ઉપનિષદો · Taittirīya 2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Taittirīya 2.1
ॐ ब्रह्मविदाप्नोति परम् । तदेषाऽभ्युक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् ।
सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति ॥ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः ।
वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नाद्रेतः । रेतसः पुरुषः ।
स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा ।
इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.१ ॥
ૐ. બ્રહ્મને જાણનાર પરમને પ્રાપ્ત કરે છે. તે વિશે આ કહેવાયું છે: બ્રહ્મ સત્ય, જ્ઞાન અને અનંત છે. હૃદય-ગુહામાં, પરમ આકાશમાં તે નિહિત છે એમ જાણનાર સર્વજ્ઞ બ્રહ્મ સાથે સર્વ કામનાઓ ભોગવે છે. આ આત્મામાંથી જ આકાશ ઉત્પન્ન થયું; આકાશમાંથી વાયુ, વાયુમાંથી અગ્નિ, અગ્નિમાંથી જળ, જળમાંથી પૃથ્વી, પૃથ્વીમાંથી ઓષધિઓ, ઓષધિઓમાંથી અન્ન, અન્નમાંથી રેતસ, રેતસમાંથી પુરુષ. આ પુરુષ અન્નરસમય છે. આ જ તેનું માથું, આ જમણી બાજુ, આ ડાબી બાજુ, આ આત્મા (ધડ) અને આ પૂંછડી તથા આધાર છે. આ વિશે આ શ્લોક પણ છે.
Taittirīya 2.2
अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्च पृथिवीँ श्रिताः । अथो अन्नेनैव जीवन्ति । अथैनदपि यन्त्यन्ततः ।
अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते ।
अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । अन्नाद् भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते ।
अद्यतेऽत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः ।
तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम्। अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः ।
व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.२ ॥
અન્નમાંથી જ પૃથ્વી પર આશ્રિત પ્રાણીઓ જન્મે છે. અન્નથી જ તેઓ જીવે છે, અને અંતે તેમાં જ પાછા જાય છે. પ્રાણીઓમાં અન્ન જ્યેષ્ઠ છે, તેથી તેને સર્વૌષધિ કહેવામાં આવે છે. જે અન્નને બ્રહ્મ તરીકે ઉપાસે છે, તેઓ સઘળું અન્ન પ્રાપ્ત કરે છે. અન્નમાંથી પ્રાણીઓ જન્મે છે, જન્મીને અન્નથી વધે છે. તે ખવાય છે અને પ્રાણીઓને પણ ખાય છે, તેથી તેને અન્ન કહેવાય છે. તે અન્નરસમયથી ભિન્ન એક અંદરનો આત્મા પ્રાણમય છે. તેનાથી આ પૂર્ણ છે. તે પણ પુરુષાકાર જ છે. તેને અનુસરીને આ પણ પુરુષાકાર છે. તેનો પ્રાણ જ માથું છે; વ્યાન જમણું પક્ષ; અપાન ડાબું પક્ષ; આકાશ આત્મા (ધડ); પૃથ્વી પૂંછડી અને આધાર છે. આ વિશે આ શ્લોક પણ છે.
Taittirīya 2.3
प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति ।
ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा ।
अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.३ ॥
દેવો પ્રાણને અનુસરીને પ્રાણ લે છે; મનુષ્યો અને પશુઓ પણ તેમ જ. પ્રાણ જ પ્રાણીઓનું આયુષ્ય છે. તેથી તેને સંપૂર્ણ આયુષ્ય કહેવામાં આવે છે. તેઓ બધા પોતાનું આયુષ્ય પામે છે. જેઓ પ્રાણની બ્રહ્મ તરીકે ઉપાસના કરે છે, તેમના માટે પ્રાણ જ પ્રાણીઓનું આયુષ્ય છે; તેથી તેને સંપૂર્ણ આયુષ્ય કહેવામાં આવે છે. આ જ તેનો શારીર આત્મા છે. પૂર્વના, આ પ્રાણમય આત્માથી, મનોમય એવો બીજો અંતર આત્મા છે; તેનાથી આ પૂર્ણ થાય છે. તે ખરેખર પુરુષાકાર છે. તેનું મસ્તક યજુસ્, જમણી પાંખ ઋક્, ડાબી પાંખ સામ, આદેશ આત્મા છે. અથર્વાંગિરસો તેની પૂંછ અને આધાર છે. આ વિશે આ શ્લોક પણ છે.
Taittirīya 2.4
यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा ।
महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.४ ॥
વાણી મન સાથે જેને પામ્યા વિના પાછી ફરે છે, બ્રહ્મના આનંદને જાણનાર ક્યારેય ડરતો નથી. આ જ તેનો શારીર આત્મા છે. પૂર્વના, આ મનોમય આત્માથી, વિજ્ઞાનમય એવો બીજો અંતર આત્મા છે; તેનાથી આ પૂર્ણ થાય છે. તે ખરેખર પુરુષાકાર છે. તેનું મસ્તક શ્રદ્ધા, જમણી પાંખ ઋત, ડાબી પાંખ સત્ય, યોગ આત્મા છે. મહસ્ તેની પૂંછ અને આધાર છે. આ વિશે આ શ્લોક પણ છે.
Taittirīya 2.5
विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद ।
तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्समश्नुत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य ।
तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः ।
आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.५ ॥
વિજ્ઞાન યજ્ઞને વિસ્તારે છે; કર્મોને પણ વિસ્તારે છે. વિજ્ઞાનની બધા દેવો જ્યેષ્ઠ બ્રહ્મ તરીકે ઉપાસના કરે છે. જો કોઈ વિજ્ઞાનને જ બ્રહ્મ જાણે, અને તેથી શરીરમાં પ્રમાદ ન કરે, તો પાપો છોડીને બધી કામનાઓ પામે છે. આ જ તેનો શારીર આત્મા છે. પૂર્વના, આ વિજ્ઞાનમય આત્માથી, આનંદમય એવો બીજો અંતર આત્મા છે; તેનાથી આ પૂર્ણ થાય છે. તે ખરેખર પુરુષાકાર છે. તેનું મસ્તક પ્રિય જ છે, જમણી પાંખ મોદ, ડાબી પાંખ પ્રમોદ. આનંદ જ આત્મા છે. બ્રહ્મ તેની પૂંછ અને આધાર છે. આ વિશે આ શ્લોક પણ છે.
Taittirīya 2.6
असन्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य अथातोऽनुप्रश्नाः । उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्चन गच्छी३ । आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य कश्चित्समश्नुता ३ उ ।
सोऽकामयत । बहुभ्यां प्रजायेयेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इदँ सर्वमसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा ।
तदेवानुप्राविशत् । तदनुप्रविश्य । सच्च त्यच्चाभवत् । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयनं चानिलयनं च । विज्ञानं चाविज्ञानं च ।
सत्यं चानृतं च । सत्यमभवत् । यदिदं किञ्च । तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.६ ॥
તે હોય તો 'બ્રહ્મ અસત્ છે' એવું જાણનાર અસત્ થાય છે. 'બ્રહ્મ છે' એવું જાણે તો તેને સત્ તરીકે ઓળખે છે. તે જ તેનો શારીર આત્મા છે. પૂર્વના વિષયમાં આગળના પ્રશ્નો: અજાણ્યો થઈને આ લોક છોડીને કોઈ જાય છે કે જાણકાર થઈને આ લોક છોડીને કોઈ સંપૂર્ણ પામે છે? તેણે ઇચ્છા કરી, 'હું અનેક થઈને જન્મું.' તેણે તપ કર્યું. તપ કરીને આ બધું સર્જ્યું, જે કંઈ અહીં છે. સર્જીને તેમાં જ પ્રવેશ્યો. પ્રવેશીને સત્ અને ત્યત્ થયો; નિરુક્ત અને અનિરુક્ત, નિલયન અને અનિલયન, વિજ્ઞાન અને અવિજ્ઞાન, સત્ય અને અનૃત થયો. તે સત્ય થયો. અહીં જે કંઈ છે તેને 'સત્ય' કહે છે. આ વિષયમાં આ શ્લોક પણ છે.
Taittirīya 2.7
असद्वा इदमग्र आसीत् । ततो वै सदजायत । तदात्मानँ स्वयमकुरुत । तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति । यद्वै तत् सुकृतम् ।
रसो वै सः । रसँ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् ।
एष ह्येवानन्दयाति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति ।
यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्य । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.७ ॥
આરંભમાં આ અસત્ જ હતું. તેમાંથી સત્ ઉત્પન્ન થયું. તેણે પોતાને જ પોતાના રૂપે રચ્યો. તેથી તેને 'સુકૃત' કહે છે. જે સુકૃત છે તે જ રસ. તે રસ મેળવીને આ આનંદિત થાય છે. આકાશમાં આ આનંદ ન હોત તો કોણ જીવત, કોણ શ્વાસ લેત? આ જ આનંદ આપે છે. જ્યારે તે આ ન દેખાતા, અનાત્મ્ય, અવર્ણનીય, આધાર વિનાના તત્વમાં અભયની સ્થિતિ પામે છે, ત્યારે તે અભયને પામે છે. જો તેમાં થોડો પણ ભેદ કરે, તો તેને ભય થાય છે. ભેદ જોનાર અજ્ઞાનીને તે જ ભય છે. આ વિષયમાં આ શ્લોક પણ છે.
Taittirīya 2.8
भीषाऽस्माद्वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । सैषाऽऽनन्दस्य मीमाँसा भवति ।
युवा स्यात्साधुयुवाऽध्यायकः । आशिष्ठो द्रढिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनन्दः ।
ते ये शतं मानुषा आनन्दाः । स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः ।
स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दः ।
स एक आजानजानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः ।
स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानपि यन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः ।
स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।
ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापतेरानन्दः ।
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । स यश्चायं पुरुषे ।
यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रामति ।
एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.८ ॥
આના ભયથી પવન વહે છે; આના ભયથી સૂર્ય ઉદય પામે છે; આના ભયથી અગ્નિ, ઇન્દ્ર અને પાંચમો મૃત્યુ દોડે છે. આ જ આનંદની મીમાંસા છે. એક યુવાન હોય, સારો યુવાન, વેદાધ્યાયી, અત્યંત દૃઢ અને બળવાન. તેના માટે આખી પૃથ્વી ધનથી ભરેલી હોય. તે મનુષ્યોનો એક આનંદ છે. મનુષ્યોના સો આનંદ મનુષ્ય-ગંધર્વોનો એક આનંદ, શ્રોત્રિય અને નિષ્કામ પુરુષનો. મનુષ્ય-ગંધર્વોના સો આનંદ દેવ-ગંધર્વોનો એક આનંદ. દેવ-ગંધર્વોના સો આનંદ લાંબા સમય સુધી ટકતા લોકોમાં રહેતા પિતૃઓનો એક આનંદ. તે આજાનજ દેવોનો એક આનંદ. આજાનજ દેવોના સો આનંદ કર્મદેવોનો એક આનંદ, જે કર્મથી દેવોને પણ પામે છે. કર્મદેવોના સો આનંદ દેવોનો એક આનંદ. દેવોના સો આનંદ ઇન્દ્રનો એક આનંદ. ઇન્દ્રના સો આનંદ બૃહસ્પતિનો એક આનંદ. બૃહસ્પતિના સો આનંદ પ્રજાપતિનો એક આનંદ. પ્રજાપતિના સો આનંદ બ્રહ્મનો એક આનંદ. પુરુષમાં જે છે અને આદિત્યમાં જે છે તે એક જ છે. આ રીતે જાણનાર આ લોકથી જઈને આ અન્નમય આત્માને પામે છે; આ પ્રાણમય આત્માને, આ મનોમય આત્માને, આ વિજ્ઞાનમય આત્માને, આ આનંદમય આત્માને પામે છે. આ વિશે આ શ્લોક પણ છે.
Taittirīya 2.9
यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेत कुतश्चनेति । एतँ ह वाव न तपति । किमहँ साधु नाकरवम् ।
किमहं पापमकरवमिति । स य एवं विद्वानेते आत्मानँ स्पृणुते । उभे ह्येवैष एते आत्मानँ स्पृणुते । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ २.९ ॥
જેમાંથી વાણી મન સાથે તેને ન પામીને પાછી ફરે છે, બ્રહ્મના આનંદને જાણનાર કોઈનાથી પણ ડરતો નથી. 'મેં સારું કેમ ન કર્યું?' અથવા 'મેં પાપ કેમ કર્યું?' એવો સંતાપ ખરેખર તેને પીડતો નથી. આ રીતે જાણનાર આ બંનેથી પોતાના આત્માને બચાવે છે. આ રીતે જાણનાર ખરેખર આ બંનેથી પોતાના આત્માને બચાવે છે. આ ઉપનિષદ છે.