उपनिषदे · Taittirīya 2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Taittirīya 2.1
ॐ ब्रह्मविदाप्नोति परम् । तदेषाऽभ्युक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् ।
सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति ॥ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः ।
वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नाद्रेतः । रेतसः पुरुषः ।
स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा ।
इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.१ ॥
ॐ. ब्रह्म जाणणारा परमाला प्राप्त होतो. याविषयी असे सांगितले आहे: ब्रह्म सत्य, ज्ञान आणि अनंत आहे. जो हृदयगुहेत, परम आकाशात ते स्थित असल्याचे जाणतो, तो सर्वज्ञ ब्रह्मासह सर्व कामना उपभोगतो. या आत्म्यापासूनच आकाश उत्पन्न झाले; आकाशापासून वायू, वायूपासून अग्नी, अग्नीपासून आप, आपापासून पृथ्वी, पृथ्वीपासून औषधी, औषधींपासून अन्न, अन्नापासून रेतस, रेतसापासून पुरुष. हा पुरुष अन्नरसमय आहे. हेच त्याचे डोके, हा उजवा पक्ष, हा डावा पक्ष, हा आत्मा (धड) आणि ही शेपटी व आधार. यावर हा श्लोकही आहे.
Taittirīya 2.2
अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्च पृथिवीँ श्रिताः । अथो अन्नेनैव जीवन्ति । अथैनदपि यन्त्यन्ततः ।
अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते ।
अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । अन्नाद् भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते ।
अद्यतेऽत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः ।
तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम्। अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः ।
व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.२ ॥
अन्नापासूनच पृथ्वीवर आश्रित असलेले प्राणी जन्मतात. अन्नानेच ते जगतात आणि शेवटी त्यातच परततात. प्राण्यांमध्ये अन्न ज्येष्ठ आहे, म्हणून त्याला सर्वौषध म्हणतात. अन्नाला ब्रह्म मानून उपासना करणारे सर्व अन्न प्राप्त करतात. अन्नापासून प्राणी जन्मतात आणि जन्मून अन्नानेच वाढतात. ते खाल्ले जाते आणि प्राण्यांनाही खाते, म्हणून त्याला अन्न म्हणतात. त्या अन्नरसमय आत्म्याहून भिन्न असा आतील दुसरा आत्मा प्राणमय आहे. त्याने हे परिपूर्ण आहे. तोही पुरुषाकार आहे. त्यानुसार हाही पुरुषाकार आहे. त्याचा प्राणच डोके; व्यान उजवा पक्ष; अपान डावा पक्ष; आकाश आत्मा (धड); आणि पृथ्वी शेपटी व आधार. यावरही हा श्लोक आहे.
Taittirīya 2.3
प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति ।
ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा ।
अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.३ ॥
देव प्राणाला अनुसरून प्राण घेतात; मनुष्य आणि पशूही तसेच. प्राणच प्राण्यांचे आयुष्य आहे. म्हणून त्याला पूर्ण आयुष्य म्हटले जाते. ते सर्व आपले आयुष्य प्राप्त करतात. जे प्राणाची ब्रह्म म्हणून उपासना करतात, त्यांच्यासाठी प्राणच प्राण्यांचे आयुष्य आहे; म्हणून त्याला पूर्ण आयुष्य म्हटले जाते. हाच त्याचा शारीर आत्मा. पूर्वीच्या, या प्राणमय आत्म्याहून, मनोमय असा दुसरा अंतर आत्मा आहे; त्याने हा पूर्ण होतो. तो निश्चितच पुरुषरूप आहे. त्याचे मस्तक यजुस्, उजवा पंख ऋक्, डावा पंख साम, आदेश आत्मा. अथर्वाङ्गिरस त्याची शेपटी व आधार आहेत. याबद्दलही हा श्लोक आहे.
Taittirīya 2.4
यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा ।
महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.४ ॥
वाणी मनासह ज्याला न मिळवता परत येते, ब्रह्माचा आनंद जाणणारा कधीही भीत नाही. हाच त्याचा शारीर आत्मा. पूर्वीच्या, या मनोमय आत्म्याहून, विज्ञानमय असा दुसरा अंतर आत्मा आहे; त्याने हा पूर्ण होतो. तो निश्चितच पुरुषरूप आहे. त्याचे मस्तक श्रद्धा, उजवा पंख ऋत, डावा पंख सत्य, आदेश आत्मा योग आहे. महस् त्याची शेपटी व आधार आहे. याबद्दलही हा श्लोक आहे.
Taittirīya 2.5
विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद ।
तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्समश्नुत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य ।
तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः ।
आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.५ ॥
विज्ञान यज्ञाचा विस्तार करते; कर्मांचाही विस्तार करते. विज्ञानाची सर्व देव ज्येष्ठ ब्रह्म म्हणून उपासना करतात. विज्ञानच ब्रह्म आहे असे कोणी जाणले, आणि त्यामुळे शरीरात प्रमाद केला नाही, तर पापे सोडून तो सर्व कामना प्राप्त करतो. हाच त्याचा शारीर आत्मा. पूर्वीच्या, या विज्ञानमय आत्म्याहून, आनंदमय असा दुसरा अंतर आत्मा आहे; त्याने हा पूर्ण होतो. तो निश्चितच पुरुषरूप आहे. त्याचे मस्तक प्रियच, उजवा पंख मोद, डावा पंख प्रमोद. आनंदच आत्मा आहे. ब्रह्म त्याची शेपटी व आधार आहे. याबद्दलही हा श्लोक आहे.
Taittirīya 2.6
असन्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य अथातोऽनुप्रश्नाः । उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्चन गच्छी३ । आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य कश्चित्समश्नुता ३ उ ।
सोऽकामयत । बहुभ्यां प्रजायेयेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इदँ सर्वमसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा ।
तदेवानुप्राविशत् । तदनुप्रविश्य । सच्च त्यच्चाभवत् । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयनं चानिलयनं च । विज्ञानं चाविज्ञानं च ।
सत्यं चानृतं च । सत्यमभवत् । यदिदं किञ्च । तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.६ ॥
ते असेल तर 'ब्रह्म असत् आहे' असे जाणणारा असत्च होतो. 'ब्रह्म आहे' असे जाणले तर त्याला सत् म्हणून ओळखतात. तोच त्याचा शारीर आत्मा. पूर्वीच्या विषयी पुढील प्रश्न: अज्ञानी असून हे जग सोडून कोणी जातो का, की ज्ञानी असून हे जग सोडून कोणी पूर्णपणे प्राप्त करतो? त्याने इच्छा केली, 'मी अनेक होऊन जन्म घ्यावा.' त्याने तप केले. तप करून हे सर्व निर्माण केले, जे काही येथे आहे. निर्माण करून त्याच्यातच प्रवेश केला. प्रवेश करून सत् आणि त्यत् झाला; निरुक्त आणि अनिरुक्त, निलयन आणि अनिलयन, विज्ञान आणि अविज्ञान, सत्य आणि अनृत झाला. तो सत्य झाला. येथे जे काही आहे त्याला 'सत्य' म्हणतात. याविषयी हा श्लोकही आहे.
Taittirīya 2.7
असद्वा इदमग्र आसीत् । ततो वै सदजायत । तदात्मानँ स्वयमकुरुत । तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति । यद्वै तत् सुकृतम् ।
रसो वै सः । रसँ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् ।
एष ह्येवानन्दयाति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति ।
यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्य । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.७ ॥
सुरुवातीला हे असत्च होते. त्यातून सत् जन्मले. त्याने स्वतःला स्वतः घडवले. म्हणून त्याला 'सुकृत' म्हणतात. जे सुकृत आहे तेच रस. तो रस मिळवून हा आनंदी होतो. आकाशात हा आनंद नसता तर कोण जगले असते, कोण श्वास घेतला असता? हाच आनंद देतो. जेव्हा तो या न दिसणाऱ्या, अनात्म्य, अवर्णनीय, आधाररहित वस्तूमध्ये अभयाची प्रतिष्ठा मिळवतो, तेव्हा तो अभय पावतो. यात थोडाही भेद केला तर त्याला भय होते. भेद पाहणाऱ्या अज्ञानी माणसाला तेच भय. याविषयी हा श्लोकही आहे.
Taittirīya 2.8
भीषाऽस्माद्वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । सैषाऽऽनन्दस्य मीमाँसा भवति ।
युवा स्यात्साधुयुवाऽध्यायकः । आशिष्ठो द्रढिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनन्दः ।
ते ये शतं मानुषा आनन्दाः । स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः ।
स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दः ।
स एक आजानजानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः ।
स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानपि यन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः ।
स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।
ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापतेरानन्दः ।
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । स यश्चायं पुरुषे ।
यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रामति ।
एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.८ ॥
याच्या भयाने वारा वाहतो; याच्या भयाने सूर्य उगवतो; याच्या भयाने अग्नी, इंद्र आणि पाचवा मृत्यू धावतात. हीच आनंदाची मीमांसा. एक तरुण असो, चांगला तरुण, वेदाध्यायी, अत्यंत दृढ आणि बलवान. त्याच्यासाठी ही सर्व पृथ्वी धनाने भरलेली असो. तो मनुष्यांचा एक आनंद आहे. मनुष्यांचे शंभर आनंद हे मनुष्य-गंधर्वांचा एक आनंद, श्रोत्रिय आणि कामरहित पुरुषाचा. मनुष्य-गंधर्वांचे शंभर आनंद हे देव-गंधर्वांचा एक आनंद. देव-गंधर्वांचे शंभर आनंद हे दीर्घकाल टिकणाऱ्या लोकांत राहणाऱ्या पितरांचा एक आनंद. तो आजानज देवांचा एक आनंद. आजानज देवांचे शंभर आनंद हे कर्मदेवांचा एक आनंद, जे कर्माने देवांनाही प्राप्त होतात. कर्मदेवांचे शंभर आनंद हे देवांचा एक आनंद. देवांचे शंभर आनंद हे इंद्राचा एक आनंद. इंद्राचे शंभर आनंद हे बृहस्पतीचा एक आनंद. बृहस्पतीचे शंभर आनंद हे प्रजापतीचा एक आनंद. प्रजापतीचे शंभर आनंद हे ब्रह्माचा एक आनंद. पुरुषात जे आहे आणि आदित्यात जे आहे ते एकच. असा जाणणारा या लोकातून जाऊन या अन्नमय आत्म्याला प्राप्त होतो; या प्राणमय आत्म्याला, या मनोमय आत्म्याला, या विज्ञानमय आत्म्याला, या आनंदमय आत्म्याला प्राप्त होतो. याविषयी हा श्लोकही आहे.
Taittirīya 2.9
यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेत कुतश्चनेति । एतँ ह वाव न तपति । किमहँ साधु नाकरवम् ।
किमहं पापमकरवमिति । स य एवं विद्वानेते आत्मानँ स्पृणुते । उभे ह्येवैष एते आत्मानँ स्पृणुते । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ २.९ ॥
ज्यापासून वाणी मनासह त्याला न मिळवता परत येते, ब्रह्माचा आनंद जाणणारा कशालाही भीत नाही. 'मी चांगले का केले नाही?' किंवा 'मी पाप का केले?' असा संताप त्याला खरोखर त्रास देत नाही. असे जाणणारा या दोहोंपासून आपल्या आत्म्याचे रक्षण करतो. असे जाणणारा खरोखर या दोहोंपासून आपल्या आत्म्याचे रक्षण करतो. हे उपनिषद आहे.