ഉപനിഷത്തുകൾ · Taittirīya 2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Taittirīya 2.1
ॐ ब्रह्मविदाप्नोति परम् । तदेषाऽभ्युक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् ।
सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति ॥ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः ।
वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नाद्रेतः । रेतसः पुरुषः ।
स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा ।
इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.१ ॥
ഓം. ബ്രഹ്മത്തെ അറിയുന്നവൻ പരമത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. അതിനെക്കുറിച്ച് ഇപ്രകാരം പറയുന്നു: ബ്രഹ്മം സത്യവും ജ്ഞാനവും അനന്തവുമാണ്. ഹൃദയഗുഹയിൽ, പരമാകാശത്തിൽ അത് നിഹിതമായിരിക്കുന്നു എന്നറിയുന്നവൻ, സർവജ്ഞനായ ബ്രഹ്മത്തോടുകൂടി സർവകാമങ്ങളും അനുഭവിക്കുന്നു. ഈ ആത്മാവിൽ നിന്നുതന്നെ ആകാശം ഉണ്ടായി; ആകാശത്തിൽ നിന്ന് വായു, വായുവിൽ നിന്ന് അഗ്നി, അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ജലം, ജലത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമി, ഭൂമിയിൽ നിന്ന് ഔഷധികൾ, ഔഷധികളിൽ നിന്ന് അന്നം, അന്നത്തിൽ നിന്ന് രേതസ്, രേതസ്സിൽ നിന്ന് പുരുഷൻ. ഈ പുരുഷൻ അന്നരസമയനാണ്. ഇതാണ് അവന്റെ തല, ഇത് വലത് പക്ഷം, ഇത് ഇടത് പക്ഷം, ഇത് ആത്മാവ് (ഉടൽ), ഇത് വാലും ആധാരവുമാണ്. ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഈ ശ്ലോകവുമുണ്ട്.
Taittirīya 2.2
अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्च पृथिवीँ श्रिताः । अथो अन्नेनैव जीवन्ति । अथैनदपि यन्त्यन्ततः ।
अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते ।
अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । अन्नाद् भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते ।
अद्यतेऽत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः ।
तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम्। अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः ।
व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.२ ॥
അന്നത്തിൽനിന്നാണ് ഭൂമിയെ ആശ്രയിക്കുന്ന ജീവികൾ ജനിക്കുന്നത്. അന്നംകൊണ്ടുതന്നെ അവർ ജീവിക്കുന്നു, ഒടുവിൽ അതിലേക്കുതന്നെ മടങ്ങുന്നു. ജീവികളിൽ മൂത്തത് അന്നമാണ്; അതിനാൽ അത് സർവൗഷധം എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. അന്നത്തെ ബ്രഹ്മമായി ഉപാസിക്കുന്നവർ സകല അന്നവും പ്രാപിക്കുന്നു. അന്നത്തിൽനിന്ന് ജീവികൾ ജനിക്കുന്നു, ജനിച്ചശേഷം അന്നംകൊണ്ടു വളരുന്നു. അത് ഭക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു, ജീവികളെയും ഭക്ഷിക്കുന്നു; അതിനാൽ അതിന് അന്നം എന്ന് പേര്. ആ അന്നരസമയ ആത്മാവിൽനിന്ന് വേറെയായ അകത്തുള്ള മറ്റൊരു ആത്മാവ് പ്രാണമയനാണ്. അതിനാൽ ഇത് നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അതും പുരുഷാകൃതിയാണ്. അതനുസരിച്ച് ഇതും പുരുഷാകൃതി. അതിന്റെ പ്രാണനാണ് തല; വ്യാനൻ വലത് പക്ഷം; അപാനൻ ഇടത് പക്ഷം; ആകാശം ആത്മാവ് (ഉടൽ); ഭൂമി വാലും ആധാരവും. ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഈ ശ്ലോകവുമുണ്ട്.
Taittirīya 2.3
प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति ।
ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा ।
अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.३ ॥
ദേവന്മാർ പ്രാണനെ അനുസരിച്ച് പ്രാണിക്കുന്നു; മനുഷ്യരും മൃഗങ്ങളും അങ്ങനെതന്നെ. പ്രാണനാണ് ജീവികളുടെ ആയുസ്. അതിനാൽ അത് സമ്പൂർണ ആയുസ് എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. അവരെല്ലാം തങ്ങളുടെ ആയുസ് പ്രാപിക്കുന്നു. പ്രാണനെ ബ്രഹ്മമായി ഉപാസിക്കുന്നവർക്ക് പ്രാണനാണ് ജീവികളുടെ ആയുസ്; അതിനാൽ അത് സമ്പൂർണ ആയുസ് എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് അവന്റെ ശാരീര ആത്മാവ്. മുമ്പത്തേതിൽ നിന്ന്, ഈ പ്രാണമയ ആത്മാവിൽ നിന്ന്, മനോമയമായ മറ്റൊരു ആന്തര ആത്മാവുണ്ട്; അതിനാൽ ഇത് പൂർണമാകുന്നു. അത് തീർച്ചയായും പുരുഷരൂപമാണ്. അതിന്റെ തല യജുസ്, വലത് ചിറക് ഋക്, ഇടത് ചിറക് സാമം, ആദേശം ആത്മാവ്. അഥർവാംഗിരസന്മാർ അതിന്റെ വാലും അടിസ്ഥാനവുമാണ്. ഇതിനെക്കുറിച്ചും ഈ ശ്ലോകമുണ്ട്.
Taittirīya 2.4
यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा ।
महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.४ ॥
വാക്ക് മനസ്സോടുകൂടി ഏതിനെ പ്രാപിക്കാതെ മടങ്ങുന്നുവോ, ബ്രഹ്മത്തിന്റെ ആനന്ദം അറിയുന്നവൻ ഒരിക്കലും ഭയപ്പെടുന്നില്ല. ഇതാണ് അവന്റെ ശാരീര ആത്മാവ്. മുമ്പത്തേതിൽ നിന്ന്, ഈ മനോമയ ആത്മാവിൽ നിന്ന്, വിജ്ഞാനമയമായ മറ്റൊരു ആന്തര ആത്മാവുണ്ട്; അതിനാൽ ഇത് പൂർണമാകുന്നു. അത് തീർച്ചയായും പുരുഷരൂപമാണ്. അതിന്റെ തല ശ്രദ്ധ, വലത് ചിറക് ഋതം, ഇടത് ചിറക് സത്യം, യോഗം ആത്മാവ്. മഹസ് അതിന്റെ വാലും അടിസ്ഥാനവുമാണ്. ഇതിനെക്കുറിച്ചും ഈ ശ്ലോകമുണ്ട്.
Taittirīya 2.5
विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद ।
तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्समश्नुत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य ।
तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः ।
आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.५ ॥
വിജ്ഞാനം യജ്ഞത്തെ വിസ്തൃതമാക്കുന്നു; കർമ്മങ്ങളെയും വിസ്തൃതമാക്കുന്നു. വിജ്ഞാനത്തെ എല്ലാ ദേവന്മാരും ജ്യേഷ്ഠ ബ്രഹ്മമായി ഉപാസിക്കുന്നു. വിജ്ഞാനമാണ് ബ്രഹ്മമെന്ന് ഒരാൾ അറിഞ്ഞാൽ, അതിനാൽ ശരീരത്തിൽ അശ്രദ്ധ കാണിക്കാതിരുന്നാൽ, പാപങ്ങൾ വിട്ട് എല്ലാ കാമങ്ങളും പ്രാപിക്കുന്നു. ഇതാണ് അവന്റെ ശാരീര ആത്മാവ്. മുമ്പത്തേതിൽ നിന്ന്, ഈ വിജ്ഞാനമയ ആത്മാവിൽ നിന്ന്, ആനന്ദമയമായ മറ്റൊരു ആന്തര ആത്മാവുണ്ട്; അതിനാൽ ഇത് പൂർണമാകുന്നു. അത് തീർച്ചയായും പുരുഷരൂപമാണ്. അതിന്റെ തല പ്രിയം തന്നെ, വലത് ചിറക് മോദം, ഇടത് ചിറക് പ്രമോദം. ആനന്ദമാണ് ആത്മാവ്. ബ്രഹ്മം അതിന്റെ വാലും അടിസ്ഥാനവുമാണ്. ഇതിനെക്കുറിച്ചും ഈ ശ്ലോകമുണ്ട്.
Taittirīya 2.6
असन्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य अथातोऽनुप्रश्नाः । उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्चन गच्छी३ । आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य कश्चित्समश्नुता ३ उ ।
सोऽकामयत । बहुभ्यां प्रजायेयेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इदँ सर्वमसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा ।
तदेवानुप्राविशत् । तदनुप्रविश्य । सच्च त्यच्चाभवत् । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयनं चानिलयनं च । विज्ञानं चाविज्ञानं च ।
सत्यं चानृतं च । सत्यमभवत् । यदिदं किञ्च । तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.६ ॥
അത് ഉണ്ടെങ്കിൽ 'ബ്രഹ്മം ഇല്ലാത്തത്' എന്നറിയുന്നവൻ അസത്തായിത്തീരുന്നു. 'ബ്രഹ്മമുണ്ട്' എന്നറിഞ്ഞാൽ അവനെ സത്തായി അറിയുന്നു. അതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ശാരീര ആത്മാവ്. മുമ്പത്തേതിനെക്കുറിച്ചുള്ള തുടർചോദ്യങ്ങൾ: അറിയാത്തവൻ ഈ ലോകം വിട്ടുപോയി ആരെങ്കിലും പോകുന്നുണ്ടോ, അതോ അറിഞ്ഞവൻ ഈ ലോകം വിട്ടുപോയി ആരെങ്കിലും പൂർണ്ണമായി നേടുന്നുണ്ടോ? അവൻ 'ഞാൻ പലതായി ജനിക്കണം' എന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു. തപസ്സു ചെയ്തു. തപസ്സു ചെയ്ത് ഇതെല്ലാം സൃഷ്ടിച്ചു, ഇവിടെയുള്ളതെന്തും. സൃഷ്ടിച്ച് അതിൽത്തന്നെ പ്രവേശിച്ചു. പ്രവേശിച്ച് സത്തും ത്യത്തുമായി; നിരുക്തവും അനിരുക്തവും, നിലയനവും അനിലയനവും, വിജ്ഞാനവും അവിജ്ഞാനവും, സത്യവും അനൃതവുമായി. സത്യമായിത്തീർന്നു. ഇവിടെയുള്ളതെന്തും അതിനെ 'സത്യം' എന്ന് പറയുന്നു. ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഈ ശ്ലോകവുമുണ്ട്.
Taittirīya 2.7
असद्वा इदमग्र आसीत् । ततो वै सदजायत । तदात्मानँ स्वयमकुरुत । तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति । यद्वै तत् सुकृतम् ।
रसो वै सः । रसँ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् ।
एष ह्येवानन्दयाति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति ।
यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्य । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.७ ॥
ആദിയിൽ ഇത് അസത്തായിരുന്നു. അതിൽനിന്ന് സത്ത് ജനിച്ചു. അവൻ തന്നെത്തന്നെ സ്വയം ഉണ്ടാക്കി. അതിനാൽ അതിനെ 'സുകൃതം' എന്ന് പറയുന്നു. എന്താണോ സുകൃതം അതുതന്നെ രസം. ആ രസത്തെ നേടി ഇവൻ ആനന്ദിയാകുന്നു. ആകാശത്തിൽ ഈ ആനന്ദം ഇല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ ആരു ജീവിക്കും, ആരു ശ്വസിക്കും? ഇവൻതന്നെയാണ് ആനന്ദം നൽകുന്നത്. ഈ കാണാനാകാത്തതും, ആത്മേതരവും, വർണ്ണിക്കാനാകാത്തതും, ആധാരമില്ലാത്തതുമായതിൽ അഭയമായ പ്രതിഷ്ഠ കണ്ടെത്തുമ്പോൾ അവൻ അഭയം പ്രാപിക്കുന്നു. ഇതിൽ അല്പമെങ്കിലും ഭേദം വരുത്തുമ്പോൾ അവനു ഭയം ഉണ്ടാകുന്നു. ഭേദം കാണുന്ന അറിവില്ലാത്തവനു അതുതന്നെ ഭയം. ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഈ ശ്ലോകവുമുണ്ട്.
Taittirīya 2.8
भीषाऽस्माद्वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । सैषाऽऽनन्दस्य मीमाँसा भवति ।
युवा स्यात्साधुयुवाऽध्यायकः । आशिष्ठो द्रढिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनन्दः ।
ते ये शतं मानुषा आनन्दाः । स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः ।
स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दः ।
स एक आजानजानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः ।
स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानपि यन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः ।
स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।
ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापतेरानन्दः ।
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । स यश्चायं पुरुषे ।
यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रामति ।
एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.८ ॥
ഇതിന്റെ ഭയത്താൽ കാറ്റ് വീശുന്നു; ഇതിന്റെ ഭയത്താൽ സൂര്യൻ ഉദിക്കുന്നു; ഇതിന്റെ ഭയത്താൽ അഗ്നിയും ഇന്ദ്രനും അഞ്ചാമതായി മൃത്യുവും ഓടുന്നു. ഇതാണ് ആനന്ദത്തിന്റെ മീമാംസ. ഒരു യുവാവ് ആകട്ടെ, നല്ല യുവാവ്, വേദാധ്യയനം ചെയ്തവൻ, അത്യന്തം ദൃഢനും ബലവാനും. അവന് ഈ സമസ്ത ഭൂമിയും സമ്പത്തിനാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കട്ടെ. അത് മനുഷ്യരുടെ ഒരു ആനന്ദം. മനുഷ്യരുടെ നൂറ് ആനന്ദങ്ങൾ മനുഷ്യ-ഗന്ധർവന്മാരുടെ ഒരു ആനന്ദം, ശ്രോത്രിയനും കാമരഹിതനുമായവന്. മനുഷ്യ-ഗന്ധർവന്മാരുടെ നൂറ് ആനന്ദങ്ങൾ ദേവ-ഗന്ധർവന്മാരുടെ ഒരു ആനന്ദം. ദേവ-ഗന്ധർവന്മാരുടെ നൂറ് ആനന്ദങ്ങൾ ദീർഘകാല ലോകങ്ങളിൽ വസിക്കുന്ന പിതൃക്കളുടെ ഒരു ആനന്ദം. അത് ആജാനജ ദേവന്മാരുടെ ഒരു ആനന്ദം. ആജാനജ ദേവന്മാരുടെ നൂറ് ആനന്ദങ്ങൾ കർമദേവന്മാരുടെ ഒരു ആനന്ദം, കർമത്താൽ ദേവന്മാരെയും പ്രാപിക്കുന്നവരുടെ. കർമദേവന്മാരുടെ നൂറ് ആനന്ദങ്ങൾ ദേവന്മാരുടെ ഒരു ആനന്ദം. ദേവന്മാരുടെ നൂറ് ആനന്ദങ്ങൾ ഇന്ദ്രന്റെ ഒരു ആനന്ദം. ഇന്ദ്രന്റെ നൂറ് ആനന്ദങ്ങൾ ബൃഹസ്പതിയുടെ ഒരു ആനന്ദം. ബൃഹസ്പതിയുടെ നൂറ് ആനന്ദങ്ങൾ പ്രജാപതിയുടെ ഒരു ആനന്ദം. പ്രജാപതിയുടെ നൂറ് ആനന്ദങ്ങൾ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ആനന്ദം. പുരുഷനിലുള്ളതും ആദിത്യനിലുള്ളതും ഒന്നുതന്നെ. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ ഈ ലോകത്തുനിന്ന് പോയി അന്നമയ ആത്മാവിനെ പ്രാപിക്കുന്നു; പ്രാണമയ ആത്മാവിനെ, മനോമയ ആത്മാവിനെ, വിജ്ഞാനമയ ആത്മാവിനെ, ആനന്ദമയ ആത്മാവിനെ പ്രാപിക്കുന്നു. ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഈ ശ്ലോകവുമുണ്ട്.
Taittirīya 2.9
यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेत कुतश्चनेति । एतँ ह वाव न तपति । किमहँ साधु नाकरवम् ।
किमहं पापमकरवमिति । स य एवं विद्वानेते आत्मानँ स्पृणुते । उभे ह्येवैष एते आत्मानँ स्पृणुते । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ २.९ ॥
ഏതിൽ നിന്ന് വാക്കുകൾ മനസ്സിനോടൊപ്പം എത്താതെ മടങ്ങിവരുന്നുവോ, ബ്രഹ്മത്തിന്റെ ആനന്ദം അറിയുന്നവൻ ഒന്നിനെയും ഭയപ്പെടുന്നില്ല. 'ഞാൻ എന്തുകൊണ്ട് നന്മ ചെയ്തില്ല?' എന്നോ 'ഞാൻ എന്തുകൊണ്ട് പാപം ചെയ്തു?' എന്നോ ഉള്ള ദുഃഖം അവനെ യഥാർത്ഥത്തിൽ വേദനിപ്പിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ ഈ രണ്ടിൽ നിന്നും തന്റെ ആത്മാവിനെ രക്ഷിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ തീർച്ചയായും ഈ രണ്ടിൽ നിന്നും തന്റെ ആത്മാവിനെ രക്ഷിക്കുന്നു. ഇതാണ് ഉപനിഷത്ത്.