ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Taittirīya 2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Taittirīya 2.1
ॐ ब्रह्मविदाप्नोति परम् । तदेषाऽभ्युक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् ।
सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति ॥ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः ।
वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नाद्रेतः । रेतसः पुरुषः ।
स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा ।
इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.१ ॥
ਓਮ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਮ ਸੱਚ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ। ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਵਗਿਆ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਯੂ, ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਅਗਨੀ, ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਜਲ, ਜਲ ਤੋਂ ਧਰਤੀ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਤੋਂ ਅੰਨ, ਅੰਨ ਤੋਂ ਵੀਰਜ, ਵੀਰਜ ਤੋਂ ਪੁਰਖ। ਇਹ ਪੁਰਖ ਅੰਨ-ਰਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਹੈ, ਇਹ ਸੱਜਾ ਪੱਖ, ਇਹ ਖੱਬਾ ਪੱਖ, ਇਹ ਆਤਮਾ (ਧੜ) ਅਤੇ ਇਹ ਪੂੰਛ ਤੇ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਹੈ।
Taittirīya 2.2
अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्च पृथिवीँ श्रिताः । अथो अन्नेनैव जीवन्ति । अथैनदपि यन्त्यन्ततः ।
अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते ।
अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । अन्नाद् भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते ।
अद्यतेऽत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः ।
तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम्। अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः ।
व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.२ ॥
ਅੰਨ ਤੋਂ ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਜਨਮਦੇ ਹਨ। ਅੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸਰਵੌਸ਼ਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅੰਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਅੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਨ ਤੋਂ ਜੀਵ ਜਨਮਦੇ ਹਨ, ਜਨਮ ਕੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਵੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਅੰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅੰਨ-ਰਸ ਨਾਲ ਬਣੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਾਣਮਯ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਲ ਇਹ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਪੁਰਖ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵੀ ਪੁਰਖ-ਆਕਾਰ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਸਿਰ ਹੈ; ਵਿਆਨ ਸੱਜਾ ਪੱਖ; ਅਪਾਨ ਖੱਬਾ ਪੱਖ; ਆਕਾਸ਼ ਆਤਮਾ (ਧੜ); ਧਰਤੀ ਪੂੰਛ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਹੈ।
Taittirīya 2.3
प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति ।
ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा ।
अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.३ ॥
ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਯੂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਆਯੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੀ ਆਯੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਉਪਾਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਯੂ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਆਯੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਸਦਾ ਸ਼ਰੀਰਕ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ, ਇਸ ਪ੍ਰਾਣਮਈ ਆਤਮਾ ਤੋਂ, ਮਨੋਮਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੁਰਸ਼ਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਯਜੁਸ, ਸੱਜਾ ਖੰਭ ਰਿਕ, ਖੱਬਾ ਖੰਭ ਸਾਮ, ਆਦੇਸ਼ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਅਥਰਵਾਂਗਿਰਸ ਉਸਦੀ ਪੂਛ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਹੈ।
Taittirīya 2.4
यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा ।
महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.४ ॥
ਵਾਣੀ ਮਨ ਸਮੇਤ ਜਿਸਨੂੰ ਪਾਏ ਬਿਨਾਂ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ। ਇਹੀ ਉਸਦਾ ਸ਼ਰੀਰਕ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ, ਇਸ ਮਨੋਮਈ ਆਤਮਾ ਤੋਂ, ਵਿਗਿਆਨਮਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੁਰਸ਼ਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਸ਼ਰਧਾ, ਸੱਜਾ ਖੰਭ ਰਿਤ, ਖੱਬਾ ਖੰਭ ਸੱਚ, ਯੋਗ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਮਹਸ ਉਸਦੀ ਪੂਛ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਹੈ।
Taittirīya 2.5
विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद ।
तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्समश्नुत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य ।
तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव ।
तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः ।
आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.५ ॥
ਵਿਗਿਆਨ ਯੱਗ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰਦਾ ਹੈ; ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਜੇਠ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਉਪਾਸਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਦ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਸਦਾ ਸ਼ਰੀਰਕ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ, ਇਸ ਵਿਗਿਆਨਮਈ ਆਤਮਾ ਤੋਂ, ਆਨੰਦਮਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੁਰਸ਼ਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੀ ਹੈ, ਸੱਜਾ ਖੰਭ ਮੋਦ, ਖੱਬਾ ਖੰਭ ਪ੍ਰਮੋਦ ਹੈ। ਆਨੰਦ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਉਸਦੀ ਪੂਛ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਹੈ।
Taittirīya 2.6
असन्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति । तस्यैष एव शारीर आत्मा ।
यः पूर्वस्य अथातोऽनुप्रश्नाः । उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्चन गच्छी३ । आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य कश्चित्समश्नुता ३ उ ।
सोऽकामयत । बहुभ्यां प्रजायेयेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इदँ सर्वमसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा ।
तदेवानुप्राविशत् । तदनुप्रविश्य । सच्च त्यच्चाभवत् । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयनं चानिलयनं च । विज्ञानं चाविज्ञानं च ।
सत्यं चानृतं च । सत्यमभवत् । यदिदं किञ्च । तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.६ ॥
ਉਹ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 'ਬ੍ਰਹਮ ਅਸਤ ਹੈ' ਇਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਸਤ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ' ਇਹ ਜਾਣੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਤ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਸਦਾ ਸ਼ਾਰੀਰ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਅਣਜਾਣ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਕੋਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਕੋਈ ਪੂਰਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਉਸਨੇ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, 'ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲਵਾਂ।' ਉਸਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਤਪ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਰਚਿਆ, ਜੋ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੈ। ਰਚ ਕੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਤ ਅਤੇ ਤਿਅਤ ਹੋਇਆ; ਨਿਰੁਕਤ ਅਤੇ ਅਨਿਰੁਕਤ, ਨਿਲਯਨ ਅਤੇ ਅਨਿਲਯਨ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਵਿਗਿਆਨ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸੱਚ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੈ ਉਸਨੂੰ 'ਸੱਤਯ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਹੈ।
Taittirīya 2.7
असद्वा इदमग्र आसीत् । ततो वै सदजायत । तदात्मानँ स्वयमकुरुत । तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति । यद्वै तत् सुकृतम् ।
रसो वै सः । रसँ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् ।
एष ह्येवानन्दयाति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति ।
यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्य । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.७ ॥
ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸਤ ਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਸਤ ਜੰਮਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖੁਦ ਰਚਿਆ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸਨੂੰ 'ਸੁਕ੍ਰਿਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਹੈ ਉਹੀ ਰਸ ਹੈ। ਉਸ ਰਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਇਹ ਅਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੰਦ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਜੀਂਦਾ, ਕੌਣ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ? ਇਹੀ ਅਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਇਸ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਅਨਾਤਮ, ਅਣਕਹੇ, ਬਿਨਾਂ ਆਧਾਰ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਅਭੈ ਦੀ ਥਾਂ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਅਭੈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਭੇਦ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੇਦ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਅਣਜਾਣ ਲਈ ਉਹੀ ਡਰ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਹੈ।
Taittirīya 2.8
भीषाऽस्माद्वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । सैषाऽऽनन्दस्य मीमाँसा भवति ।
युवा स्यात्साधुयुवाऽध्यायकः । आशिष्ठो द्रढिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनन्दः ।
ते ये शतं मानुषा आनन्दाः । स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः ।
स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दः ।
स एक आजानजानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः ।
स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानपि यन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः ।
स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ।
ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापतेरानन्दः ।
श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । स यश्चायं पुरुषे ।
यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रामति ।
एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । तदप्येष श्लोको भवति ॥ २.८ ॥
ਇਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਹਵਾ ਵਗਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਅਗਨੀ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਮੌਤ ਦੌੜਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਆਨੰਦ ਦੀ ਮੀਮਾਂਸਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਚੰਗਾ ਜਵਾਨ, ਵੇਦ ਦਾ ਅਧਿਆਯਕ, ਅਤਿ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ। ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਧਨ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੌ ਆਨੰਦ ਮਨੁੱਖ-ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਨੰਦ ਹਨ, ਸ਼੍ਰੋਤਰੀ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਰਹਿਤ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ। ਮਨੁੱਖ-ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸੌ ਆਨੰਦ ਦੇਵ-ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਨੰਦ ਹਨ। ਦੇਵ-ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸੌ ਆਨੰਦ ਚਿਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਨੰਦ ਹਨ। ਉਹ ਆਜਾਨਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਆਜਾਨਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੌ ਆਨੰਦ ਕਰਮ-ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਨੰਦ ਹਨ, ਜੋ ਕਰਮ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ-ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸੌ ਆਨੰਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਨੰਦ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੌ ਆਨੰਦ ਇੰਦਰ ਦਾ ਇੱਕ ਆਨੰਦ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਸੌ ਆਨੰਦ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਆਨੰਦ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਸੌ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਆਨੰਦ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਸੌ ਆਨੰਦ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਇੱਕ ਆਨੰਦ ਹਨ। ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਆਦਿਤਿਆ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਅੰਨਮਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਪ੍ਰਾਣਮਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ, ਇਸ ਮਨੋਮਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ, ਇਸ ਵਿਗਿਆਨਮਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ, ਇਸ ਆਨੰਦਮਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਹੈ।
Taittirīya 2.9
यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेत कुतश्चनेति । एतँ ह वाव न तपति । किमहँ साधु नाकरवम् ।
किमहं पापमकरवमिति । स य एवं विद्वानेते आत्मानँ स्पृणुते । उभे ह्येवैष एते आत्मानँ स्पृणुते । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ २.९ ॥
ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਚਨ ਮਨ ਸਮੇਤ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਪਾ ਕੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਨੰਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ। 'ਮੈਂ ਚੰਗਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕੀਤਾ?' ਜਾਂ 'ਮੈਂ ਪਾਪ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ?' ਇਹ ਪਛਤਾਵਾ ਉਸਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ।