुः । क्वैष एतद्वालोके पुरुषोऽशयिष्ट क्वैतदभूत्कुत एतदागा३दिति । तत उ ह बालाकिर्न विजज्ञौ ॥ ४.१८ ॥
അപ്പോൾ ബാലാകി മിണ്ടാതിരുന്നു. അജാതശത്രു അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു: 'ബാലാകി, ഇത്രമാത്രമോ?' ബാലാകി പറഞ്ഞു: 'അതെ, ഇത്രമാത്രം.' അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: 'ബ്രഹ്മത്തെ ഞാൻ നിനക്ക് പറഞ്ഞുതരാമെന്ന് നീ എന്നോട് വ്യാജം പറഞ്ഞു. ഈ പുരുഷന്മാരുടെ കർത്താവാരോ, ഈ കർമ്മം ആരുടേതോ, അവനെയാണ് അറിയേണ്ടത്.' ബാലാകി കൈയിൽ സമിത്തുകളുമായി തിരിച്ചുപോയി, 'ഞാൻ അങ്ങയുടെ ശിഷ്യനായി വരാം' എന്ന് പറഞ്ഞു. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: 'ക്ഷത്രിയൻ ബ്രാഹ്മണന് ഉപനയനം നൽകുന്നത് വിപരീത രീതിയാണ്. വരൂ, ഞാൻ തന്നെ നിനക്ക് ഉപദേശിക്കാം.' അവന്റെ കൈ പിടിച്ച് അവർ ഉറങ്ങുന്ന ഒരു പുരുഷന്റെ അടുത്തെത്തി. അജാതശത്രു അവനെ വിളിച്ചു: 'വലിയ വെള്ള വസ്ത്രം ധരിച്ച സോമരാജാവേ!' അവൻ നിശ്ശബ്ദനായി കിടന്നു. പിന്നെ വടികൊണ്ട് തട്ടിയപ്പോൾ അവൻ എഴുന്നേറ്റു. അജാതശത്രു ചോദിച്ചു: 'ഈ പുരുഷൻ എവിടെയാണ് കിടന്നിരുന്നത്? ഇത് എവിടെയായിരുന്നു? ഇത് എവിടെനിന്ന് വന്നു?' ബാലാകിക്ക് ഒന്നും മനസ്സിലായില്ല.
Kauṣītaki 4.19
तं होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतद्बालाके पुरुषोऽशयिष्ट यत्रैतदभूद्यत एतदागाद्धिता नाम हृदयस्य नाड्यो हृदयात्पुरीततमभिप्रतन्वन्ति तद्यथा सहस्रधा केशो विपाटितस्तावदण्व्यः पिङ्गलस्याणिम्ना तिष्ठन्ति । शुक्लस्य कृष्णस्य पीतस्य लोहितस्येति तासु तदा भवति । यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यस्मिन्प्राण एवैकधा भवति तथैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकास्तद्यथा क्षुरः क्षुरध्यानेऽवहितः स्याद्विश्वंभरो वा विश्वंभरकुलाय एवमेवैष प्राज्ञ आत्मेदं शरीरमात्मानमनुप्रविष्ट आ लोमभ्य आ नखेभ्यः ॥ ४.१९ ॥
അജാതശത്രു അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു: 'ബാലാകി, ഈ പുരുഷൻ എവിടെ ഉറങ്ങി, ഇത് എവിടെയായിരുന്നു, ഇത് എവിടെനിന്ന് വന്നു എന്നാൽ, അത് ഹൃദയത്തിലെ 'ഹിത' എന്ന നാഡികളാണ്. അവ ഹൃദയത്തിൽനിന്ന് വ്യാപിക്കുന്നു. മുടി ആയിരം ഭാഗമാക്കിയാൽ എത്ര സൂക്ഷ്മമോ അത്രയും സൂക്ഷ്മമാണ് അവ. പിംഗല, ശുക്ല, കൃഷ്ണ, പീത, ലോഹിത വർണങ്ങളോടെ അവയിൽ അവൻ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ഉറങ്ങുന്നവൻ ഒരു സ്വപ്നവും കാണാത്തപ്പോൾ, ഇതിൽ പ്രാണൻ മാത്രം ഏകമാകുന്നു. അപ്പോൾ വാക്ക് എല്ലാ നാമങ്ങളോടുകൂടി ഇതിൽ ലയിക്കുന്നു; കണ്ണ് എല്ലാ രൂപങ്ങളോടുകൂടി, ചെവി എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളോടുകൂടി, മനസ്സ് എല്ലാ ചിന്തകളോടുകൂടി ലയിക്കുന്നു. അവൻ ഉണരുമ്പോൾ, ജ്വലിക്കുന്ന തീയിൽനിന്ന് തീപ്പൊരികൾ എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും ചിതറുന്നതുപോലെ, ഈ ആത്മാവിൽനിന്ന് പ്രാണന്മാർ അവരവരുടെ സ്ഥാനത്തേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു. പ്രാണന്മാരിൽനിന്ന് ദേവന്മാർ, ദേവന്മാരിൽനിന്ന് ലോകങ്ങൾ. കത്തി ഉറയിൽ വച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, അല്ലെങ്കിൽ വിശ്വംഭരൻ തന്റെ കൂട്ടിൽ ഇരിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ പ്രാജ്ഞ ആത്മാവ് ഈ ശരീരത്തിൽ, രോമം മുതൽ നഖം വരെ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു.'
Kauṣītaki 4.20
तमेतमात्मानमेतमात्मनोऽन्ववस्यति यथा श्रेष्ठिनं स्वास्तद्यथा श्रेष्ठैः स्वैर्भुङ्क्ते यथा वा श्रेष्ठिनं स्वा भुञ्जन्त्येवमेवैष प्राज्ञात्मैतैरात्मभिर्भुङ्क्ते । एवं वै तमात्मानमेत आत्मानो भुञ्जन्ति । स यावद्ध वा इन्द्र एतमात्मानं न विजज्ञे तावदेनमसुरा अभिबभूवुः । स यदा विजज्ञेऽथ हत्वासुरान्विजित्य सर्वेषां देवानां श्रैष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं परीयाय एवैवं विद्वान्सर्वान्पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषां भूतानां श्रैष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद य एवं वेद ॥ ४.२० ॥
ഈ ആത്മാവിനെ, ഈ ആത്മാവിനുള്ളിൽ എങ്ങനെ ഒരാൾ അന്വേഷിക്കുന്നുവോ, ശ്രേഷ്ഠനായ മനുഷ്യനെ അയാളുടെ ബന്ധുക്കൾ പിന്തുടരുന്നതുപോലെ, ശ്രേഷ്ഠൻ തന്റെ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം ആസ്വദിക്കുന്നതുപോലെ, അല്ലെങ്കിൽ ബന്ധുക്കൾ ശ്രേഷ്ഠനെ സേവിക്കുന്നതുപോലെ, അതുപോലെതന്നെ ഈ പ്രാജ്ഞ ആത്മാവ് ഈ ആത്മാക്കളോടൊപ്പം ആസ്വദിക്കുന്നു. അങ്ങനെതന്നെ ഈ ആത്മാക്കൾ ആ ആത്മാവിനെ സേവിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ ഈ ആത്മാവിനെ അറിയാതിരുന്നപ്പോൾ അസുരന്മാർ അവനെ കീഴടക്കി. അവൻ അറിഞ്ഞപ്പോൾ, അസുരന്മാരെ കൊന്നു ജയിച്ച്, എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും ശ്രേഷ്ഠത, സ്വരാജ്യം, ആധിപത്യം നേടി. അതുപോലെ ഇത് അറിയുന്ന വിദ്വാൻ എല്ലാ പാപങ്ങളും നശിപ്പിച്ച്, എല്ലാ ജീവികളുടെയും ശ്രേഷ്ഠത, സ്വരാജ്യം, ആധിപത്യം നേടുന്നു. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ, ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ.