ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Praśna 3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Praśna 3.1
अथ हैनं कौशल्यष्चाश्वलायनः पप्रच्छ ।
भगवन् कुत
एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा
प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बह्यमभिधते
कथमध्यात्ममिति ॥ ३.१ ॥
ਫਿਰ ਕੌਸ਼ਲਯ ਆਸ਼ਵਲਾਯਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: ਭਗਵਨ! ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਕਿੱਥੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ? ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
Praśna 3.2
तस्मै स होउवाचातिप्रष्चान् पृच्छसि ब्रह्मिष्ठोऽसीति
तस्मात्तेऽहं ब्रवीमि ॥ ३.२ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਨਿਸ਼ਠ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Praśna 3.3
आत्मन एष प्राणो जायते ।
यथैषा पुरुषे
छायैतस्मिन्नेतदाततं
मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे ॥ ३.३ ॥
ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਇਹ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Praśna 3.4
यथा सम्रादेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते ।
एतन् ग्रामानोतान्
ग्रामानधितिष्टस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथक्
पृथगेव सन्निधत्ते ॥ ३.४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸਮਰਾਟ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—"ਇਹਨਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਜਾਓ, ਉਹਨਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ" ਆਖ ਕੇ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਥਾਂਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Praśna 3.5
पायूपस्थेऽपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः
स्वयं
प्रातिष्टते मध्ये तु समानः ।
एष ह्येतद्धुतमन्नं समं
नयति
तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ति ॥ ३.५ ॥
ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਉਪਸਥ ਵਿੱਚ ਅਪਾਨ; ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ; ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਇਸ ਹੁਤ ਅੰਨ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੱਤ ਲਾਟਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Praśna 3.6
हृदि ह्येष आत्मा ।
अत्रैतदेकशतं नाडीनं तासां शतं
शतमेकैकस्या द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः
प्रतिशाखानाडीसहस्राणि
भवन्त्यासु व्यानश्चरति ॥ ३.६ ॥
ਇਹ ਆਤਮਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਇੱਕ ਸੌ ਇੱਕ ਨਾੜੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦੀਆਂ ਸੌ-ਸੌ, ਹਰੇਕ ਦੀਆਂ ਬਹੱਤਰ-ਬਹੱਤਰ ਉਪ-ਸ਼ਾਖਾ ਨਾੜੀਆਂ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਨ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।
Praśna 3.7
अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन
पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ३.७ ॥
ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਾਹੀਂ ਉੱਪਰ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਉਦਾਨ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ-ਲੋਕ ਵੱਲ, ਪਾਪ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਲੋਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ-ਲੋਕ ਵੱਲ।
Praśna 3.8
आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येनं चाक्षुषं
प्राणमनुगृह्णानः ।
पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्य
अपानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समानो वायुर्व्यानः ॥ ३.८ ॥
ਸੂਰਜ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; ਉਹ ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਹੈ ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ; ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਥੰਮ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇਹੀ ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਸਮਾਨ ਵਾਯੂ ਹੈ; ਉਹੀ ਵਿਆਨ ਹੈ।
Praśna 3.9
तेजो ह वा उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः ।
पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पध्यमानैः ॥ ३.९ ॥
ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੇਜ ਹੀ ਉਦਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜਿਸਦਾ ਤੇਜ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁਨਰਜਨਮ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Praśna 3.10
यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति ।
प्राणस्तेजसा युक्तः सहात्मना
तथासङ्कल्पितं लोकं नयति ॥ ३.१० ॥
ਜਿਸ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਆਤਮਾ ਸਹਿਤ, ਸੰਕਲਪ ਕੀਤੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Praśna 3.11
य एवं विद्वान् प्राणं वेद न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो
भवति तदेषः श्लोकः ॥ ३.११ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਉਹ ਅਮ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ।
Praśna 3.12
उत्पत्तिमायतिं स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा ।
अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते
विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥ ३.१२ ॥
ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਆਗਮਨ, ਥਾਂ, ਵਿਆਪਕਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ।