उपनिषद् · Muṇḍaka 1.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Muṇḍaka 1.2.1
तदेतत् सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कवयो
यान्यपश्यंस्तानि त्रेतायां बहुधा संततानि ।
तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एष वः
पन्थाः सुकृतस्य लोके ॥ १.२.१ ॥
यह सत्य है: मंत्रों में जिन कर्मों को ऋषियों ने देखा, वे त्रेता (वेदों) में अनेक प्रकार से विस्तृत हैं। उन्हें सत्यकाम (सत्य के इच्छुक) लोग नियमपूर्वक करो; यही इस लोक में तुम्हारे पुण्य कर्म का मार्ग है।
Muṇḍaka 1.2.2
यदा लेलायते ह्यर्चिः समिद्धे हव्यवाहने ।
तदाऽऽज्यभागावन्तरेणाऽऽहुतीः प्रतिपादयेत् ॥ १.२.२ ॥
जब प्रज्वलित हव्यवाहन (अग्नि) में ज्वाला लपलपाने लगे, तब दोनों आज्यभागों के बीच आहुतियाँ अर्पित करे।
Muṇḍaka 1.2.3
यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमास-
मचातुर्मास्यमनाग्रयणमतिथिवर्जितं च ।
अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुत-
मासप्तमांस्तस्य लोकान् हिनस्ति ॥ १.२.३ ॥
जिसका अग्निहोत्र दर्श के बिना, पौर्णमास के बिना, चातुर्मास्य के बिना, आग्रयण के बिना और अतिथि-सत्कार के बिना है, जो बिना आहुति के, वैश्वदेव के बिना, और अविधि से हवन करता है, वह सात लोकों का नाश कर देता है।
Muṇḍaka 1.2.4
काली कराली च मनोजवा च
सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा ।
स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी
लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः ॥ १.२.४ ॥
काली, कराली, मनोजवा, सुलोहिता, सुधूम्रवर्णा, स्फुलिङ्गिनी, विश्वरुचि और लेलायमाना, देवी की ये सात जिह्वाएँ हैं।
Muṇḍaka 1.2.5
एतेषु यश्चरते भ्राजमानेषु यथाकालं
चाहुतयो ह्याददायन् ।
तं नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र
देवानां पतिरेकोऽधिवासः ॥ १.२.५ ॥
जो यजमान इन दीप्तिमान ज्वालाओं के बीच यथासमय चलता है और आहुतियाँ ग्रहण करता है, उसे सूर्य की ये किरणें वहाँ ले जाती हैं जहाँ देवताओं का एकमात्र स्वामी निवास करता है।
Muṇḍaka 1.2.6
एह्येहीति तमाहुतयः सुवर्चसः
सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्ति ।
प्रियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्त्य
एष वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः ॥ १.२.६ ॥
'आओ, आओ' कहकर तेजस्वी आहुतियाँ सूर्य की किरणों के द्वारा यजमान को ले जाती हैं; प्रिय वाणी से संबोधित करती और सम्मान करती हुई वे कहती हैं—यही तुम्हारा पवित्र, सत्कर्मों से प्राप्त ब्रह्मलोक है।
Muṇḍaka 1.2.7
प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा
अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म ।
एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा
जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति ॥ १.२.७ ॥
ये यज्ञरूप नौकाएँ निश्चय ही कमज़ोर और अस्थिर हैं; जिनमें अठारह अंगों वाला निम्न कर्म कहा गया है। जो मूढ़ लोग इसी को श्रेय मानकर आनंदित होते हैं, वे बार-बार जरा और मृत्यु को प्राप्त होते हैं।
Muṇḍaka 1.2.8
अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः
स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः ।
जङ्घन्यमानाः परियन्ति मूढा
अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ १.२.८ ॥
अविद्या के भीतर रहते हुए, स्वयं को धीर और पण्डित मानने वाले मूढ़ लोग, अंधे द्वारा ले जाए जा रहे अंधों की तरह, ठोकरें खाते हुए इधर-उधर भटकते हैं।
Muṇḍaka 1.2.9
अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं
कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः ।
यत् कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात्
तेनातुराः क्षीणलोकाश्च्यवन्ते ॥ १.२.९ ॥
अविद्या में अनेक प्रकार से रहते हुए, 'हम कृतार्थ हैं' ऐसा मानने वाले बालक (अज्ञानी) अभिमान करते हैं। क्योंकि कर्मकर्ता आसक्ति के कारण (सत्य को) नहीं जानते, इसलिए दुखी होकर, क्षीण लोकों से वे च्युत हो जाते हैं।
Muṇḍaka 1.2.10
इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं
नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः ।
नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं
लोकं हीनतरं वा विशन्ति ॥ १.२.१० ॥
इष्टापूर्त (यज्ञ और परोपकार) को श्रेष्ठ मानने वाले, अत्यंत मूढ़ लोग इससे भिन्न कोई कल्याण नहीं जानते। स्वर्ग के शिखर पर पुण्य-फल का भोग करके वे इसी लोक में अथवा उससे भी हीन लोक में प्रवेश करते हैं।
Muṇḍaka 1.2.11
तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये
शान्ता विद्वांसो भैक्ष्यचर्यां चरन्तः ।
सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति
यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा ॥ १.२.११ ॥
जो तप और श्रद्धा के साथ वन में निवास करते हैं, शांत और विद्वान, भिक्षाचर्या करते हुए, वे सूर्य के द्वार से निर्मल होकर प्रयाण करते हैं, जहाँ वह अमृत, अविनाशी आत्मा वाला पुरुष है।
Muṇḍaka 1.2.12
परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो
निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन ।
तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्
समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥ १.२.१२ ॥
लोकों की परीक्षा करके, जो कर्म से अर्जित हैं, ब्राह्मण वैराग्य को प्राप्त होता है; अकृत (शाश्वत) कृत (कर्म) से नहीं मिलता। उस ज्ञान के लिए वह निश्चय ही उस गुरु के पास जाए जो हाथ में समिधा लिए हो, वेद का ज्ञाता हो और ब्रह्म में स्थित हो।
Muṇḍaka 1.2.13
तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक्
प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय ।
येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच
तां तत्वतो ब्रह्मविद्याम् ॥ १.२.१३ ॥
उस उपस्थित, भली प्रकार शांत चित्त और शम से युक्त शिष्य को वह ज्ञानी गुरु उस ब्रह्मविद्या का यथार्थ उपदेश करे, जिससे अक्षर, सत्य पुरुष को जाना जाता है।