उपनिषदे · Kaṭha 2.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kaṭha 2.1.1
पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भू-
स्तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् ।
कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्ष-
दावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥ २.१.१ ॥
स्वयंभूने इंद्रियद्वारे बाहेरच्या दिशेला उघडली; म्हणून माणूस बाहेर पाहतो, अंतरात्म्याला पाहत नाही. अमरत्वाची इच्छा करणाऱ्या कोणा धीर पुरुषाने डोळे मागे वळवून प्रत्यगात्म्याला पाहिले.
Kaṭha 2.1.2
पराचः कामाननुयन्ति बाला-
स्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् ।
अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा
ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते ॥ २.१.२ ॥
बाह्य विषयांच्या कामनांच्या मागे लागणारे मूर्ख लोक पसरलेल्या मृत्यूच्या पाशात अडकतात. परंतु धीर पुरुष अमृतत्व जाणून, येथील अनित्यांमध्ये नित्याची याचना करत नाहीत.
Kaṭha 2.1.3
येन रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शाँश्च मैथुनान् ।
एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते ।
एतद्वै तत् ॥ २.१.३ ॥
ज्याच्या योगे रूप, रस, गंध, शब्द, स्पर्श आणि मैथुनसुख जाणले जाते, त्यानेच (ते) जाणले जाते; येथे आणखी काय उरते? हेच ते.
Kaṭha 2.1.4
स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति ।
महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ २.१.४ ॥
ज्याच्या योगे माणूस स्वप्न आणि जागृती या दोन्ही अवस्था पाहतो, त्या महान, सर्वव्यापी आत्म्याला जाणून धीर पुरुष शोक करत नाही.
Kaṭha 2.1.5
य इमं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् ।
ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ।
एतद्वै तत् ॥ २.१.५ ॥
जो या मधुभक्षकाला—जवळच असलेला आत्मा, जीव—भूत आणि भविष्याचा ईश्वर म्हणून जाणतो, तो त्याच्यापासून लपू इच्छित नाही. हेच ते.
Kaṭha 2.1.6
यः पूर्वं तपसो जातमद्भ्यः पूर्वमजायत ।
गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत ।
एतद्वै तत् ॥ २.१.६ ॥
जो तपातून प्रथम जन्मला, जो पाण्याहूनही आधी उत्पन्न झाला, जो गुहेत प्रवेश करून स्थित आहे, जो प्राण्यांसह राहून ते पाहतो — तोच हा आहे.
Kaṭha 2.1.7
या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी ।
गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं या भूतेभिर्व्यजायत ।
एतद्वै तत् ॥ २.१.७ ॥
जी प्राणासह उत्पन्न होते, देवतांनी युक्त अशी अदिती — गुहेत प्रवेश करून स्थित असलेली, प्राण्यांसह जन्मलेली — तीच ही आहे.
Kaṭha 2.1.8
अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो गर्भिणीभिः ।
दिवे दिवे ईड्यो जागृवद्भिर्हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः ।
एतद्वै तत् ॥ २.१.८ ॥
अरणींमध्ये ठेवलेला जातवेदा अग्नी, गर्भिणी स्त्रियांनी उत्तम जपलेल्या गर्भाप्रमाणे; दररोज जागरूक राहून हविर्द्रव्य अर्पण करणाऱ्या मानवांकडून स्तुत्य असलेला अग्नी — तोच हा आहे.
Kaṭha 2.1.9
यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति ।
तं देवाः सर्वेऽर्पितास्तदु नात्येति कश्चन ।
एतद्वै तत् ॥ २.१.९ ॥
ज्यातून सूर्य उगवतो आणि ज्यात मावळून जातो — त्यातच सर्व देव अर्पित आहेत; त्याचे कोणीही उल्लंघन करत नाही. तोच हा आहे.
Kaṭha 2.1.10
यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह ।
मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ २.१.१० ॥
येथे जे आहे तेच तिथे, आणि तिथे जे आहे तेच येथे. येथे जो नानात्व पाहतो, तो मृत्यूपासून मृत्यूप्रत जातो.
Kaṭha 2.1.11
मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति किंचन ।
मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ २.१.११ ॥
हे केवळ मनानेच प्राप्त करायचे. येथे नानात्व काहीही नाही. येथे जो नानात्व पाहतो, तो मृत्यूपासून मृत्यूप्रत जातो.
Kaṭha 2.1.12
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति ।
ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ।
एतद्वै तत् ॥ २.१.१२ ॥
अंगठ्याएवढा पुरुष आत्म्याच्या मध्यभागी राहतो. तो भूत-भविष्याचा ईशान आहे; त्यापासून तो लपत नाही. हेच ते.
Kaṭha 2.1.13
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः ।
ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः ।
एतद्वै तत् ॥ २.१.१३ ॥
अंगठ्याएवढा पुरुष धूररहित ज्योतीप्रमाणे आहे. तोच भूत-भविष्याचा ईशान; तोच आज आणि तोच उद्याही. हेच ते.
Kaṭha 2.1.14
यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।
एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति ॥ २.१.१४ ॥
पर्वतांवरील दुर्गम ठिकाणी पडलेले पाणी जसे विखुरून वाहून जाते, तसेच जो धर्मांना वेगवेगळे पाहतो, तो त्यांच्याच मागे धावत राहतो.
Kaṭha 2.1.15
यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति ।
एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥ २.१.१५ ॥
शुद्ध पाणी शुद्ध ठिकाणी ओतले असता जसे तसेच होते, तसेच हे गौतमा, तत्त्व जाणणाऱ्या मुनीचा आत्माही तसाच होतो.