Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

उपनिषद् · Taittirīya 1

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

Taittirīya 1.1

ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः ।
नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । ऋतं वदिष्यामि ।
सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु माम् । अवतु वक्तारम् ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ १.१ ॥

ॐ। मित्र हमारे लिए शुभ हों, वरुण हमारे लिए शुभ हों। अर्यमा हमारे लिए शुभ हों। इन्द्र और बृहस्पति हमारे लिए शुभ हों। विशाल डग भरने वाले विष्णु हमारे लिए शुभ हों। ब्रह्म को नमस्कार। हे वायु, तुम्हें नमस्कार। तुम ही प्रत्यक्ष ब्रह्म हो। तुम्हें ही प्रत्यक्ष ब्रह्म कहूँगा। मैं ऋत कहूँगा, मैं सत्य कहूँगा। वह मेरी रक्षा करे, वह वक्ता की रक्षा करे। मेरी रक्षा करे, वक्ता की रक्षा करे। ॐ शान्ति, शान्ति, शान्ति।

Taittirīya 1.2

ॐ शीक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः । मात्रा बलम् । साम सन्तानः । इत्युक्तः शीक्षाध्यायः ॥ १.२ ॥

ॐ। हम शीक्षा की व्याख्या करेंगे: वर्ण, स्वर, मात्रा, बल, साम और सन्तान। इस प्रकार शीक्षा अध्याय कहा गया।

Taittirīya 1.3

सह नौ यशः । सह नौ ब्रह्मवर्चसम् । अथातः संहिताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः । पञ्चस्वधिकरणेषु ।
अधिलोकमधिज्यौतिषमधिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् । ता महासँहिता इत्याचक्षते । अथाधिलोकम् ।
पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । आकाशः सन्धिः
वायुः सन्धानम् । इत्यधिलोकम् । अथाधिजौतिषम् । अग्निः पूर्वरूपम् । आदित्य उत्तररूपम् ।
आपः सन्धिः । वैद्युतः सन्धानम् । इत्यधिज्यौतिषम् । अथाधिविद्यम् । आचार्यः पूर्वरूपम्
अन्तेवास्युत्तररूपम् । विद्या सन्धिः । प्रवचनँसन्धानम् । इत्यधिविद्यम् । अथाधिप्रजम् । माता पूर्वरूपम् ।
पितोत्तररूपम् । प्रजा सन्धिः । प्रजननँसन्धानम् । इत्यधिप्रजलम्
अथाध्यात्मम् । अधरा हनुः पूर्वरूपम् । उत्तरा हनुरुत्तररूपम् । वाक्सन्धिः । जिह्वा सन्धानम् ।
इत्यध्यात्मम् । इतीमा महासँहिताः । य एवमेता महासँहिता व्याख्याता वेद । सन्धीयते प्रजया पशुभिः ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन सुवर्गेण लोकेन ॥ १.३ ॥

हम दोनों को एक साथ यश मिले, हम दोनों को एक साथ ब्रह्मवर्चस मिले। अब, इसके बाद, हम संहिता के उपनिषद की व्याख्या करेंगे, पाँच विषयों में: लोकों के विषय में, ज्योतियों के विषय में, विद्या के विषय में, प्रजा के विषय में और आत्मा के विषय में। इन्हें महासंहिताएँ कहा जाता है। अब लोकों के विषय में: पृथ्वी पूर्वरूप है, द्यौ उत्तररूप है, आकाश सन्धि है, वायु संधान है। यह लोक-विषयक है। अब ज्योतियों के विषय में: अग्नि पूर्वरूप है, आदित्य उत्तररूप है, जल सन्धि है, विद्युत संधान है। यह ज्योति-विषयक है। अब विद्या के विषय में: आचार्य पूर्वरूप है, शिष्य उत्तररूप है, विद्या सन्धि है, प्रवचन संधान है। यह विद्या-विषयक है। अब प्रजा के विषय में: माता पूर्वरूप है, पिता उत्तररूप है, प्रजा सन्धि है, प्रजनन संधान है। यह प्रजा-विषयक है। अब आत्मा के विषय में: निचला जबड़ा पूर्वरूप है, ऊपरी जबड़ा उत्तररूप है, वाणी सन्धि है, जिह्वा संधान है। यह आत्म-विषयक है। ये महासंहिताएँ हैं। जो इन महासंहिताओं को इस प्रकार व्याख्यात जानता है, वह प्रजा, पशुओं, ब्रह्मवर्चस, अन्न-भोजन, स्वर्ग और लोक से संयुक्त होता है।

Taittirīya 1.4

यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः । छन्दोभ्योऽध्यमृतात्संबभूव । स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् ।
शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम् । ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः । श्रुतं मे गोपाय
आवहन्ती वितन्वाना कुर्वाणाऽचीरमात्मनः । वासाँसि मम गावश्च । अन्नपाने च सर्वदा । ततो मे श्रियमावह ।
लोमशां पशुभिः सह स्वाहा । आमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । विमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । प्रमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ।
दमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा
यशो जनेऽसानि स्वाहा । श्रेयान् वस्यसोऽसानि स्वाहा । तं त्वा भग प्रविशानि स्वाहा । स मा भग प्रविश स्वाहा ।
तस्मिन् सहस्रशाखे । निभगाहं त्वयि मृजे स्वाहा । यथाऽऽपः प्रवतायन्ति यथा मासा अहर्जरम् ।
एवं मां ब्रह्मचारिणः धातरायन्तु सर्वतः स्वाहा । प्रतिवेशोऽसि प्र मा भाहि प्र मा पद्यस्व ॥ १.४ ॥

जो छन्दों में वृषभ है, विश्वरूप है, जो अमृत से छन्दों के ऊपर उत्पन्न हुआ — वह इन्द्र अपनी मेधा से मुझे पूर्ण करे। हे देव, मैं अमृत का धारक होऊँ। मेरा शरीर सजग रहे, मेरी जिह्वा अत्यंत मधुर हो, मैं दोनों कानों से बहुत कुछ सुनूँ। तुम ब्रह्म के कोश हो, मेधा से ढके हुए; मेरे सुने हुए की रक्षा करो। लाते हुए, फैलाते हुए, अपने लिए अक्षय वस्त्र बनाते हुए — वस्त्र, मेरी गायें, अन्न और पेय, सदा — वहाँ से मेरे लिए श्री लाओ। पशुओं सहित लोमश को स्वाहा। ब्रह्मचारी आएँ, स्वाहा। ब्रह्मचारी विशेष रूप से आएँ, स्वाहा। ब्रह्मचारी आगे बढ़ें, स्वाहा। ब्रह्मचारी संयमी हों, स्वाहा। ब्रह्मचारी शान्त हों, स्वाहा। लोगों में मेरा यश हो, स्वाहा। मैं धनवानों से श्रेष्ठ होऊँ, स्वाहा। हे भग, मैं तुम्हें प्राप्त करूँ, स्वाहा। हे भग, तुम मुझमें प्रवेश करो, स्वाहा। उस सहस्रशाखा वेद में मैं, भागहीन, तुझमें अपने को शुद्ध करता हूँ, स्वाहा। जैसे जल नीचे बहते हैं, जैसे मास दिनों में जीर्ण होते हैं, वैसे ही सब ओर से ब्रह्मचारी, हे विधाता, मेरे पास आएँ, स्वाहा। तुम पड़ोसी हो; मुझे प्रकाशित करो, मुझे प्राप्त होओ।

Taittirīya 1.5

भूर्भुवः सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः । तासामुह स्मैतां चतुर्थीं माहाचमस्यः प्रवेदयते । मह इति ।
तद् ब्रह्म । स आत्मा । अङ्गान्यन्या देवताः । भूरिति वा अयं लोकः । भुव इत्यन्तरिक्षम् । सुवरित्यसौ लोकः
मह इत्यादित्यः । आदित्येन वाव सर्वे लोका महीयन्ते । भूरिति वा अग्निः । भुव इति वायुः । सुवरित्यादित्यः ।
मह इति चन्द्रमाः । चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतीँषि महीयन्ते । भूरिति वा ऋचः । भुव इति सामानि । सुवरिति यजूँषि
मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा महीयन्ते । भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुवरिति व्यानः । मह इत्यन्नम् ।
अन्नेन वाव सर्वे प्राणा महीयन्ते । ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्धा । चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः । ता यो वेद । स वेद ब्रह्म ।
सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति ॥ १.५ ॥

भूः, भुवः, सुवः — यही तीन व्याहृतियाँ हैं। इनके विषय में माहाचमस्य चौथी व्याहृति 'महः' की घोषणा करते हैं। वह ब्रह्म है, वह आत्मा है। शेष देवता उसके अंग हैं। 'भूः' यह लोक है, 'भुवः' अंतरिक्ष है, 'सुवः' वह लोक है, 'महः' आदित्य है। आदित्य से ही सभी लोक महिमामंडित होते हैं। 'भूः' अग्नि है, 'भुवः' वायु है, 'सुवः' आदित्य है, 'महः' चंद्रमा है। चंद्रमा से ही सभी ज्योतियाँ महिमामंडित होती हैं। 'भूः' ऋचाएँ हैं, 'भुवः' साम हैं, 'सुवः' यजुः हैं, 'महः' ब्रह्म है। ब्रह्म से ही सभी वेद महिमामंडित होते हैं। 'भूः' प्राण है, 'भुवः' अपान है, 'सुवः' व्यान है, 'महः' अन्न है। अन्न से ही सभी प्राण महिमामंडित होते हैं। ये चार व्याहृतियाँ चार-चार प्रकार की हैं। जो इन्हें जानता है, वह ब्रह्म को जानता है। सभी देवता उसके लिए बलि लाते हैं।

Taittirīya 1.6

स य एषोऽन्तरहृदय आकाशः । तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः । अमृतो हिरण्मयः । अन्तरेण तालुके ।
य एष स्तन इवावलम्बते । सेन्द्रयोनिः । यत्रासौ केशान्तो विवर्तते । व्यपोह्य शीर्षकपाले । भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति ।
भुव इति वायौ
सुवरित्यादित्ये । मह इति ब्रह्मणि । आप्नोति स्वाराज्यम् । आप्नोति मनसस्पतिम् । वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः ।
श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः । एतत्ततो भवति । आकाशशरीरं ब्रह्म । सत्यात्म प्राणारामं मन आनन्दम् । शान्तिसमृद्धममृतम् ।
इति प्राचीनयोग्योपास्स्व ॥ १.६ ॥

जो यह हृदय के भीतर का आकाश है, उसमें यह मनोमय, अमृत, स्वर्णमय पुरुष है। तालु के भीतर, जो स्तन की भाँति लटकता है, वह इन्द्र को उत्पत्ति-स्थान बनाए हुए है। जहाँ यह केशों का अंत (मांग) विभक्त होता है, शीर्ष-कपाल को चीरकर वह ऊपर जाता है। 'भूः' से अग्नि में प्रतिष्ठित होता है, 'भुवः' से वायु में, 'सुवः' से आदित्य में, 'महः' से ब्रह्म में। वह स्वाराज्य प्राप्त करता है, मन का स्वामी बनता है, वाणी, नेत्र, श्रोत्र और विज्ञान का स्वामी बनता है। उसके बाद वह ऐसा हो जाता है: ब्रह्म आकाश-शरीर वाला, सत्य-आत्मा, प्राण में रमण करने वाला, मन-आनंद, शांति से समृद्ध, अमृत। हे प्राचीनयोग्य, इस प्रकार उपासना करो।

Taittirīya 1.7

पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः । अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि । आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा ।
इत्यधिभूतम् । अथाध्यात्मम् । प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः । चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् त्वक् । चर्म माँसँस्नावास्थिमज्जा ।
एतदधि विधाय ऋषिरवोचत् । पाङ्क्तं वा इदँ सर्वम् । पाङ्क्तेनैव पाङ्क्तँ स्पृणोतीति ॥ १.७ ॥

पृथ्वी, अंतरिक्ष, द्यौ, दिशाएँ और उपदिशाएँ; अग्नि, वायु, सूर्य, चंद्रमा और नक्षत्र; जल, औषधियाँ, वनस्पतियाँ, आकाश और आत्मा — यह अधिभूत है। अब अध्यात्म: प्राण, व्यान, अपान, उदान और समान; नेत्र, कान, मन, वाणी और त्वचा; चर्म, मांस, स्नायु, अस्थि और मज्जा। यह सब विधिवत कहकर ऋषि ने कहा: यह सब पाङ्क्त है। पाङ्क्त से ही पाङ्क्त को पूर्ण किया जाता है।

Taittirīya 1.8

ओमिति ब्रह्म । ओमितीदँसर्वम् । ओमित्येतदनुकृतिर्हस्म वा अप्यो श्रावयेत्याश्रावयन्ति । ओमिति सामानि गायन्ति ।
ओँशोमिति शस्त्राणि शँसन्ति । ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति । ओमिति ब्रह्मा प्रसौति । ओमित्यग्निहोत्रमनुजानाति ।
ओमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपाप्नवानीति ब्रह्मैवोपाप्नोति ॥ १.८ ॥

ॐ ही ब्रह्म है। ॐ ही यह सब है। ॐ ही इसका अनुकरण है; इसी से लोग 'श्रावय' कहकर श्रवण कराते हैं। ॐ कहकर सामगान गाते हैं। 'ॐ शो' कहकर शस्त्र पढ़े जाते हैं। ॐ कहकर अध्वर्यु प्रतिगर देता है। ॐ कहकर ब्रह्मा प्रेरणा देता है। ॐ कहकर अग्निहोत्र की अनुमति देता है। ॐ कहकर ब्राह्मण, बोलने को उद्यत होकर, कहता है: 'मैं ब्रह्म को प्राप्त करूँ'; वह ब्रह्म को ही प्राप्त करता है।

Taittirīya 1.9

ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च । तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च । दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।
शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च । अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।
मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।
सत्यमिति सत्यवचा राथीतरः । तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः । स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः । तद्धि तपस्तद्धि तपः ॥ १.९ ॥

ऋत और स्वाध्याय-प्रवचन; सत्य और स्वाध्याय-प्रवचन; तप और स्वाध्याय-प्रवचन; दम और स्वाध्याय-प्रवचन; शम और स्वाध्याय-प्रवचन; अग्नियाँ और स्वाध्याय-प्रवचन; अग्निहोत्र और स्वाध्याय-प्रवचन; अतिथि और स्वाध्याय-प्रवचन; मनुष्य-धर्म और स्वाध्याय-प्रवचन; संतान और स्वाध्याय-प्रवचन; सन्तति और स्वाध्याय-प्रवचन; वंश-परंपरा और स्वाध्याय-प्रवचन। 'सत्य' यह सत्यवचा राथीतर कहते हैं। 'तप' यह तपोनित्य पौरुशिष्टि कहते हैं। 'स्वाध्याय-प्रवचन ही' यह नाक मौद्गल्य कहते हैं। वही तप है, वही तप है।

Taittirīya 1.10

अहं वृक्षस्य रेरिवा कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव । ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीवस्वमृतमस्मि । द्रविणँसवर्चसम् । सुमेधा अमृतोक्षितः । इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम् ॥ १.१० ॥

मैं वृक्ष का हिलता हुआ फल हूँ, पर्वत की चोटी के समान मेरी कीर्ति है। ऊपर की ओर पवित्र, बलवान और धनवान, मैं अमर हूँ। मैं धन और तेज़ से युक्त हूँ। सुंदर बुद्धि वाला, अमृत से सिंचित। यह त्रिशंकु का वेद-वचन है।

Taittirīya 1.11

वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति । सत्यं वद । धर्मं चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः ।
सत्यान्न प्रमदितव्यम्। धर्मान्न प्रमदितव्यम् । कुशलान्न प्रमदितव्यम् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् ।
देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम्
मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव । यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि । नो इतराणि ।
यान्यस्माकꣳ सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि । नो इतराणि
ये के चास्मच्छ्रेयाँसो ब्राह्मणाः तेषां त्वयाऽऽसनेन प्रश्वसितव्यम् । श्रद्धया देयम् । अश्रद्धयाऽदेयम् । श्रिया देयम् । ह्रिया देयम् ।
भिया देयम् । संविदा देयम् । अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात्
ये यत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन् । तथा वर्तेथाः । अथाभ्याख्यातेषु ।
ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकायाः स्युः । यथा ते तेषु वर्तेरन् । तथा तेषु वर्तेथाः । एष आदेशः ।
एष उपदेशः । एषा वेदोपनिषत् । एतदनुशासनम् । एवमुपासितव्यम् । एवमु चैतदुपास्यम् ॥ १.११ ॥

आचार्य वेद पढ़ाकर अपने शिष्य को उपदेश देते हैं: सत्य बोलो। धर्म का आचरण करो। स्वाध्याय में प्रमाद मत करो। आचार्य को प्रिय धन लाकर संतति का सूत्र न काटो। सत्य में प्रमाद न करना चाहिए। धर्म में प्रमाद न करना चाहिए। कल्याण में प्रमाद न करना चाहिए। समृद्धि में प्रमाद न करना चाहिए। स्वाध्याय और प्रवचन में प्रमाद न करना चाहिए। देवकार्य और पितृकार्य में प्रमाद न करना चाहिए। माता को देवता मानो। पिता को देवता मानो। आचार्य को देवता मानो। अतिथि को देवता मानो। जो निर्दोष कर्म हैं, उन्हीं का सेवन करना चाहिए, अन्य का नहीं। जो हमारे सुआचरण हैं, उन्हीं की तुम्हें उपासना करनी चाहिए, अन्य की नहीं। जो हमसे श्रेष्ठ ब्राह्मण हैं, उनका तुम्हें आसन देकर सत्कार करना चाहिए। श्रद्धा से दान देना चाहिए, अश्रद्धा से नहीं। श्रीयुक्त होकर दान देना चाहिए। लज्जा से दान देना चाहिए। भय से दान देना चाहिए। सौहार्द से दान देना चाहिए। यदि कर्म या आचरण के विषय में तुम्हें संदेह हो, तो जहाँ विचारशील, संयमी, कोमल-स्वभाव और धर्मप्रिय ब्राह्मण हों, वहाँ जैसे वे आचरण करें, वैसे ही तुम भी आचरण करो। और आरोप लगे मामलों में भी जैसे वे व्यवहार करें, वैसे ही तुम भी करो। यह आदेश है, यह उपदेश है, यह वेद का रहस्य है, यह अनुशासन है। इसी प्रकार उपासना करनी चाहिए, इसी प्रकार इसका अभ्यास करना चाहिए।

Taittirīya 1.12

शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः ।
नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋतमवादिषम् । सत्यमवादिषम् ।
तन्मामावीत् । तद्वक्तारमावीत् । आवीन्माम् । आवीद्वक्तारम् ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ १.१२ ॥

मित्र हमारे लिए शुभ हों, वरुण शुभ हों। अर्यमा हमारे लिए शुभ हों। इन्द्र और बृहस्पति हमारे लिए शुभ हों। विशाल डग भरने वाले विष्णु हमारे लिए शुभ हों। ब्रह्म को नमस्कार। हे वायु, तुम्हें नमस्कार। तुम ही प्रत्यक्ष ब्रह्म हो। तुम्हें ही मैं प्रत्यक्ष ब्रह्म कहूँगा। मैंने ऋत कहा। मैंने सत्य कहा। वह मेरी रक्षा करे। वह वक्ता की रक्षा करे। मेरी रक्षा करे, वक्ता की रक्षा करे। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।