ऋग्वेद · सूक्त 10.90
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
10.90.1
स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् ।
स भूमिं॑ वि॒श्वतो॑ वृ॒त्वात्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒लम् ॥
हजार मस्तके असलेला, हजार नेत्र असलेला आणि हजार पाय असलेला तो पुरुष आहे. त्याने पृथ्वीला सर्व बाजूंनी व्यापले आणि दहा बोटे उंच उभा राहिला.
10.90.2
पुरु॑ष ए॒वेदं सर्वं॒ यद्भू॒तं यच्च॒ भव्य॑म् ।
उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नो॒ यदन्ने॑नाति॒रोह॑ति ॥
हे सर्व पुरुषच आहे; जे झाले आणि जे होणार आहे तेही तोच. तोच अमरत्वाचा स्वामी आहे; अन्नाच्या योगे तो वर वाढतो.
10.90.3
ए॒तावा॑नस्य महि॒मातो॒ ज्यायां॑श्च॒ पूरु॑षः ।
पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्या॒मृतं॑ दि॒वि ॥
त्याचा महिमा इतका आहे; पुरुष याहूनही थोर आहे. सर्व भूते हा त्याचा एक पाद; त्याचे तीन पाद द्युलोकात अमर आहेत.
10.90.4
त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑षः॒ पादो॑ऽस्ये॒हाभ॑व॒त्पुनः॑ ।
ततो॒ विष्व॒ङ्व्य॑क्रामत्साशनानश॒ने अ॒भि ॥
त्रिपाद पुरुष वर येथून गेला; त्याचा एक पाद पुन्हा येथे प्रकट झाला. नंतर तो सर्वत्र व्यापून खाणाऱ्या आणि न खाणाऱ्या सर्वांमध्ये पसरला.
10.90.5
तस्मा॑द्वि॒राळ॑जायत वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः ।
स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद्भूमि॒मथो॑ पु॒रः ॥
त्याच्यापासून विराट जन्मला; विराटपासून पुरुष प्रकट झाला. जन्मलेला तो मागून पृथ्वीला आणि नंतर पुढूनही व्यापून राहिला.
10.90.6
यत्पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत ।
व॒स॒न्तो अ॑स्यासी॒दाज्यं॑ ग्री॒ष्म इ॒ध्मः श॒रद्ध॒विः ॥
देवांनी पुरुषरूपी हविर्द्रव्याने यज्ञ विस्तारला तेव्हा वसंत त्याचे तूप झाला, ग्रीष्म इंधन झाला, शरद् हवी झाला.
10.90.7
तं य॒ज्ञं ब॒र्हिषि॒ प्रौक्ष॒न्पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒तः ।
तेन॑ दे॒वा अ॑यजन्त सा॒ध्या ऋष॑यश्च॒ ये ॥
पुढे जन्मलेल्या त्या पुरुषाला त्यांनी दर्भावर प्रोक्षले; त्याच्याद्वारे देवांनी, साध्यांनी आणि जे ऋषी होते त्यांनी यज्ञ केला.
10.90.8
तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुतः॒ सम्भृ॑तं पृषदा॒ज्यम् ।
प॒शून्तांश्च॑क्रे वाय॒व्या॑नार॒ण्यान्ग्रा॒म्याश्च॒ ये ॥
त्या सर्वाहुति यज्ञातून पृषदाज्य एकत्र झाले; त्यातून त्याने वायुदेवतेचे, वनातील आणि गावातील ते पशू निर्माण केले.
10.90.9
तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुतः॒ ऋचः॒ सामा॑नि जज्ञिरे ।
छन्दां॑सि जज्ञिरे॒ तस्मा॒द्यजु॒स्तस्मा॑दजायत ॥
त्या सर्वाहुति यज्ञातून ऋचा आणि साम जन्मले; छंद जन्मले, त्यातूनच यजुस् जन्मले, त्यातूनच ते जन्मले.
10.90.10
तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒ ये के चो॑भ॒याद॑तः ।
गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒त्तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वयः॑ ॥
त्यातून घोडे जन्मले, जे दोन्ही ओळींच्या दातांचे होते; त्यातूनच गायी जन्मल्या, त्यातूनच शेळ्या आणि मेंढ्या जन्मल्या.
10.90.11
यत्पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्य॑कल्पयन् ।
मुखं॒ किम॑स्य॒ कौ बा॒हू का ऊ॒रू पादा॑ उच्येते ॥
ज्यावेळी त्यांनी पुरुषाचे विभाजन केले, तेव्हा त्याला किती भागांत मांडले? त्याचे मुख काय झाले? बाहू कोणते? मांड्या कोणत्या? पाय कोणते म्हटले जातात?
10.90.12
ब्रा॒ह्म॒णो॑ऽस्य॒ मुख॑मासीद्बा॒हू रा॑ज॒न्यः॑ कृ॒तः ।
ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वैश्यः॑ प॒द्भ्यां शू॒द्रो अ॑जायत ॥
ब्राह्मण हे त्याचे मुख झाले; राजन्य (क्षत्रिय) त्याचे बाहू केले गेले. वैश्य हे त्याच्या मांड्या झाले; पायांपासून शूद्र जन्मला.
10.90.13
च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तश्चक्षोः॒ सूर्यो॑ अजायत ।
मुखा॒दिन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ प्रा॒णाद्वा॒युर॑जायत ॥
मनापासून चंद्र जन्मला; डोळ्यांपासून सूर्य जन्मला. मुखातून इंद्र आणि अग्नी, आणि प्राणापासून वायू जन्मला.
10.90.14
नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षं शी॒र्ष्णो द्यौः सम॑वर्तत ।
प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिशः॒ श्रोत्रा॒त्तथा॑ लो॒काँ अ॑कल्पयन् ॥
नाभीतून अंतरिक्ष झाले; मस्तकापासून द्युलोक एकत्र उत्पन्न झाला. पायांपासून पृथ्वी, कानांपासून दिशा; अशा रीतीने त्यांनी लोक घडवले.
10.90.15
स॒प्तास्या॑सन्परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मिधः॑ कृ॒ताः ।
दे॒वा यद्य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अब॑ध्न॒न्पुरु॑षं प॒शुम् ॥
याला सात परिधि-काष्ठे होती; तिपट सात समिधा तयार केल्या गेल्या. देवांनी यज्ञ विस्तारताना पुरुषाला पशू म्हणून बांधले तेव्हा.
10.90.16
य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजन्त दे॒वास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन् ।
ते ह॒ नाकं॑ महि॒मानः॑ सचन्त॒ यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒ध्याः सन्ति॑ दे॒वाः ॥
यज्ञाने देवांनी यज्ञ केला; तेच पहिले धर्म होते. ते महिमावान् निश्चितच स्वर्गधामाला पोहोचले, जिथे पूर्वीचे साध्य देव आहेत.