ઉપનિષદો · Praśna 3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Praśna 3.1
अथ हैनं कौशल्यष्चाश्वलायनः पप्रच्छ ।
भगवन् कुत
एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा
प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बह्यमभिधते
कथमध्यात्ममिति ॥ ३.१ ॥
પછી કૌશલ્ય આશ્વલાયને તેમને પૂછ્યું: ભગવન્! આ પ્રાણ ક્યાંથી ઉત્પન્ન થાય છે? આ શરીરમાં તે કેવી રીતે પ્રવેશે છે, અથવા પોતાને વિભાજીત કરીને કેવી રીતે સ્થિર રહે છે? કોનાથી તે નીકળી જાય છે? બાહ્ય અને આધ્યાત્મિક રીતે તે કેવી રીતે કહેવાય છે?
Praśna 3.2
तस्मै स होउवाचातिप्रष्चान् पृच्छसि ब्रह्मिष्ठोऽसीति
तस्मात्तेऽहं ब्रवीमि ॥ ३.२ ॥
તેમણે તેને કહ્યું: તું ઘણા પ્રશ્નો પૂછે છે; તું બ્રહ્મમાં અત્યંત નિષ્ઠ છે. તેથી હું તને કહું છું.
Praśna 3.3
आत्मन एष प्राणो जायते ।
यथैषा पुरुषे
छायैतस्मिन्नेतदाततं
मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे ॥ ३.३ ॥
આત્મામાંથી આ પ્રાણ ઉત્પન્ન થાય છે. મનુષ્યમાં જેમ છાયા હોય છે, તેમ તેમાં આ વ્યાપ્ત છે; મનના સંકલ્પથી તે આ શરીરમાં આવે છે.
Praśna 3.4
यथा सम्रादेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते ।
एतन् ग्रामानोतान्
ग्रामानधितिष्टस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथक्
पृथगेव सन्निधत्ते ॥ ३.४ ॥
જેમ સમ્રાટ પોતાના અધિકારીઓને જુદાં જુદાં કામે નિયુક્ત કરે છે—"આ ગામોમાં જા, તે ગામો પર શાસન કર" એમ કહીને—તેમ જ આ પ્રાણ બીજા પ્રાણોને અલગ અલગ સ્થાને નિયુક્ત કરે છે.
Praśna 3.5
पायूपस्थेऽपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः
स्वयं
प्रातिष्टते मध्ये तु समानः ।
एष ह्येतद्धुतमन्नं समं
नयति
तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ति ॥ ३.५ ॥
ગુદા અને ઉપસ્થમાં અપાન; આંખ અને કાનમાં, મુખ અને નાકમાં પ્રાણ પોતે સ્થિર થાય છે; મધ્યમાં સમાન રહે છે. આ જ આ હુત અન્નને સમાનપણે લઈ જાય છે; તેથી આ સાત જ્વાળાઓ ઉત્પન્ન થાય છે.
Praśna 3.6
हृदि ह्येष आत्मा ।
अत्रैतदेकशतं नाडीनं तासां शतं
शतमेकैकस्या द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः
प्रतिशाखानाडीसहस्राणि
भवन्त्यासु व्यानश्चरति ॥ ३.६ ॥
આ આત્મા હૃદયમાં છે. અહીંથી એકસો એક નાડીઓ છે; તેમાંથી દરેકની સો-સો, દરેકની બોંતેર-બોંતેર પ્રશાખા-નાડીઓ—હજારો નાડીઓ થાય છે. આમાં વ્યાન સંચરે છે.
Praśna 3.7
अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन
पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ३.७ ॥
પછી તેમાંથી એક દ્વારા ઉપર જતો ઉદાન પુણ્યથી પુણ્યલોકમાં, પાપથી પાપલોકમાં લઈ જાય છે; બંનેથી મનુષ્યલોકમાં.
Praśna 3.8
आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येनं चाक्षुषं
प्राणमनुगृह्णानः ।
पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्य
अपानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समानो वायुर्व्यानः ॥ ३.८ ॥
સૂર્ય ખરેખર બાહ્ય પ્રાણ છે; તે ઉદય પામે છે, કારણ કે આંખના પ્રાણ પર કૃપા કરતો તે ઉદય પામે છે. પૃથ્વીમાં જે દેવતા છે તે જ આ છે; પુરુષના અપાનને ટેકો આપીને રાખનાર આ જ છે. વચ્ચેનું આકાશ એ સમાન વાયુ છે; તે જ વ્યાન.
Praśna 3.9
तेजो ह वा उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः ।
पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पध्यमानैः ॥ ३.९ ॥
ખરેખર તેજ જ ઉદાન છે; તેથી જેનું તેજ શાંત થયું છે, ઇન્દ્રિયો મનમાં લીન થતાં તે પુનર્જન્મ પામે છે.
Praśna 3.10
यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति ।
प्राणस्तेजसा युक्तः सहात्मना
तथासङ्कल्पितं लोकं नयति ॥ ३.१० ॥
જે ચિત્ત સાથે આ હોય છે, તેની સાથે જ તે પ્રાણને પામે છે; પ્રાણ તેજથી યુક્ત થઈ આત્મા સાથે, સંકલ્પ્યા પ્રમાણે લોકમાં લઈ જાય છે.
Praśna 3.11
य एवं विद्वान् प्राणं वेद न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो
भवति तदेषः श्लोकः ॥ ३.११ ॥
આ રીતે જાણીને જે પ્રાણને જાણે છે, તેની સંતતિ નાશ પામતી નથી; તે અમૃત બને છે. આ વિષયે આ શ્લોક છે.
Praśna 3.12
उत्पत्तिमायतिं स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा ।
अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते
विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥ ३.१२ ॥
પ્રાણની ઉત્પત્તિ, આગમન, સ્થાન, વ્યાપકતા અને પાંચ પ્રકારે આધ્યાત્મિક સ્વરૂપ જાણીને માણસ અમૃત પામે છે. જાણીને જ અમૃત પામે છે, એ રીતે.