ウパニシャッド · Taittirīya 2

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

語の意味つきで読む

Taittirīya 2.1

ॐ ब्रह्मविदाप्नोति परम् । तदेषाऽभ्युक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् ।
सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति ॥ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः ।
वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नाद्रेतः । रेतसः पुरुषः ।
स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा ।
इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.१ ॥

オーム。ブラフマンを知る者は最高に至る。これについてこう言われる。ブラフマンは真実、知識、無限である。心の洞窟、最高の空間に置かれたそれを知る者は、全知のブラフマンと共にあらゆる欲望を享受する。まさにこのアートマンから空間が生じ、空間から風、風から火、火から水、水から地、地から植物、植物から食物、食物から精液、精液から人間が生じた。この人間は食物の精髄からなる。これが彼の頭、これが右翼、これが左翼、これが胴体、そしてこれが尾と支えである。これについてこの詩句もある。

Taittirīya 2.2

अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्च पृथिवीँ श्रिताः । अथो अन्नेनैव जीवन्ति । अथैनदपि यन्त्यन्ततः ।
अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते ।
अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । अन्नाद् भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते ।
अद्यतेऽत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः ।
तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम्। अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः ।
व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.२ ॥

食物からまことに、大地に宿るあらゆる生き物が生まれる。食物によって生き、最後にはそこへ帰っていく。食物はまことに生き物の中の長子である。ゆえに万能薬と呼ばれる。食物をブラフマンとして崇拝する者は、あらゆる食物を得る。食物から生き物が生まれ、生まれてから食物によって成長する。それは食べられ、また生き物を食べる。ゆえに食物と呼ばれる。その食物の精髄からなるアートマンとは別に、内なるもう一つのアートマンがあり、それは気息（プラーナ）からなる。それによってこれは満たされている。それもまた人の形をしている。それに従って、これもまた人の形をしている。その気息が頭であり、ヴィャーナが右翼、アパーナが左翼、虚空が胴体、大地が尾と支えである。これについてこの詩句もある。

Taittirīya 2.3

प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति ।
ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा ।
अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.३ ॥

神々はプラーナに従って息をし、人間や動物も同様である。プラーナは生き物の寿命であり、それゆえ完全な寿命と呼ばれる。彼らは皆その寿命を得る。プラーナをブラフマンとして崇める者にとって、プラーナは生き物の寿命であり、それゆえ完全な寿命と呼ばれる。これがかの者の身体的なアートマンである。前のものから、このプラーナからなるアートマンの内に、意からなる内なるアートマンがあり、それによってこれは満たされる。彼はまことに人の形をしている。人の形に応じて、人と同じ姿をしている。その頭はヤジュル、右の翼はリグ、左の翼はサーマ、命令はアートマンである。アタルヴァ・アンギラスはその尾と支えである。これについてもこの詩句がある。

Taittirīya 2.4

यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा ।
महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.४ ॥

言葉が意とともに到達できずに引き返すところ、ブラフマンの歓喜を知る者は決して恐れない。これがかの者の身体的なアートマンである。前のものから、この意からなるアートマンの内に、識からなる内なるアートマンがあり、それによってこれは満たされる。彼はまことに人の形をしている。人の形に応じて、人と同じ姿をしている。その頭は信（śraddhā）、右の翼は理（ṛta）、左の翼は真理（satya）、ヨーガがアートマンである。マハスはその尾と支えである。これについてもこの詩句がある。

Taittirīya 2.5

विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद ।
तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्समश्नुत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य ।
तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः ।
आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.५ ॥

識は祭祀を広げ、諸業をも広げる。諸神はみな識を最年長のブラフマンとして崇める。識こそブラフマンだと知り、身体において怠ることなく、悪を捨てれば、あらゆる欲望を得る。これがかの者、前に述べた者の身体的なアートマンである。この識からなるアートマンの内に、歓喜からなる内なるアートマンがあり、それによってこれは満たされる。彼はまことに人の形をしている。人の形に応じて、人と同じ姿をしている。その頭は愛しいもの、右の翼は喜び（moda）、左の翼は大いなる喜び（pramoda）である。歓喜がアートマンである。ブラフマンはその尾と支えである。これについてもこの詩句がある。

Taittirīya 2.6

असन्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य अथातोऽनुप्रश्नाः । उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्चन गच्छी३ । आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य कश्चित्समश्नुता ३ उ ।
सोऽकामयत । बहुभ्यां प्रजायेयेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इदँ सर्वमसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा ।
तदेवानुप्राविशत् । तदनुप्रविश्य । सच्च त्यच्चाभवत् । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयनं चानिलयनं च । विज्ञानं चाविज्ञानं च ।
सत्यं चानृतं च । सत्यमभवत् । यदिदं किञ्च । तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.६ ॥

もし「ブラフマンは非存在である」と知るなら、その人は非存在となる。「ブラフマンは存在する」と知るなら、人々はその人を存在と見なす。これが彼の身体的なアートマンである。前に述べたことについての次の問いがある。無知のままこの世を去った者は行くのか、それとも知ってこの世を去った者が完全に得るのか。彼は願った。「私は多くなり、生まれよう」と。彼は苦行を行った。苦行を行い、ここにあるすべてを創造した。創造して、まさにそれの中に入った。入って、彼は顕なるものと非顕なるもの、定まるものと定まらぬもの、支えあるものと支えなきもの、知と無知、真と偽となった。彼は真となった。ここにあるものは何であれ、それを「真」と呼ぶ。これについて次の詩節もある。

Taittirīya 2.7

असद्वा इदमग्र आसीत् । ततो वै सदजायत । तदात्मानँ स्वयमकुरुत । तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति । यद्वै तत् सुकृतम् ।
रसो वै सः । रसँ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् ।
एष ह्येवानन्दयाति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति ।
यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्य । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.७ ॥

初めにこれは非存在であった。そこから存在が生じた。彼は自ら己を作った。ゆえにそれは「善く作られたもの」と言われる。善く作られたものこそ味（rasa）である。その味を得て、人は歓喜する。もし虚空にこの歓喜がなかったなら、誰が生き、誰が息をするだろうか。彼こそが歓喜を与える。この見えず、非我で、言い表せず、支えのないものに堅固な拠り所を見出すとき、人は無畏に達する。しかしそこにわずかでも区別を立てるなら、恐れが生じる。その恐れは、区別を想像する知者にあるものである。これについて次の詩節もある。

Taittirīya 2.8

भीषाऽस्माद्वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । सैषाऽऽनन्दस्य मीमाँसा भवति ।
युवा स्यात्साधुयुवाऽध्यायकः । आशिष्ठो द्रढिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनन्दः ।
ते ये शतं मानुषा आनन्दाः । स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः ।
स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दः ।
स एक आजानजानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः ।
स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानपि यन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः ।
स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।
ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापतेरानन्दः ।
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । स यश्चायं पुरुषे ।
यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रामति ।
एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.८ ॥

それを恐れて風が吹き、それを恐れて太陽が昇り、それを恐れてアグニとインドラ、そして第五のものとして死神が走る。これが歓喜についての考察である。若い者がいるとせよ、よき若者、ヴェーダを学ぶ者、きわめて力強く、きわめて堅固で、きわめて強い者。富に満ちたこの全大地が彼のものとなるとせよ。それが人間の一つの歓喜である。人間の百の歓喜は、人間ガンダルヴァの一つの歓喜であり、欲望に害されない学識ある者のものである。人間ガンダルヴァの百の歓喜は、神のガンダルヴァの一つの歓喜であり、欲望に害されない学識ある者のものである。神のガンダルヴァの百の歓喜は、長く続く世界に住む祖霊の一つの歓喜である。祖霊の百の歓喜は、アージャーナジャの神々の一つの歓喜であり、欲望に害されない学識ある者のものである。アージャーナジャの神々の百の歓喜は、業によって神となり、業によって神々にさえ至る業神の一つの歓喜であり、欲望に害されない学識ある者のものである。業神の百の歓喜は、神々の一つの歓喜である。神々の百の歓喜は、インドラの一つの歓喜であり、欲望に害されない学識ある者のものである。インドラの百の歓喜は、ブリハスパティの一つの歓喜であり、欲望に害されない学識ある者のものである。ブリハスパティの百の歓喜は、プラジャーパティの一つの歓喜であり、欲望に害されない学識ある者のものである。プラジャーパティの百の歓喜は、ブラフマンの一つの歓喜であり、欲望に害されない学識ある者のものである。人の内にあるものと、太陽のうちにあるあの者とは一つである。このように知る者は、この世を去って、食物からなる我に近づき、気息からなる我に近づき、意からなる我に近づき、識からなる我に近づき、歓喜からなる我に近づく。これについてはまた次の詩節がある。

Taittirīya 2.9

यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेत कुतश्चनेति । एतँ ह वाव न तपति । किमहँ साधु नाकरवम् ।
किमहं पापमकरवमिति । स य एवं विद्वानेते आत्मानँ स्पृणुते । उभे ह्येवैष एते आत्मानँ स्पृणुते । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ २.९ ॥

言葉は心とともに、それに到達できずに戻ってくる。梵の至福を知る者は、何ものをも恐れない。「なぜ私は善を行わなかったのか。なぜ私は悪を行ったのか」という悩みも、彼を実際には苦しめない。このように知る者は、その両方から自己（ātman）を守る。このように知る者は、まことにその両方から自己を守る。これが奥義書である。