उपनिषदे · Muṇḍaka 1.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Muṇḍaka 1.2.1
तदेतत् सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कवयो
यान्यपश्यंस्तानि त्रेतायां बहुधा संततानि ।
तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एष वः
पन्थाः सुकृतस्य लोके ॥ १.२.१ ॥
हे सत्य आहे: मंत्रांमध्ये ऋषींनी पाहिलेले कर्म त्रेतेत (वेदांत) अनेक प्रकारे विस्तारलेले आहेत. सत्यकामांनो, त्यांचे नियमाने आचरण करा; हाच या लोकातील तुमच्या सुकृताचा मार्ग आहे.
Muṇḍaka 1.2.2
यदा लेलायते ह्यर्चिः समिद्धे हव्यवाहने ।
तदाऽऽज्यभागावन्तरेणाऽऽहुतीः प्रतिपादयेत् ॥ १.२.२ ॥
हव्यवाहन अग्नी प्रज्वलित होऊन ज्वाला चमकू लागते, तेव्हा दोन आज्यभागांच्या मध्ये आहुती अर्पण कराव्या.
Muṇḍaka 1.2.3
यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमास-
मचातुर्मास्यमनाग्रयणमतिथिवर्जितं च ।
अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुत-
मासप्तमांस्तस्य लोकान् हिनस्ति ॥ १.२.३ ॥
दर्श, पौर्णमास, चातुर्मास्य, आग्रयण आणि अतिथिसत्कार यांशिवाय ज्याचा अग्निहोत्र आहे, आणि आहुतीशिवाय, वैश्वदेवाशिवाय, अविधीने होम करणारा, तो त्याच्या सात लोकांचा नाश करतो.
Muṇḍaka 1.2.4
काली कराली च मनोजवा च
सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा ।
स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी
लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः ॥ १.२.४ ॥
काली, कराली, मनोजवा, सुलोहिता, सुधूम्रवर्णा, स्फुलिङ्गिनी, विश्वरुची आणि लेलायमाना—देवीच्या या सात जिह्वा.
Muṇḍaka 1.2.5
एतेषु यश्चरते भ्राजमानेषु यथाकालं
चाहुतयो ह्याददायन् ।
तं नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र
देवानां पतिरेकोऽधिवासः ॥ १.२.५ ॥
या तेजस्वी ज्वालांमध्ये यथाकाळ संचार करून आहुती स्वीकारणाऱ्या यजमानाला, देवांचा एकमेव स्वामी जिथे राहतो तिथे सूर्याची किरणे नेतात.
Muṇḍaka 1.2.6
एह्येहीति तमाहुतयः सुवर्चसः
सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्ति ।
प्रियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्त्य
एष वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः ॥ १.२.६ ॥
"या, या" म्हणून तेजस्वी आहुती सूर्यकिरणांद्वारे यजमानाला वाहून नेतात; प्रिय वाणीने संबोधून, सन्मान करीत त्या म्हणतात—हा तुमचा पवित्र, सुकृताने मिळालेला ब्रह्मलोक आहे.
Muṇḍaka 1.2.7
प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा
अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म ।
एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा
जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति ॥ १.२.७ ॥
यज्ञरूप या नावा निश्चितच दुर्बल व अस्थिर आहेत; अठरा अंगांचे हीन कर्म त्यात सांगितले आहे. हेच श्रेय आहे असे मानून आनंदणारे मूढ पुन्हा पुन्हा जरा व मृत्यूला प्राप्त होतात.
Muṇḍaka 1.2.8
अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः
स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः ।
जङ्घन्यमानाः परियन्ति मूढा
अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ १.२.८ ॥
अविद्येच्या मध्ये राहून, स्वतःला धीर आणि पंडित मानणारे मूढ लोक, आंधळ्याने नेलेल्या आंधळ्यांप्रमाणे अडखळत भटकतात.
Muṇḍaka 1.2.9
अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं
कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः ।
यत् कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात्
तेनातुराः क्षीणलोकाश्च्यवन्ते ॥ १.२.९ ॥
अनेक प्रकारे अविद्येत राहून, 'आम्ही कृतार्थ झालो' असे बालबुद्धीचे लोक अभिमान बाळगतात. कर्म करणारे आसक्तीमुळे (सत्य) जाणत नाहीत, म्हणून दुःखी होऊन क्षीण झालेल्या लोकांतून ते च्युत होतात.
Muṇḍaka 1.2.10
इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं
नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः ।
नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं
लोकं हीनतरं वा विशन्ति ॥ १.२.१० ॥
इष्टापूर्त (यज्ञ आणि परोपकार) हे श्रेष्ठ मानणारे अतिमूढ लोक त्यापेक्षा अन्य कल्याण जाणत नाहीत. स्वर्गाच्या शिखरावर सुकृताचे फळ भोगून ते याच लोकात किंवा त्याहूनही हीन लोकात प्रवेश करतात.
Muṇḍaka 1.2.11
तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये
शान्ता विद्वांसो भैक्ष्यचर्यां चरन्तः ।
सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति
यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा ॥ १.२.११ ॥
तप आणि श्रद्धेने जे अरण्यात वास करतात, शांत व विद्वान असून भिक्षाचर्या करतात, ते सूर्यद्वारातून निर्मल होऊन प्रयाण करतात; जिथे तो अमृत, अव्यय आत्मा असलेला पुरुष आहे.
Muṇḍaka 1.2.12
परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो
निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन ।
तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्
समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥ १.२.१२ ॥
कर्माने मिळवलेल्या लोकांची परीक्षा करून ब्राह्मण वैराग्य पावतो; अकृत (शाश्वत) कृत कर्माने मिळत नाही. त्या ज्ञानासाठी त्याने हाती समिधा घेऊन वेदज्ञ आणि ब्रह्मनिष्ठ गुरूकडेच जावे.
Muṇḍaka 1.2.13
तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक्
प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय ।
येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच
तां तत्वतो ब्रह्मविद्याम् ॥ १.२.१३ ॥
जवळ आलेल्या, चांगल्या शांत चित्ताच्या आणि शमगुणांनी युक्त अशा त्या शिष्याला त्या ज्ञानी गुरूने अक्षर, सत्य पुरुषाला जाणवून देणारी ती ब्रह्मविद्या यथार्थपणे सांगितली.