उपनिषदे · Praśna 6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Praśna 6.1
अथ हैनं सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ ।
भगवन्
हिरण्यनाभः
कौसल्यो राजपुत्रो मामुपेत्यैतं प्रश्नमपृच्छत ।
षोडशकलं
भारद्वाज पुरुषं वेत्थ ।
तमहं कुमारम्ब्रुवं नाहमिमं
वेद ।
यध्यहमिममवेदिषं कथं ते नावक्ष्यमिति ।
समूलो वा
एष परिशुष्यति योऽनृतमभिवदति तस्मान्नार्हम्यनृतं वक्तुम् ।
स तूष्णीं रथमारुह्य प्रवव्राज ।
तं त्वा पृच्छामि क्वासौ
पुरुष इति ॥ ६.१ ॥
तेव्हा सुकेशा भारद्वाजाने त्यांना विचारले: 'भगवन्! कोसलाचा राजपुत्र हिरण्यनाभ माझ्याजवळ येऊन हा प्रश्न विचारून गेला: हे भारद्वाजा, षोडशकल पुरुष तुला माहीत आहे का? त्या तरुणाला मी म्हणालो: मला हे माहीत नाही. जर मला हे माहीत असते, तर तुला का सांगितले नसते? जो खोटे बोलतो तो मुळासह सुकून जातो; म्हणून खोटे बोलणे मला योग्य नाही. तो गप्प बसून रथात चढून निघून गेला. आता मी तुम्हाला विचारतो: तो पुरुष कुठे आहे?'
Praśna 6.2
तस्मै स होवाच ।
इहैइवान्तःशरीरे सोभ्य स पुरुषो
यस्मिन्नताः षोडशकलाः प्रभवन्तीति ॥ ६.२ ॥
तो त्याला म्हणाला: हे सौम्या, याच शरीरात तो पुरुष आहे, ज्याच्यापासून ह्या सोळा कला उत्पन्न होतात.
Praśna 6.3
स ईक्षाचक्रे ।
कस्मिन्नहमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि
कस्मिन्वा प्रतिष्टिते प्रतिष्टस्यामीति ॥ ६.३ ॥
त्याने विचार केला: कोणाचा उत्क्रमण झाल्यावर मी उत्क्रमण पावेन, आणि कोणावर स्थिर राहिल्यावर मी स्थिर राहीन?
Praśna 6.4
स प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धां खं वायुर्ज्योतिरापः
पृथिवीन्द्रियं मनः ।
अन्नमन्नाद्वीर्यं तपो मन्त्राः कर्म
लोका
लोकेषु च नाम च ॥ ६.४ ॥
त्याने प्राण निर्माण केला; प्राणापासून श्रद्धा, आकाश, वायू, तेज, जल, पृथ्वी, इंद्रिये आणि मन उत्पन्न झाले. अन्न, अन्नापासून वीर्य, तप, मंत्र, कर्म, लोक, आणि लोकांमध्ये नाम.
Praśna 6.5
स यथेमा नध्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रं
प्राप्यास्तं
गच्छन्ति भिध्येते तासां नामरुपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते ।
एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमाः षोडशकलाः पुरुषायणाः
पुरुषं
प्राप्यास्तं गच्छन्ति भिध्येते चासां नामरुपे पुरुष इत्येवं
प्रोच्यते स एषोऽकलोऽमृतो भवति तदेष श्लोकः ॥ ६.५ ॥
वाहणाऱ्या या नद्या समुद्राकडे जातात; समुद्राला पोहोचून अस्तंगत होतात, त्यांची नावे-रूपे नष्ट होतात, आणि त्याला केवळ 'समुद्र' म्हटले जाते. तसेच या द्रष्ट्याच्या या सोळा कला पुरुषाकडे जातात; पुरुषाला पोहोचून अस्तंगत होतात, त्यांची नावे-रूपे नष्ट होतात, आणि त्याला केवळ 'पुरुष' म्हटले जाते. तो कलारहित आणि अमर होतो. याविषयी एक श्लोक आहे.
Praśna 6.6
अरा इव रथनाभौ कला यस्मिन्प्रतिष्टिताः ।
तं वेध्यं पुरुषं वेद यथ मा वो मृत्युः परिव्यथा इति ॥ ६.६ ॥
रथाच्या चाकाच्या नाभीत जसे आरे जोडलेले असतात, तसेच ज्याच्यात सर्व कला प्रतिष्ठित आहेत, त्या वेध्य पुरुषाला जाणा, म्हणजे मृत्यू तुम्हाला त्रास देणार नाही.
Praśna 6.7
तान् होवाचैतावदेवाहमेतत् परं ब्रह्म वेद ।
नातः
परमस्तीति ॥ ६.७ ॥
त्यांना तो म्हणाला: "एवढेच मी या परब्रह्माला जाणतो. यापेक्षा श्रेष्ठ दुसरे काही नाही."
Praśna 6.8
ते तमर्चयन्तस्त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविध्यायाः
परं परं तारयसीति ।
नमः परमऋषिभ्यो नमः
परमऋषिभ्यः ॥ ६.८ ॥
त्याला वंदन करून ते म्हणाले: "तूच आमचा पिता आहेस; अविद्येच्या पलीकडे, परापरास आम्हांला तारणारा." परम ऋषींना नमस्कार, परम ऋषींना नमस्कार.