उपनिषदे · Śvetāśvatara 1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Śvetāśvatara 1.1
ॐ ब्रह्मवादिनो वदन्ति ।
किं कारणं ब्रह्म कुतः स्म जाता जीवाम केन क्व च सम्प्रतिष्ठा ।
अधिष्ठिताः केन सुखेतरेषु वर्तामहे ब्रह्मविदो व्यवस्थाम् ॥ १.१ ॥
ओम्. ब्रह्मवादी म्हणतात: जगताचे कारण कोणते? ब्रह्म म्हणजे काय? आपण कशापासून जन्मलो, कशाने जगतो, कुठे प्रतिष्ठित आहोत? सुख-दुःखांमध्ये कोणाच्या अधीन राहून आपण वागतो? हे ब्रह्मज्ञांनो, ही व्यवस्था कोणी ठरवली आहे?
Śvetāśvatara 1.2
कालः स्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्यम् ।
संयोग एषां न त्वात्मभावादात्माप्यनीशः सुखदुःखहेतोः ॥ १.२ ॥
काल, स्वभाव, नियती, यदृच्छा, भूते, योनी आणि पुरुष — यांचा विचार करावा. परंतु यांचा संयोगही कारण नाही; आत्माही सुखदुःखाचे कारण होण्यास समर्थ नाही.
Śvetāśvatara 1.3
ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्देवात्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूढाम् ।
यः कारणानि निखिलानि तानि कालात्मयुक्तान्यधितिष्ठत्येकः ॥ १.३ ॥
ध्यानयोगाचे अनुसरण करणाऱ्या त्यांनी देवाची आत्मशक्ती पाहिली, जी स्वतःच्या गुणांनी गूढ आहे. काल आणि आत्म्याने युक्त अशा सर्व कारणांवर जो एकटाच अधिष्ठित आहे.
Śvetāśvatara 1.4
तमेकनेमिं त्रिवृतं षोडशान्तं शतार्धारं विंशतिप्रत्यराभिः ।
अष्टकैः षड्भिर्विश्वरूपैकपाशं त्रिमार्गभेदं द्विनिमित्तैकमोहम् ॥ १.४ ॥
एकच कडा असलेले, तीन भागांचे, सोळा टोके असलेले, पन्नास आरे असलेले, वीस प्रत्यर असलेले, आठ व सहा गट असलेले, विश्वरूप असा एकच पाश असलेले, तीन मार्गांनी विभक्त झालेले, दोन निमित्तांनी एकच मोह निर्माण करणारे — अशा चक्राप्रमाणे त्याचे वर्णन केले आहे.
Śvetāśvatara 1.5
पञ्चस्रोतोम्बुं पञ्चयोन्युग्रवक्त्रां पञ्चप्राणोर्मिं पञ्चबुद्ध्यादिमूलाम् ।
पञ्चावर्तां पञ्चदुःखौघवेगां पञ्चाशद्भेदां पञ्चपर्वामधीमः ॥ १.५ ॥
पाच प्रवाह, पाच उगम, भयंकर मुखे, पाच प्राणांच्या लाटा, पाच बुद्ध्यादी इंद्रियांवर आधारलेली, पाच भोवरे, पाच दुःखप्रवाहांचा वेग, पन्नास भेद आणि पाच पर्वे असलेल्या नदीचे आम्ही मनन करतो.
Śvetāśvatara 1.6
सर्वाजीवे सर्वसंस्थे बृहन्ते तस्मिन्हंसो भ्राम्यते ब्रह्मचक्रे ।
पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति ॥ १.६ ॥
सर्व जीव ज्यात जगतात आणि सर्व ज्यात स्थिर आहे, त्या विशाल ब्रह्मचक्रात हंस फिरवला जातो. स्वतःला आणि प्रेरकाला वेगळे जाणून, त्याच्या कृपेने संतुष्ट होऊन तो अमरत्व प्राप्त करतो.
Śvetāśvatara 1.7
उद्गीतमेतत्परमं तु ब्रह्म तस्मिंस्त्रयं सुप्रतिष्ठाऽक्षरं च ।
अत्रान्तरं ब्रह्मविदो विदित्वा लीना ब्रह्मणि तत्परा योनिमुक्ताः ॥ १.७ ॥
हा उद्गीथ (ॐ) हेच परम ब्रह्म आहे. त्यात तिन्ही आणि अक्षर सुस्थिर आहेत. ब्रह्मज्ञ या अंतराला जाणून, ब्रह्मात लीन होऊन, त्यातच तत्पर राहून, योनिबंधनातून मुक्त होतात.
Śvetāśvatara 1.8
संयुक्तमेतत्क्षरमक्षरं च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीशः ।
अनीशश्चात्मा बध्यते भोक्तृभावाज्ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ १.८ ॥
हे क्षर आणि अक्षर यांचे संयुक्त स्वरूप आहे. ईश व्यक्त आणि अव्यक्त विश्वाला धारण करतो. अनीश आत्मा भोक्तृभावामुळे बांधला जातो; देवाला जाणून तो सर्व पाशांतून मुक्त होतो.
Śvetāśvatara 1.9
ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशनीशावजा ह्येका भोक्तृभोग्यार्थयुक्ता ।
अनन्तश्चात्मा विश्वरूपो ह्यकर्ता त्रयं यदा विन्दते ब्रह्ममेतत् ॥ १.९ ॥
जाणणारा आणि न जाणणारा, असे दोन अजन्मे; ईश आणि अनीश; आणि भोक्ता, भोग्य व प्रयोजनाने युक्त एक अजा (प्रकृती). अनंत आत्मा विश्वरूप आणि अकर्ता आहे. ही तिन्ही तत्त्वे जेव्हा जाणली जातात, तेव्हा हेच ब्रह्म होय.
Śvetāśvatara 1.10
क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीशते देव एकः ।
तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्त्वभावाद्भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः ॥ १.१० ॥
क्षर म्हणजे प्रधान; अमृत अक्षर म्हणजे हर. क्षर आणि आत्म्यावर एकच देव शासन करतो. त्याच्या ध्यानाने, त्याच्याशी योगाने, तत्त्वभावाने आणि अखेरीस विश्वमायेची निवृत्ती होते.
Śvetāśvatara 1.11
ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः क्षीणैः क्लेशेर्जन्ममृत्युप्रहाणिः ।
तस्याभिध्यानात्तृतीयं देहभेदे विश्वैश्वर्यं केवल आप्तकामः ॥ १.११ ॥
देवाला जाणल्याने सर्व पाश नष्ट होतात; क्लेश क्षीण झाल्याने जन्म-मृत्यू सुटतात. त्याच्या ध्यानाने, देह नष्ट झाल्यावर, तिसऱ्या अवस्थेत, तो एकटाच विश्वैश्वर्य प्राप्त करतो; त्याच्या सर्व कामना पूर्ण होतात.
Śvetāśvatara 1.12
एतज्ज्ञेयं नित्यमेवात्मसंस्थं नातः परं वेदितव्यं हि किञ्चित् ।
भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्वं प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतत् ॥ १.१२ ॥
हेच जाणण्यायोग्य आहे; ते नित्य असून आत्म्यात स्थित आहे. यापेक्षा अधिक जाणण्यायोग्य काहीही नाही. भोक्ता, भोग्य आणि प्रेरक यांचा विचार करून, सर्व काही त्रिविध सांगितले आहे; हेच ब्रह्म होय.
Śvetāśvatara 1.13
वह्नेर्यथा योनिगतस्य मूर्तिनर्दृश्यते नैव च लिङ्गनाशः ।
स भूय एवेन्धनयोनिगृह्यस्तद्वोभयं वै प्रणवेन देहे ॥ १.१३ ॥
अग्नी आपल्या उगमात लपलेला असताना त्याचे रूप दिसत नाही आणि त्याचे चिन्हही नष्ट होत नाही; तरीही इंधनाच्या उगमातून तो पुन्हा ग्रहण करता येतो; त्याचप्रमाणे देहात प्रणवाद्वारे ती दोन्ही (आत्मा आणि ब्रह्म) प्राप्त होतात.
Śvetāśvatara 1.14
स्वदेहमरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम् ।
ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्देवं पश्यन्निगूढवत् ॥ १.१४ ॥
स्वतःच्या देहाला अरणी आणि प्रणवाला उत्तरारणी करून, ध्यान-मंथनाच्या अभ्यासाने, लपलेल्या देवाला पाहतो.
Śvetāśvatara 1.15
तिलेषु तैलं दधिनीव सर्पिरापः स्रोतःस्वरणीषु चाग्निः ।
एवमात्माऽत्मनि गृह्यतेऽसौ सत्येनैनं तपसा योऽनुपश्यति ॥ १.१५ ॥
तिळात तेल, दह्यात तूप, झऱ्यांत पाणी, अरणींत अग्नी जसा असतो; तसाच तो आत्मा स्वतःमध्येच ग्रहण केला जातो, जो सत्य आणि तपाने त्याला पाहतो त्याच्याकडून.
Śvetāśvatara 1.16
सर्वव्यापिनमात्मानं क्षीरे सर्पिरिवार्पितम् ।
आत्मविद्यातपोमूलं तद्ब्रह्मोपनिषत्परं तद्ब्रह्मॊपनिषत्परमिति ॥ १.१६ ॥
दुधात तूप व्यापलेले असते तसा सर्वव्यापी आत्मा; आत्मविद्या आणि तप हे त्याचे मूळ; तेच ब्रह्माचे परम उपनिषद; तेच ब्रह्माचे परम उपनिषद असे (म्हटले आहे).