उपनिषदे · Praśna 3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Praśna 3.1
अथ हैनं कौशल्यष्चाश्वलायनः पप्रच्छ ।
भगवन् कुत
एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा
प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बह्यमभिधते
कथमध्यात्ममिति ॥ ३.१ ॥
मग कौशल्य आश्वलायनाने त्यांना विचारले: भगवन्! हा प्राण कोठून उत्पन्न होतो? या शरीरात तो कसा प्रवेश करतो, किंवा स्वतःला विभागून कसा स्थिर राहतो? कशाने तो निघून जातो? बाह्य आणि आध्यात्मिक दृष्ट्या त्याला कसे म्हटले जाते?
Praśna 3.2
तस्मै स होउवाचातिप्रष्चान् पृच्छसि ब्रह्मिष्ठोऽसीति
तस्मात्तेऽहं ब्रवीमि ॥ ३.२ ॥
तो त्याला म्हणाला: तू फार प्रश्न विचारतोस; तू ब्रह्मनिष्ठ आहेस. म्हणून मी तुला सांगतो.
Praśna 3.3
आत्मन एष प्राणो जायते ।
यथैषा पुरुषे
छायैतस्मिन्नेतदाततं
मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे ॥ ३.३ ॥
आत्म्यापासून हा प्राण उत्पन्न होतो. माणसात जशी छाया असते, तसा त्यात हा व्यापलेला असतो; मनाच्या संकल्पाने तो या शरीरात येतो.
Praśna 3.4
यथा सम्रादेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते ।
एतन् ग्रामानोतान्
ग्रामानधितिष्टस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथक्
पृथगेव सन्निधत्ते ॥ ३.४ ॥
जसा सम्राट आपल्या अधिकाऱ्यांना विविध कामांवर नेमतो—"या गावांकडे जा, ती गावे शासन कर" असे सांगून—तसाच हा प्राण इतर प्राणांना वेगवेगळ्या ठिकाणी नेमतो.
Praśna 3.5
पायूपस्थेऽपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः
स्वयं
प्रातिष्टते मध्ये तु समानः ।
एष ह्येतद्धुतमन्नं समं
नयति
तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ति ॥ ३.५ ॥
गुदा आणि उपस्थात अपान; डोळे आणि कानांत, तोंड आणि नाकात प्राण स्वतः स्थिर होतो; मध्यभागी समान असतो. हाच या हुत अन्नाला समानपणे वाहून नेतो, म्हणून या सात ज्वाला निर्माण होतात.
Praśna 3.6
हृदि ह्येष आत्मा ।
अत्रैतदेकशतं नाडीनं तासां शतं
शतमेकैकस्या द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः
प्रतिशाखानाडीसहस्राणि
भवन्त्यासु व्यानश्चरति ॥ ३.६ ॥
हा आत्मा हृदयात आहे. येथून एकशे एक नाड्या आहेत; त्यांपैकी प्रत्येकाला शंभर, शंभर; प्रत्येकाला बहात्तर, बहात्तर उपशाखा-नाड्या—हजारो नाड्या होतात. यांमध्ये व्यान संचार करतो.
Praśna 3.7
अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन
पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ३.७ ॥
मग यांपैकी एकाद्वारे वर वाहणारा उदान पुण्याने पुण्यलोकाकडे, पापाने पापलोकाकडे नेतो; दोन्हींनी मनुष्यलोकाकडेच.
Praśna 3.8
आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येनं चाक्षुषं
प्राणमनुगृह्णानः ।
पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्य
अपानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समानो वायुर्व्यानः ॥ ३.८ ॥
सूर्य हा खरोखर बाह्य प्राण आहे; तो उगवतो, कारण डोळ्यांच्या प्राणावर अनुग्रह करत तो उगवतो. पृथ्वीतील जी देवता तीच ही; पुरुषाच्या अपानाला धरून ठेवणारी हीच. मध्ये असलेले आकाश हाच समान वायू; तोच व्यान.
Praśna 3.9
तेजो ह वा उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः ।
पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पध्यमानैः ॥ ३.९ ॥
तेजच खरोखर उदान आहे; म्हणून ज्याचे तेज शांत झाले आहे, इंद्रिये मनात विलीन होताना तो पुनर्जन्म पावतो.
Praśna 3.10
यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति ।
प्राणस्तेजसा युक्तः सहात्मना
तथासङ्कल्पितं लोकं नयति ॥ ३.१० ॥
ज्या चित्ताने हा असतो, त्याच्यासह तो प्राणाकडे जातो; प्राण तेजाने युक्त होऊन आत्म्यासह, संकल्पिलेल्या लोकाकडे नेतो.
Praśna 3.11
य एवं विद्वान् प्राणं वेद न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो
भवति तदेषः श्लोकः ॥ ३.११ ॥
असे जाणून जो प्राणाला जाणतो, त्याची संतती नष्ट होत नाही; तो अमृत होतो. याविषयी हा श्लोक आहे.
Praśna 3.12
उत्पत्तिमायतिं स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा ।
अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते
विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥ ३.१२ ॥
प्राणाची उत्पत्ती, येणे, स्थान, व्यापकता आणि पाच प्रकारे आध्यात्मिक स्वरूप जाणून माणूस अमृत प्राप्त करतो. जाणूनच अमृत प्राप्त करतो, असे.