उपनिषद् · Taittirīya 2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Taittirīya 2.1
ॐ ब्रह्मविदाप्नोति परम् । तदेषाऽभ्युक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् ।
सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति ॥ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः ।
वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नाद्रेतः । रेतसः पुरुषः ।
स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा ।
इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.१ ॥
ॐ ब्रह्म को जानने वाला परम को प्राप्त करता है। उसके विषय में यह कहा गया है: ब्रह्म सत्य, ज्ञान और अनंत है। जो उसे हृदय-गुहा में, परम आकाश में स्थित जानता है, वह उस सर्वज्ञ ब्रह्म के साथ सभी कामनाओं को भोगता है। उसी आत्मा से आकाश उत्पन्न हुआ; आकाश से वायु, वायु से अग्नि, अग्नि से जल, जल से पृथ्वी, पृथ्वी से औषधियाँ, औषधियों से अन्न, अन्न से वीर्य, और वीर्य से पुरुष उत्पन्न हुआ। यह पुरुष अन्न-रस से बना है। उसका यही सिर है, यह दाहिना पक्ष है, यह बायाँ पक्ष है, यह आत्मा (धड़) है, और यह पुच्छ तथा आधार है। इस पर यह श्लोक भी है।
Taittirīya 2.2
अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्च पृथिवीँ श्रिताः । अथो अन्नेनैव जीवन्ति । अथैनदपि यन्त्यन्ततः ।
अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते ।
अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । अन्नाद् भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते ।
अद्यतेऽत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः ।
तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम्। अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः ।
व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.२ ॥
अन्न से ही वे प्राणी उत्पन्न होते हैं जो पृथ्वी पर आश्रित हैं। और अन्न से ही वे जीवित रहते हैं, और अंत में वे उसी में लौट जाते हैं। अन्न ही प्राणियों में ज्येष्ठ है, इसीलिए उसे सर्व-औषधि कहा जाता है। जो अन्न को ब्रह्म मानकर उपासना करते हैं, वे सब अन्न को प्राप्त करते हैं। अन्न से प्राणी उत्पन्न होते हैं, उत्पन्न होकर अन्न से बढ़ते हैं। वह खाया जाता है और प्राणियों को खाता भी है, इसलिए उसे अन्न कहा गया है। उस अन्न-रसमय से भिन्न एक अन्दर का आत्मा है, जो प्राणमय है। उससे यह पूर्ण है। वह भी पुरुष के आकार का ही है। उसी के अनुसार पुरुषाकार है। उसका प्राण ही सिर है; व्यान दाहिना पक्ष है; अपान बायाँ पक्ष है; आकाश आत्मा (धड़) है; और पृथ्वी पुच्छ तथा आधार है। इस पर यह श्लोक भी है।
Taittirīya 2.3
प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति ।
ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा ।
अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.३ ॥
देवता प्राण के अनुसार प्राण लेते हैं, और जो मनुष्य और पशु हैं। प्राण ही प्राणियों की आयु है। इसलिए उसे पूर्ण आयु कहा जाता है। वे सब अपनी आयु पूरी करते हैं। जो प्राण को ब्रह्म मानकर उसकी उपासना करते हैं, उनके लिए प्राण ही प्राणियों की आयु है, इसलिए उसे पूर्ण आयु कहा जाता है। यही उसका शारीरिक आत्मा है। जो पूर्व (आत्मा) से, उस प्राणमय से, दूसरा आंतरिक आत्मा मनोमय है, उससे यह पूर्ण है। वह निश्चय ही पुरुष-रूप है। उसका पुरुष-रूप है, उसके अनुरूप पुरुष-रूप है। उसका सिर यजुष है, दाहिना पंख ऋक् है, बायाँ पंख साम है, आदेश आत्मा है। अथर्वांगिरस उसकी पूँछ और आधार है। उस पर यह श्लोक भी है।
Taittirīya 2.4
यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा ।
महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.४ ॥
जहाँ से वाणी मन के साथ उसे न पाकर लौट आती है, ब्रह्म के आनंद को जानने वाला कभी नहीं डरता। यही उसका शारीरिक आत्मा है। पूर्व के, इस मनोमय आत्मा से, विज्ञानमय एक अंतर आत्मा है; उससे यह पूर्ण है। वह निश्चय ही पुरुष-रूप है। उसका पुरुष-रूप है, उसके अनुरूप पुरुष-रूप है। उसका सिर श्रद्धा है, दाहिना पंख ऋत है, बायाँ पंख सत्य है, योग आत्मा है। महः उसकी पूँछ और आधार है। उस पर यह श्लोक भी है।
Taittirīya 2.5
विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद ।
तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्समश्नुत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य ।
तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः ।
आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.५ ॥
विज्ञान यज्ञ को फैलाता है, और कर्मों को भी फैलाता है। विज्ञान को सभी देवता, ज्येष्ठ ब्रह्म की उपासना करते हैं। यदि कोई विज्ञान को ब्रह्म जान ले, और उससे शरीर में प्रमाद न करे, तो पापों को छोड़कर सभी कामनाएँ प्राप्त करता है। यही उसका शारीरिक आत्मा है। जो पूर्व का है। उस विज्ञानमय आत्मा से, आनंदमय एक अंतर आत्मा है; उससे यह पूर्ण है। वह निश्चय ही पुरुष-रूप है। उसका पुरुष-रूप है, उसके अनुरूप पुरुष-रूप है। उसका सिर प्रिय ही है, दाहिना पंख मोद है, बायाँ पंख प्रमोद है। आनंद आत्मा है। ब्रह्म उसकी पूँछ और आधार है। उस पर यह श्लोक भी है।
Taittirīya 2.6
असन्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य अथातोऽनुप्रश्नाः । उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्चन गच्छी३ । आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य कश्चित्समश्नुता ३ उ ।
सोऽकामयत । बहुभ्यां प्रजायेयेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इदँ सर्वमसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा ।
तदेवानुप्राविशत् । तदनुप्रविश्य । सच्च त्यच्चाभवत् । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयनं चानिलयनं च । विज्ञानं चाविज्ञानं च ।
सत्यं चानृतं च । सत्यमभवत् । यदिदं किञ्च । तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.६ ॥
वह असत् ही हो जाता है यदि वह 'ब्रह्म असत् है' ऐसा जानता है। यदि 'ब्रह्म है' ऐसा जानता है, तो लोग उसे सत् रूप जानते हैं। उसका यही शारीर आत्मा है। जो पूर्व का है, उसके बारे में आगे के प्रश्न हैं: क्या इस लोक से जाकर अज्ञानी कोई जाता है, या इस लोक से जाकर ज्ञानी कोई उसे पूर्ण रूप से प्राप्त करता है? उसने इच्छा की, 'मैं बहुत हो जाऊँ, उत्पन्न होऊँ।' उसने तप किया। तप करके उसने यह सब रचा, जो कुछ भी यहाँ है। उसे रचकर उसने उसी में प्रवेश किया। प्रवेश करके वह सत् और त्यत् हो गया, निरुक्त और अनिरुक्त, आश्रित और अनाश्रित, विज्ञान और अविज्ञान, सत्य और असत्य। वह सत्य हो गया। जो कुछ भी यह है, उसे 'सत्य' कहते हैं। इस विषय में यह श्लोक भी है।
Taittirīya 2.7
असद्वा इदमग्र आसीत् । ततो वै सदजायत । तदात्मानँ स्वयमकुरुत । तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति । यद्वै तत् सुकृतम् ।
रसो वै सः । रसँ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् ।
एष ह्येवानन्दयाति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति ।
यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्य । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.७ ॥
आरम्भ में यह असत् ही था। उससे सत् उत्पन्न हुआ। उसने अपने को स्वयं बनाया। इसीलिए उसे 'सुकृत' कहा जाता है। जो सुकृत है, वही रस है। उस रस को पाकर ही यह आनन्दित होता है। यदि आकाश में यह आनन्द न होता, तो कौन जीवित रहता और कौन श्वास लेता? यही आनन्द देता है। जब वह इस अदृश्य, अनात्म्य, अनिर्वचनीय और आश्रयहीन में अभय की प्रतिष्ठा पाता है, तब वह अभय को प्राप्त हो जाता है। जब वह इसमें थोड़ा भी अन्तर करता है, तब उसे भय होता है। वह भय ही उस ज्ञानी को होता है जो भेद मानता है। इस विषय में यह श्लोक भी है।
Taittirīya 2.8
भीषाऽस्माद्वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । सैषाऽऽनन्दस्य मीमाँसा भवति ।
युवा स्यात्साधुयुवाऽध्यायकः । आशिष्ठो द्रढिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनन्दः ।
ते ये शतं मानुषा आनन्दाः । स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः ।
स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दः ।
स एक आजानजानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः ।
स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानपि यन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः ।
स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।
ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापतेरानन्दः ।
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । स यश्चायं पुरुषे ।
यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रामति ।
एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.८ ॥
इसी के भय से वायु बहती है, इसी के भय से सूर्य उदित होता है, इसी के भय से अग्नि, इन्द्र और पाँचवाँ मृत्यु दौड़ते हैं। यही आनन्द की मीमांसा है। एक युवा हो, अच्छा युवा, वेद का अध्येता, आशिष्ठ, दृढ़िष्ठ, बलिष्ठ। उसके लिए यह सारी पृथ्वी धन से भरी हो। वह मनुष्यों का एक आनन्द है। जो मनुष्यों के सौ आनन्द हैं, वह मनुष्य-गन्धर्वों का एक आनन्द है, श्रोत्रिय और निष्काम पुरुष का। जो मनुष्य-गन्धर्वों के सौ आनन्द हैं, वह देव-गन्धर्वों का एक आनन्द है, श्रोत्रिय और निष्काम पुरुष का। जो देव-गन्धर्वों के सौ आनन्द हैं, वह पितरों का एक आनन्द है जो चिरकाल तक टिकने वाले लोकों में रहते हैं। वह आजानज देवों का एक आनन्द है, श्रोत्रिय और निष्काम पुरुष का। जो आजानज देवों के सौ आनन्द हैं, वह कर्मदेवों का एक आनन्द है जो कर्म से देवताओं को भी प्राप्त करते हैं, श्रोत्रिय और निष्काम पुरुष का। जो कर्मदेवों के सौ आनन्द हैं, वह देवताओं का एक आनन्द है, श्रोत्रिय और निष्काम पुरुष का। जो देवताओं के सौ आनन्द हैं, वह इन्द्र का एक आनन्द है, श्रोत्रिय और निष्काम पुरुष का। जो इन्द्र के सौ आनन्द हैं, वह बृहस्पति का एक आनन्द है, श्रोत्रिय और निष्काम पुरुष का। जो बृहस्पति के सौ आनन्द हैं, वह प्रजापति का एक आनन्द है, श्रोत्रिय और निष्काम पुरुष का। जो प्रजापति के सौ आनन्द हैं, वह ब्रह्म का एक आनन्द है, श्रोत्रिय और निष्काम पुरुष का। जो यह पुरुष में है और जो वह आदित्य में है, वह एक ही है। जो इस प्रकार जानता है, वह इस लोक से जाकर इस अन्नमय आत्मा को प्राप्त होता है, इस प्राणमय आत्मा को प्राप्त होता है, इस मनोमय आत्मा को प्राप्त होता है, इस विज्ञानमय आत्मा को प्राप्त होता है, और इस आनन्दमय आत्मा को प्राप्त होता है। इस विषय में यह श्लोक भी है।
Taittirīya 2.9
यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेत कुतश्चनेति । एतँ ह वाव न तपति । किमहँ साधु नाकरवम् ।
किमहं पापमकरवमिति । स य एवं विद्वानेते आत्मानँ स्पृणुते । उभे ह्येवैष एते आत्मानँ स्पृणुते । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ २.९ ॥
जहाँ से वाणी मन के साथ उसे न पाकर लौट आती है, ब्रह्म के आनंद को जानने वाला किसी भी वस्तु से नहीं डरता। इसे निश्चय ही यह संताप नहीं देता कि 'मैंने अच्छा क्यों नहीं किया?' या 'मैंने पाप क्यों किया?' जो इस प्रकार जानने वाला है, वह इन दोनों से अपने आत्मा को बचा लेता है। जो इस प्रकार जानता है, वह सचमुच दोनों से अपने आत्मा की रक्षा करता है। यह उपनिषद् है।