उपनिषदे · Kauṣītaki 4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kauṣītaki 4.1
अथ गार्ग्यो ह वै बालाकिरनूचानः संस्पृष्ट आस सोऽयमुशिनरेषु संवसन्मत्स्येषु कुरुपञ्चालेषु काशीविदेहेष्विति सहाजातशत्रुं काश्यमेत्योवाच । ब्रह्म ते ब्रवाणीति तं होवाच अजातशत्रुः । सहस्रं दद्मस्त इत्येतस्यां वाचि जनको जनक इति वा उ जना धावन्तीति ॥ ४.१ ॥
आता गार्ग्य बालाकी, जो विद्वान होता, उशीनर, मत्स्य, कुरु-पांचाल, काशी-विदेह यांच्यामध्ये राहणारा, तो काशीचा राजा अजातशत्रू याच्याकडे येऊन म्हणाला, "मी तुला ब्रह्माचा उपदेश करीन." अजातशत्रू त्याला म्हणाला, "या बोलण्याबद्दल आम्ही तुला हजार (गायी) देतो. 'जनक, जनक' म्हणत लोक धावतात."
Kauṣītaki 4.2
स होवाच बालाकिर्य एवैष आदित्ये पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः । बृहत्पाण्डरवासा अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा भवति ॥ ४.२ ॥
बालाकी म्हणाला: आदित्यामध्ये जो हा पुरुष आहे, त्यालाच मी उपासतो. तेव्हा अजातशत्रू त्याला म्हणाला: त्याविषयी माझ्याशी वाद घालू नकोस. जो महान, श्वेत वस्त्रधारी, सर्व भूतांच्या वर उभा असलेला, सर्व भूतांचा मूर्धा आहे, त्यालाच मी उपासतो. असा जो त्याची उपासना करतो, तो सर्व भूतांच्या वर उभा राहून त्यांचा मूर्धा होतो.
Kauṣītaki 4.3
स होवाचा बालाकिर्य एवैष चन्द्रमसि पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः सोमो राजान्नस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो मेवमुपास्तेऽन्नस्यात्मा भवति ॥ ४.३ ॥
बालाकी म्हणाला: चंद्रामध्ये जो हा पुरुष आहे, त्यालाच मी उपासतो. अजातशत्रू त्याला म्हणाला: त्याविषयी माझ्याशी वाद घालू नकोस. राजा सोम, अन्नाचा आत्मा अशा त्याची मी उपासना करतो. असा जो त्याची उपासना करतो, तो अन्नाचा आत्मा होतो.
Kauṣītaki 4.4
स होवाच बालाकिर्य एवैष विद्युति पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठास्तेजस आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते तेजस आत्मा भवति ॥ ४.४ ॥
बालाकी म्हणाला: विजेमध्ये जो हा पुरुष आहे, त्यालाच मी उपासतो. अजातशत्रू त्याला म्हणाला: त्याविषयी माझ्याशी वाद घालू नकोस. तेजाचा आत्मा अशा त्याची मी उपासना करतो. असा जो त्याची उपासना करतो, तो तेजाचा आत्मा होतो.
Kauṣītaki 4.5
स होवाच बालाकिर्य एवैष स्तनयित्नौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः शब्दस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते शब्दस्यात्मा भवति ॥ ४.५ ॥
बालाकी म्हणाला: गडगडाटात जो हा पुरुष आहे, त्यालाच मी उपासतो. अजातशत्रू त्याला म्हणाला: त्याविषयी माझ्याशी वाद घालू नकोस. शब्दाचा आत्मा अशा त्याची मी उपासना करतो. असा जो त्याची उपासना करतो, तो शब्दाचा आत्मा होतो.
Kauṣītaki 4.6
स होवाच बालाकिर्य एवैष आकाशे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः पूर्णमप्रवर्ति ब्रह्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्रवर्तते ॥ ४.६ ॥
तो म्हणाला: बालाकी, आकाशात असलेल्या या पुरुषाचीच मी उपासना करतो. तेव्हा अजातशत्रू त्याला म्हणाला: यावर वाद करू नकोस. 'पूर्ण, अचल ब्रह्म' या रूपात मी याची उपासना करतो. असा जो याची उपासना करतो तो संतती आणि पशूंनी परिपूर्ण होतो; त्याची संतती कालाच्या आधी त्याला सोडून जात नाही.
Kauṣītaki 4.7
स होवाच बालाकिर्य एवैष वायौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते । जिष्णुर्ह वापराजिष्णुरन्यतस्यजायी भवति ॥ ४.७ ॥
तो म्हणाला: बालाकी, वायूत असलेल्या या पुरुषाचीच मी उपासना करतो. तेव्हा अजातशत्रू त्याला म्हणाला: यावर वाद करू नकोस. 'इंद्र, वैकुंठ, अजिंक्य सेना' या रूपात मी याची उपासना करतो. असा जो याची उपासना करतो तो विजयी होतो; इतरांकडून पराभूत होत नाही, त्याचा शत्रू कोणी होत नाही.
Kauṣītaki 4.8
स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽग्नौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विषासहिर्वान्वेष भवति ॥ ४.८ ॥
तो म्हणाला: बालाकी, अग्नीत असलेल्या या पुरुषाचीच मी उपासना करतो. तेव्हा अजातशत्रू त्याला म्हणाला: यावर वाद करू नकोस. 'सर्व सहन करून जिंकणारा' या रूपात मी याची उपासना करतो. असा जो याची उपासना करतो तो सर्व सहन करणारा व जिंकणारा होतो.
Kauṣītaki 4.9
स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽप्सु पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा नाम्न्यस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नाम्न्यस्यात्मा भवतीत्यधिदैवतमथाध्यात्मम् ॥ ४.९ ॥
तो म्हणाला: बालाकी, पाण्यात असलेल्या या पुरुषाचीच मी उपासना करतो. तेव्हा अजातशत्रू त्याला म्हणाला: यावर वाद करू नकोस. 'नामात याचा आत्मा' या रूपात मी याची उपासना करतो. असा जो याची उपासना करतो त्याचा आत्मा नामात होतो — हे अधिदैवत; आता अध्यात्म.
Kauṣītaki 4.10
स होवाच बालाकिर्य एवैष आदर्शे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रतिरूपो हैवास्य प्रजायामाजायते नाप्रतिरूपः ॥ ४.१० ॥
बालाकी म्हणाला: आरशात दिसणारा हा पुरुष, त्यालाच मी उपासतो. तेव्हा अजातशत्रू त्याला म्हणाला: यावर वाद घालू नकोस. हा 'प्रतिरूप' आहे असे जाणून उपासना कर. असा उपासना करणाऱ्याच्या संततीत प्रतिरूपच जन्मतात, अप्रतिरूप नव्हे.
Kauṣītaki 4.11
स होवाच बालाकिर्य एवैष प्रतिश्रुत्कायां पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विन्दते द्वितीयाद्द्वितीयवान्भवति ॥ ४.११ ॥
बालाकी म्हणाला: प्रतिध्वनीत दिसणारा हा पुरुष, त्यालाच मी उपासतो. अजातशत्रू म्हणाला: यावर वाद घालू नकोस. 'कधीही वेगळा न होणारा दुसरा' म्हणून उपासना कर. असा उपासना करणारा दुसऱ्याला प्राप्त करतो आणि दुसऱ्यासह होतो.
Kauṣītaki 4.12
स होवाच बालाकिर्य एवैष शब्दः पुरुषमन्वेति तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा असुरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्संमोहमेति ॥ ४.१२ ॥
बालाकी म्हणाला: पुरुषाच्या मागे चालणारा हा शब्द, त्यालाच मी उपासतो. अजातशत्रू म्हणाला: यावर वाद घालू नकोस. 'असु' (प्राण) म्हणून उपासना कर. असा उपासना करणारा स्वतः आणि त्याची संतती वेळेपूर्वी मोहात पडत नाहीत.
Kauṣītaki 4.13
स होवाच बालाकिर्य एवैष च्छायापुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्रमीयते ॥ ४.१३ ॥
बालाकी म्हणाला: छायापुरुष म्हणून दिसणारा हा, त्यालाच मी उपासतो. अजातशत्रू म्हणाला: यावर वाद घालू नकोस. 'मृत्यू' म्हणून उपासना कर. असा उपासना करणारा स्वतः आणि त्याची संतती वेळेपूर्वी मरत नाहीत.
Kauṣītaki 4.14
स होवाच बालाकिर्य एवैष शारीरः पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः प्रजापतिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रजायते प्रजया पशुभिः ॥ ४.१४ ॥
तो म्हणाला: बालाकी म्हणाला, 'शरीरात असलेल्या या पुरुषाचीच मी उपासना करतो.' अजातशत्रू त्याला म्हणाला, 'याला प्रजापती म्हणू नकोस. मी याचीच प्रजापती म्हणून उपासना करतो.' जो याप्रमाणे याची उपासना करतो, तो संतती, प्रजा आणि पशूंनी समृद्ध होतो.
Kauṣītaki 4.15
स होवाच बालाकिर्य एवैष प्राज्ञ आत्मा येनैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नमाचरति तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा यमो राजेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते सर्वं हास्मा इदं श्रैष्ठ्याय गम्यते ॥ ४.१५ ॥
तो म्हणाला: बालाकी म्हणाला, 'ज्या प्राज्ञ आत्म्याने हा पुरुष झोपेत स्वप्नात संचार करतो, त्याच प्राज्ञ आत्म्याची मी उपासना करतो.' अजातशत्रू त्याला म्हणाला, 'याला यम राजा म्हणू नकोस. मी याची यम राजा म्हणून उपासना करतो.' जो याप्रमाणे याची उपासना करतो, त्याला हे सर्व श्रेष्ठत्वासाठी प्राप्त होते.
Kauṣītaki 4.16
स होवाच बालाकिर्य एवैष दक्षिणेऽक्षन्पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा नाम्न आत्माऽग्नेरात्मा ज्योतिष आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवति ॥ ४.१६ ॥
तो म्हणाला: बालाकी म्हणाला, 'उजव्या डोळ्यातील या पुरुषाचीच मी उपासना करतो.' अजातशत्रू त्याला म्हणाला, 'याला नामाचा आत्मा, अग्नीचा आत्मा, ज्योतीचा आत्मा म्हणू नकोस. मी याची उपासना करतो.' जो याप्रमाणे याची उपासना करतो, तो या सर्वांचा आत्मा होतो.
Kauṣītaki 4.17
स होवाच बालाकिर्य एवैष सव्येऽक्षन्पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः सत्यस्यात्मा विद्युत आत्मा तेजस आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवतीति ॥ ४.१७ ॥
तो म्हणाला: बालाकी म्हणाला, 'डाव्या डोळ्यातील या पुरुषाचीच मी उपासना करतो.' अजातशत्रू त्याला म्हणाला, 'याला सत्याचा आत्मा, विजेचा आत्मा, तेजाचा आत्मा म्हणू नकोस. मी याची उपासना करतो.' जो याप्रमाणे याची उपासना करतो, तो या सर्वांचा आत्मा होतो.
Kauṣītaki 4.18
तत उ ह बालाकिस्तूष्णीमास तं होवाचाजातशत्रुरेतावन्नु बालाका३इ इत्येतावद्धीति होवाच बालाकिस्तं होवाचाजातशत्रुर्मृषा वै किल मा समवादयिष्ठा ब्रह्म ते ब्रवाणीति । स होवाच यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म स वै वेदितव्य इति तत उ ह बालाकिः समित्पाणिः प्रतिचक्रामोपायानीति तं होवाचजातशत्रुः प्रतिलोमरूपमेव स्याद्यत्क्षत्रियो ब्राह्मणमुपनयेत् । एहि व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति तं ह पाणावभिपद्य प्रवव्राज तौ ह सुप्तं पुरुषमीयतुस्तं हाजातशत्रुरामन्त्रयांचक्रे । बृहत्पाण्डरवासः सोमराजन्निति । स उ ह तूष्णीमेव शिश्ये । तत उ हैनं यष्ट्याविचिक्षेप स तत एव समुत्तस्थौ तं होवाचाजातशत्रुः । क्वैष एतद्वालोके पुरुषोऽशयिष्ट क्वैतदभूत्कुत एतदागा३दिति । तत उ ह बालाकिर्न विजज्ञौ ॥ ४.१८ ॥
तेव्हा बालाकी गप्प बसले. अजातशत्रू त्यांना म्हणाला, 'बालाकी, एवढेच का?' बालाकी म्हणाले, 'होय, एवढेच.' अजातशत्रू म्हणाला, 'तू माझ्याशी खोटे बोललास की मी तुला ब्रह्म सांगेन. ह्या पुरुषांचा जो कर्ता, ज्याचे हे कर्म, तोच जाणण्यायोग्य आहे.' तेव्हा बालाकी हातात समिधा घेऊन परतले आणि म्हणाले, 'मी तुमचा शिष्य होऊन येतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'क्षत्रियाने ब्राह्मणाला उपनयन देणे ही उलटी रीत होईल. ये, मीच तुला शिकवतो.' त्याचा हात धरून ते दोघे झोपलेल्या एका पुरुषाजवळ गेले. अजातशत्रूने त्याला हाक मारली, 'हे महान पांढरे वस्त्र धारण केलेल्या सोमराजा!' तो गप्प झोपून राहिला. मग काठीने ढोसल्यावर तो उठला. अजातशत्रू विचारू लागला, 'हा पुरुष कुठे झोपला होता? हा कुठे होता? हा कुठून आला?' बालाकींना काहीच कळले नाही.
Kauṣītaki 4.19
तं होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतद्बालाके पुरुषोऽशयिष्ट यत्रैतदभूद्यत एतदागाद्धिता नाम हृदयस्य नाड्यो हृदयात्पुरीततमभिप्रतन्वन्ति तद्यथा सहस्रधा केशो विपाटितस्तावदण्व्यः पिङ्गलस्याणिम्ना तिष्ठन्ति । शुक्लस्य कृष्णस्य पीतस्य लोहितस्येति तासु तदा भवति । यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यस्मिन्प्राण एवैकधा भवति तथैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकास्तद्यथा क्षुरः क्षुरध्यानेऽवहितः स्याद्विश्वंभरो वा विश्वंभरकुलाय एवमेवैष प्राज्ञ आत्मेदं शरीरमात्मानमनुप्रविष्ट आ लोमभ्य आ नखेभ्यः ॥ ४.१९ ॥
अजातशत्रू त्यांना म्हणाला, 'हे बालाकी, हा पुरुष जिथे झोपला होता, जे येथे होते, आणि जेथून हा आला, ते म्हणजे हृदयाच्या 'हिता' नावाच्या नाड्या. त्या हृदयातून सर्वत्र पसरतात. केसाचे हजार भाग केले तर ते जितके सूक्ष्म तितक्या त्या सूक्ष्म असतात. पिंगल, शुक्ल, कृष्ण, पीत, लोहित रंगांच्या स्वरूपात त्यांत तो असतो. झोपलेला माणूस जेव्हा कोणतेही स्वप्न पाहत नाही, तेव्हा यात केवळ प्राण एकरूप होतो. तेव्हा वाणी सर्व नावांसह यात लीन होते; डोळे सर्व रूपांसह, कान सर्व शब्दांसह, मन सर्व विचारांसह लीन होते. तो जागा होतो तेव्हा, पेटत्या अग्नीतून ठिणग्या सर्व दिशांना उडाव्यात तसे या आत्म्यापासून प्राण आपापल्या स्थानी बाहेर पडतात. प्राणांपासून देव, देवांपासून लोक. जसे वस्तरा त्याच्या खोबणीत ठेवलेला असतो, किंवा विश्वंभर आपल्या घरट्यात असतो, तसाच हा प्राज्ञ आत्मा या शरीरात, केसांपासून नखांपर्यंत शिरलेला आहे.'
Kauṣītaki 4.20
तमेतमात्मानमेतमात्मनोऽन्ववस्यति यथा श्रेष्ठिनं स्वास्तद्यथा श्रेष्ठैः स्वैर्भुङ्क्ते यथा वा श्रेष्ठिनं स्वा भुञ्जन्त्येवमेवैष प्राज्ञात्मैतैरात्मभिर्भुङ्क्ते । एवं वै तमात्मानमेत आत्मानो भुञ्जन्ति । स यावद्ध वा इन्द्र एतमात्मानं न विजज्ञे तावदेनमसुरा अभिबभूवुः । स यदा विजज्ञेऽथ हत्वासुरान्विजित्य सर्वेषां देवानां श्रैष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं परीयाय एवैवं विद्वान्सर्वान्पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषां भूतानां श्रैष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद य एवं वेद ॥ ४.२० ॥
या आत्म्याला, या आत्म्यात जो असा शोध घेतो, जसे श्रेष्ठ पुरुषाचे आप्त त्याचे अनुसरण करतात, जसे श्रेष्ठ पुरुष आपल्या आप्तांसह उपभोग घेतो, किंवा जसे आप्त श्रेष्ठ पुरुषाची सेवा करतात, तसेच हा प्राज्ञ आत्मा या आत्म्यांसह उपभोग घेतो. याप्रमाणेच हे आत्मे त्या आत्म्याची सेवा करतात. इंद्राने जोपर्यंत या आत्म्याला जाणले नव्हते, तोपर्यंत असुरांनी त्याला पराभूत केले. जेव्हा त्याने जाणले, तेव्हा असुरांना मारून आणि जिंकून त्याने सर्व देवांचे श्रेष्ठत्व, स्वराज्य आणि आधिपत्य प्राप्त केले. याचप्रमाणे जो विद्वान हे जाणतो, तो सर्व पापांचा नाश करून सर्व भूतांचे श्रेष्ठत्व, स्वराज्य आणि आधिपत्य प्राप्त करतो. जो असे जाणतो, जो असे जाणतो.