اپنشد · Taittirīya 2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Taittirīya 2.1
ॐ ब्रह्मविदाप्नोति परम् । तदेषाऽभ्युक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् ।
सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति ॥ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः ।
वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नाद्रेतः । रेतसः पुरुषः ।
स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा ।
इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.१ ॥
ॐ۔ جو برہم کو جانتا ہے وہ پرم کو پاتا ہے۔ اس کے بارے میں یہ کہا گیا ہے: برہم سچ، علم اور لامحدود ہے۔ جو جانتا ہے کہ وہ دل کی غار میں، پرم آکاش میں پوشیدہ ہے، وہ سرب گیانی برہم کے ساتھ تمام خواہشات سے لطف اندوز ہوتا ہے۔ اسی آتما سے آکاش پیدا ہوا؛ آکاش سے ہوا، ہوا سے آگ، آگ سے پانی، پانی سے زمین، زمین سے جڑی بوٹیاں، جڑی بوٹیوں سے اَنّ، اَنّ سے نطفہ، نطفے سے پرش پیدا ہوا۔ یہ پرش اَنّ کے رس سے بنا ہے۔ یہی اس کا سر ہے، یہ دایاں پہلو، یہ بایاں پہلو، یہ آتما (دھڑ) اور یہ دم اور بنیاد ہے۔ اس پر یہ شلوک بھی ہے۔
Taittirīya 2.2
अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्च पृथिवीँ श्रिताः । अथो अन्नेनैव जीवन्ति । अथैनदपि यन्त्यन्ततः ।
अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते ।
अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । अन्नाद् भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते ।
अद्यतेऽत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः ।
तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम्। अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः ।
व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.२ ॥
اَنّ سے ہی زمین پر بسنے والی مخلوقات پیدا ہوتی ہیں۔ اَنّ سے ہی وہ جیتی ہیں، اور آخرکار اسی میں لوٹ جاتی ہیں۔ مخلوقات میں اَنّ بزرگ ہے، اس لیے اسے سرب-اَوشدھی کہا جاتا ہے۔ جو اَنّ کو برہم جان کر اس کی عبادت کرتے ہیں، وہ سارا اَنّ پاتے ہیں۔ اَنّ سے مخلوقات پیدا ہوتی ہیں، پیدا ہو کر اَنّ سے بڑھتی ہیں۔ وہ کھایا جاتا ہے اور مخلوقات کو بھی کھاتا ہے، اس لیے اسے اَنّ کہتے ہیں۔ اس اَنّ رس سے بنے آتما سے مختلف، اندر کا ایک اور آتما پرانمے ہے۔ اس سے یہ بھرا ہوا ہے۔ وہ بھی پرش کی شکل کا ہے۔ اس کے مطابق یہ بھی پرش کی شکل کا ہے۔ اس کا پران ہی سر ہے؛ ویان دایاں پہلو؛ اپان بایاں پہلو؛ آکاش آتما (دھڑ)؛ زمین دم اور بنیاد ہے۔ اس پر یہ شلوک بھی ہے۔
Taittirīya 2.3
प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति ।
ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा ।
अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.३ ॥
دیوتا پران کے مطابق پران لیتے ہیں، اور انسان و جانور بھی اسی طرح۔ پران ہی ذی روحوں کی عمر ہے۔ اس لیے اسے کامل عمر کہا جاتا ہے۔ وہ سب اپنی عمر پاتے ہیں۔ جو پران کو برہمن کے طور پر عبادت کرتے ہیں، ان کے لیے پران ہی ذی روحوں کی عمر ہے؛ اس لیے اسے کامل عمر کہا جاتا ہے۔ یہی اس کا جسمانی آتما ہے۔ پہلے والے، اس پرانمئے آتما سے، منومئے ایک اور باطنی آتما ہے؛ اس سے یہ مکمل ہوتا ہے۔ وہ یقیناً انسان کی شکل والا ہے۔ اس کا سر یجُش ہے، دائیں پر رِک، بائیں پر ساما، آدیش آتما ہے۔ اتھرواڱگرس اس کی دم اور بنیاد ہیں۔ اس کے بارے میں یہ شلوک بھی ہے۔
Taittirīya 2.4
यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा ।
महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.४ ॥
جہاں سے کلام ذہن کے ساتھ اسے نہ پا کر لوٹ آتا ہے، برہمن کی خوشی جاننے والا کبھی نہیں ڈرتا۔ یہی اس کا جسمانی آتما ہے۔ پہلے والے، اس منومئے آتما سے، ودیانمئے ایک اور باطنی آتما ہے؛ اس سے یہ مکمل ہوتا ہے۔ وہ یقیناً انسان کی شکل والا ہے۔ اس کا سر شردھا ہے، دائیں پر رِت، بائیں پر ستیہ، یوگ آتما ہے۔ مہس اس کی دم اور بنیاد ہے۔ اس کے بارے میں یہ شلوک بھی ہے۔
Taittirīya 2.5
विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद ।
तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्समश्नुत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य ।
तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः ।
आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.५ ॥
ودیان یگیہ کو پھیلاتا ہے، اور کرموں کو بھی پھیلاتا ہے۔ ودیان کو تمام دیوتا جیشٹھ برہمن کے طور پر عبادت کرتے ہیں۔ اگر کوئی ودیان کو ہی برہمن جان لے، اور اس سے جسم میں غفلت نہ کرے، تو گناہوں کو چھوڑ کر تمام خواہشات حاصل کرتا ہے۔ یہی اس کا جسمانی آتما ہے۔ پہلے والے، اس ودیانمئے آتما سے، آنندمئے ایک اور باطنی آتما ہے؛ اس سے یہ مکمل ہوتا ہے۔ وہ یقیناً انسان کی شکل والا ہے۔ اس کا سر پریہ ہی ہے، دائیں پر مود، بائیں پر پرمود۔ آنند ہی آتما ہے۔ برہمن اس کی دم اور بنیاد ہے۔ اس کے بارے میں یہ شلوک بھی ہے۔
Taittirīya 2.6
असन्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य अथातोऽनुप्रश्नाः । उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्चन गच्छी३ । आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य कश्चित्समश्नुता ३ उ ।
सोऽकामयत । बहुभ्यां प्रजायेयेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इदँ सर्वमसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा ।
तदेवानुप्राविशत् । तदनुप्रविश्य । सच्च त्यच्चाभवत् । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयनं चानिलयनं च । विज्ञानं चाविज्ञानं च ।
सत्यं चानृतं च । सत्यमभवत् । यदिदं किञ्च । तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.६ ॥
اگر وہ ہو تو 'برہم غیر موجود ہے' ایسا جاننے والا غیر موجود ہی ہو جاتا ہے۔ 'برہم ہے' ایسا جانے تو اسے موجود جانا جاتا ہے۔ یہی اس کا جسمانی آتما ہے۔ پہلے کے بارے میں بعد کے سوالات: کیا نادان ہو کر اس دنیا سے جانے والا کوئی جاتا ہے، یا دانا ہو کر اس دنیا سے جانے والا کوئی مکمل حاصل کرتا ہے؟ اس نے خواہش کی، 'میں بہت ہو کر پیدا ہوں۔' اس نے تپ کیا۔ تپ کر کے اس نے یہ سب کچھ پیدا کیا، جو کچھ بھی یہاں ہے۔ پیدا کر کے اسی میں داخل ہوا۔ داخل ہو کر سَت اور تیَت ہوا؛ مُتعیّن اور غیر مُتعیّن، ٹھہراؤ اور بے ٹھہراؤ، علم اور جہالت، سچ اور جھوٹ ہوا۔ وہ سچ ہو گیا۔ یہاں جو کچھ بھی ہے اسے 'سچ' کہتے ہیں۔ اس بارے میں یہ شلوک بھی ہے۔
Taittirīya 2.7
असद्वा इदमग्र आसीत् । ततो वै सदजायत । तदात्मानँ स्वयमकुरुत । तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति । यद्वै तत् सुकृतम् ।
रसो वै सः । रसँ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् ।
एष ह्येवानन्दयाति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति ।
यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्य । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.७ ॥
ابتدا میں یہ غیر موجود ہی تھا۔ اسی سے موجود پیدا ہوا۔ اس نے اپنے آپ کو خود بنایا۔ اس لیے اسے 'سُکرِت' کہا جاتا ہے۔ جو سُکرِت ہے وہی رس ہے۔ اس رس کو پا کر یہ خوش ہوتا ہے۔ اگر آکاش میں یہ خوشی نہ ہوتی تو کون جیتا، کون سانس لیتا؟ یہی خوشی دیتا ہے۔ جب یہ اس نادیدہ، غیر آتما، ناقابلِ بیان، بے سہارا میں بے خوفی کا ٹھکانہ پاتا ہے، تب یہ بے خوفی کو پہنچ جاتا ہے۔ جب یہ اس میں ذرا بھی فرق پیدا کرتا ہے تو اسے خوف ہوتا ہے۔ فرق دیکھنے والے نادان کے لیے وہی خوف ہے۔ اس بارے میں یہ شلوک بھی ہے۔
Taittirīya 2.8
भीषाऽस्माद्वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । सैषाऽऽनन्दस्य मीमाँसा भवति ।
युवा स्यात्साधुयुवाऽध्यायकः । आशिष्ठो द्रढिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनन्दः ।
ते ये शतं मानुषा आनन्दाः । स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः ।
स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दः ।
स एक आजानजानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः ।
स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानपि यन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः ।
स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।
ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापतेरानन्दः ।
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । स यश्चायं पुरुषे ।
यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रामति ।
एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.८ ॥
اسی کے خوف سے ہوا چلتی ہے، اسی کے خوف سے سورج طلوع ہوتا ہے، اسی کے خوف سے آگ، اندر اور پانچواں موت دوڑتے ہیں۔ یہی آنند کی مِیماںسا ہے۔ ایک نوجوان ہو، اچھا نوجوان، وید کا پڑھنے والا، نہایت مضبوط اور طاقتور۔ اس کے لیے یہ ساری زمین دولت سے بھری ہو۔ وہ انسانوں کی ایک آنند ہے۔ انسانوں کے سو آنند انسان-گندھرووں کا ایک آنند ہیں، عالم اور خواہش سے آزاد شخص کا۔ انسان-گندھرووں کے سو آنند دیو-گندھرووں کا ایک آنند ہیں۔ دیو-گندھرووں کے سو آنند طویل دنیاؤں میں رہنے والے پترو کا ایک آنند ہیں۔ وہ آجانج دیوتاؤں کا ایک آنند ہے۔ آجانج دیوتاؤں کے سو آنند کرم-دیوتاؤں کا ایک آنند ہیں، جو کرم سے دیوتاؤں کو بھی پاتے ہیں۔ کرم-دیوتاؤں کے سو آنند دیوتاؤں کا ایک آنند ہیں۔ دیوتاؤں کے سو آنند اندر کا ایک آنند ہیں۔ اندر کے سو آنند برہسپتی کا ایک آنند ہیں۔ برہسپتی کے سو آنند پرجاپتی کا ایک آنند ہیں۔ پرجاپتی کے سو آنند برہمن کا ایک آنند ہیں۔ جو پُرش میں ہے اور جو آدتیہ میں ہے، وہ ایک ہی ہے۔ جو اس طرح جانتا ہے، وہ اس دنیا سے جا کر اس اَنّمے آتما کو پاتا ہے؛ اس پرانمے آتما کو، اس منومے آتما کو، اس وجنانمے آتما کو، اس آنندمے آتما کو پاتا ہے۔ اس بارے میں یہ شلوک بھی ہے۔
Taittirīya 2.9
यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेत कुतश्चनेति । एतँ ह वाव न तपति । किमहँ साधु नाकरवम् ।
किमहं पापमकरवमिति । स य एवं विद्वानेते आत्मानँ स्पृणुते । उभे ह्येवैष एते आत्मानँ स्पृणुते । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ २.९ ॥
جہاں سے کلام ذہن کے ساتھ اسے نہ پا کر لوٹ آتا ہے، برہم کی مسرت جاننے والا کسی سے نہیں ڈرتا۔ 'میں نے اچھا کیوں نہ کیا؟' یا 'میں نے گناہ کیوں کیا؟' یہ پچھتاوا اسے حقیقت میں نہیں ستاتا۔ جو اس طرح جانتا ہے وہ ان دونوں سے اپنے آتما کی حفاظت کرتا ہے۔ جو اس طرح جانتا ہے وہ واقعی ان دونوں سے اپنے آتما کی حفاظت کرتا ہے۔ یہ اپنشد ہے۔