उपनिषद् · Śvetāśvatara 1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Śvetāśvatara 1.1
ॐ ब्रह्मवादिनो वदन्ति ।
किं कारणं ब्रह्म कुतः स्म जाता जीवाम केन क्व च सम्प्रतिष्ठा ।
अधिष्ठिताः केन सुखेतरेषु वर्तामहे ब्रह्मविदो व्यवस्थाम् ॥ १.१ ॥
ॐ ब्रह्मवादी कहते हैं: जगत् का कारण क्या है? ब्रह्म क्या है? हम किससे उत्पन्न हुए, किससे जीवित हैं, और कहाँ प्रतिष्ठित हैं? किसके अधीन रहकर हम सुख और दुःख में बरतते हैं? हे ब्रह्मज्ञ, हमारी यह व्यवस्था किसके द्वारा नियत है?
Śvetāśvatara 1.2
कालः स्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्यम् ।
संयोग एषां न त्वात्मभावादात्माप्यनीशः सुखदुःखहेतोः ॥ १.२ ॥
काल, स्वभाव, नियति, यदृच्छा, भूत और योनि, तथा पुरुष — ऐसा विचार करना चाहिए। किन्तु इनका संयोग भी कारण नहीं है, क्योंकि आत्मा स्वयं भी सुख-दुःख का कारण होने में असमर्थ है।
Śvetāśvatara 1.3
ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्देवात्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूढाम् ।
यः कारणानि निखिलानि तानि कालात्मयुक्तान्यधितिष्ठत्येकः ॥ १.३ ॥
उन्होंने ध्यानयोग का अनुसरण करते हुए देव की आत्मशक्ति को देखा, जो अपने ही गुणों से छिपी हुई है। जो एक ही समस्त कारणों पर, जो काल और आत्मा से युक्त हैं, अधिष्ठित है।
Śvetāśvatara 1.4
तमेकनेमिं त्रिवृतं षोडशान्तं शतार्धारं विंशतिप्रत्यराभिः ।
अष्टकैः षड्भिर्विश्वरूपैकपाशं त्रिमार्गभेदं द्विनिमित्तैकमोहम् ॥ १.४ ॥
उसे — जिसका एक ही चक्र है, जो तीन भागों में है, जिसके सोलह सिरे हैं, जिसके पचास अरे हैं, बीस प्रत्यर (परिधि-खण्ड) हैं, आठ समूह और छः से युक्त है, जिसका एक ही पाश विश्वरूप है, जो तीन मार्गों में विभक्त है और दो हेतुओं से एक ही मोह उत्पन्न करता है।
Śvetāśvatara 1.5
पञ्चस्रोतोम्बुं पञ्चयोन्युग्रवक्त्रां पञ्चप्राणोर्मिं पञ्चबुद्ध्यादिमूलाम् ।
पञ्चावर्तां पञ्चदुःखौघवेगां पञ्चाशद्भेदां पञ्चपर्वामधीमः ॥ १.५ ॥
पाँच स्रोतों वाली, पाँच उद्गम वाली, भयानक मुखों वाली, पाँच प्राणों की लहरों वाली, पाँच बुद्धि-आदि इन्द्रियों पर टिकी हुई, पाँच भँवरों वाली, पाँच दुःख-प्रवाहों के वेग वाली, पचास भेदों वाली और पाँच पर्वों वाली नदी का हम मनन करते हैं।
Śvetāśvatara 1.6
सर्वाजीवे सर्वसंस्थे बृहन्ते तस्मिन्हंसो भ्राम्यते ब्रह्मचक्रे ।
पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति ॥ १.६ ॥
जिसमें सभी प्राणी जीते हैं और जिसमें सब कुछ स्थित है, उस विशाल ब्रह्म-चक्र में हंस भ्रमण कराया जाता है। अपने को और प्रेरक को अलग जानकर, उसी के द्वारा प्रसन्न होकर वह अमरता को प्राप्त होता है।
Śvetāśvatara 1.7
उद्गीतमेतत्परमं तु ब्रह्म तस्मिंस्त्रयं सुप्रतिष्ठाऽक्षरं च ।
अत्रान्तरं ब्रह्मविदो विदित्वा लीना ब्रह्मणि तत्परा योनिमुक्ताः ॥ १.७ ॥
यह उद्गीथ (ॐ) ही परम ब्रह्म है। उसमें तीनों और अक्षर सुदृढ़ रूप से स्थित हैं। यहाँ के अन्तर को ब्रह्मज्ञानी जानकर, ब्रह्म में लीन और उसमें तत्पर होकर वे जन्म-मरण की योनि से मुक्त हो जाते हैं।
Śvetāśvatara 1.8
संयुक्तमेतत्क्षरमक्षरं च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीशः ।
अनीशश्चात्मा बध्यते भोक्तृभावाज्ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ १.८ ॥
यह संयुक्त क्षर और अक्षर है। ईश व्यक्त और अव्यक्त विश्व को धारण करता है। और अनीश आत्मा भोक्ता-भाव के कारण बँधता है; देव को जानकर वह सभी पाशों से मुक्त हो जाता है।
Śvetāśvatara 1.9
ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशनीशावजा ह्येका भोक्तृभोग्यार्थयुक्ता ।
अनन्तश्चात्मा विश्वरूपो ह्यकर्ता त्रयं यदा विन्दते ब्रह्ममेतत् ॥ १.९ ॥
ज्ञाता और अज्ञ, दो अजन्मे हैं, जो ईश और अनीश हैं; और एक अजा (प्रकृति) है, जो भोक्ता और भोग्य के प्रयोजन से युक्त है। अनंत आत्मा विश्वरूप है और अकर्ता है। जब कोई इन तीनों को पा लेता है, तब यही ब्रह्म है।
Śvetāśvatara 1.10
क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीशते देव एकः ।
तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्त्वभावाद्भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः ॥ १.१० ॥
क्षर प्रधान है, अमृत और अक्षर हर है; क्षर और आत्मा पर एक देव शासन करता है। उसके ध्यान से, उसके साथ योग से, तत्त्वभाव से, और अंत में विश्व-माया की निवृत्ति होती है।
Śvetāśvatara 1.11
ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः क्षीणैः क्लेशेर्जन्ममृत्युप्रहाणिः ।
तस्याभिध्यानात्तृतीयं देहभेदे विश्वैश्वर्यं केवल आप्तकामः ॥ १.११ ॥
देव को जानकर सभी पाशों का नाश होता है; क्लेशों के क्षीण होने पर जन्म और मृत्यु का त्याग होता है। उसके ध्यान से, देह के नष्ट होने पर, तीसरी अवस्था में, वह अकेला विश्व का ऐश्वर्य पाता है और उसकी सभी कामनाएँ पूर्ण हो जाती हैं।
Śvetāśvatara 1.12
एतज्ज्ञेयं नित्यमेवात्मसंस्थं नातः परं वेदितव्यं हि किञ्चित् ।
भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्वं प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतत् ॥ १.१२ ॥
यह जानने योग्य है, नित्य और आत्मा में स्थित है; इससे परे कुछ भी जानने योग्य नहीं है। भोक्ता, भोग्य और प्रेरक को मानकर, सब कुछ त्रिविध कहा गया है; यही ब्रह्म है।
Śvetāśvatara 1.13
वह्नेर्यथा योनिगतस्य मूर्तिनर्दृश्यते नैव च लिङ्गनाशः ।
स भूय एवेन्धनयोनिगृह्यस्तद्वोभयं वै प्रणवेन देहे ॥ १.१३ ॥
जैसे अग्नि अपने योनि-स्रोत में छिपी रहती है, उसका रूप दिखाई नहीं देता और न ही उसका चिह्न नष्ट होता है, फिर भी वह ईंधन के स्रोत में पुनः ग्रहण की जा सकती है; वैसे ही दोनों (आत्मा और ब्रह्म) देह में प्रणव (ॐ) द्वारा प्राप्त होते हैं।
Śvetāśvatara 1.14
स्वदेहमरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम् ।
ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्देवं पश्यन्निगूढवत् ॥ १.१४ ॥
अपने शरीर को अरणि बनाकर और प्रणव को उत्तर-अरणि बनाकर, ध्यान-मंथन के अभ्यास से, छिपे हुए देव को देखता है।
Śvetāśvatara 1.15
तिलेषु तैलं दधिनीव सर्पिरापः स्रोतःस्वरणीषु चाग्निः ।
एवमात्माऽत्मनि गृह्यतेऽसौ सत्येनैनं तपसा योऽनुपश्यति ॥ १.१५ ॥
जैसे तिलों में तेल, दही में घी, स्रोतों में जल, और अरणियों में अग्नि (छिपी रहती है); वैसे ही वह आत्मा अपने ही भीतर ग्रहण की जाती है, जो सत्य और तप से उसे देखता है।
Śvetāśvatara 1.16
सर्वव्यापिनमात्मानं क्षीरे सर्पिरिवार्पितम् ।
आत्मविद्यातपोमूलं तद्ब्रह्मोपनिषत्परं तद्ब्रह्मॊपनिषत्परमिति ॥ १.१६ ॥
सर्वव्यापी आत्मा, जैसे दूध में घी व्याप्त रहता है, वह आत्म-विद्या और तप पर आधारित है। वह ब्रह्म की परम उपनिषद् है; वह ब्रह्म की परम उपनिषद् है, ऐसा (कहा गया)।