उपनिषदे · Taittirīya 1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Taittirīya 1.1
ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः ।
नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । ऋतं वदिष्यामि ।
सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु माम् । अवतु वक्तारम् ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ १.१ ॥
ॐ. मित्र आमचे कल्याण करो, वरुण आमचे कल्याण करो. अर्यमा आमचे कल्याण करो. इन्द्र आणि बृहस्पति आमचे कल्याण करो. विशाल पावले टाकणारे विष्णू आमचे कल्याण करो. ब्रह्माला नमस्कार. हे वायो, तुला नमस्कार. तूच प्रत्यक्ष ब्रह्म आहेस. तुलाच प्रत्यक्ष ब्रह्म म्हणेन. ऋत सांगेन, सत्य सांगेन. ते मला रक्षो, ते वक्त्याचे रक्षो. मला रक्षो, वक्त्याचे रक्षो. ॐ. शान्ती, शान्ती, शान्ती.
Taittirīya 1.2
ॐ शीक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः । मात्रा बलम् । साम सन्तानः । इत्युक्तः शीक्षाध्यायः ॥ १.२ ॥
ॐ. आम्ही शीक्षेचे विवेचन करू: वर्ण, स्वर, मात्रा, बल, साम आणि संतान. याप्रमाणे शीक्षा अध्याय सांगितला.
Taittirīya 1.3
सह नौ यशः । सह नौ ब्रह्मवर्चसम् । अथातः संहिताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः । पञ्चस्वधिकरणेषु ।
अधिलोकमधिज्यौतिषमधिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् । ता महासँहिता इत्याचक्षते । अथाधिलोकम् ।
पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । आकाशः सन्धिः
वायुः सन्धानम् । इत्यधिलोकम् । अथाधिजौतिषम् । अग्निः पूर्वरूपम् । आदित्य उत्तररूपम् ।
आपः सन्धिः । वैद्युतः सन्धानम् । इत्यधिज्यौतिषम् । अथाधिविद्यम् । आचार्यः पूर्वरूपम्
अन्तेवास्युत्तररूपम् । विद्या सन्धिः । प्रवचनँसन्धानम् । इत्यधिविद्यम् । अथाधिप्रजम् । माता पूर्वरूपम् ।
पितोत्तररूपम् । प्रजा सन्धिः । प्रजननँसन्धानम् । इत्यधिप्रजलम्
अथाध्यात्मम् । अधरा हनुः पूर्वरूपम् । उत्तरा हनुरुत्तररूपम् । वाक्सन्धिः । जिह्वा सन्धानम् ।
इत्यध्यात्मम् । इतीमा महासँहिताः । य एवमेता महासँहिता व्याख्याता वेद । सन्धीयते प्रजया पशुभिः ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन सुवर्गेण लोकेन ॥ १.३ ॥
आम्हा दोघांना एकत्र यश लाभो, आम्हा दोघांना एकत्र ब्रह्मवर्चस लाभो. आता संहितेच्या उपनिषदाचे विवेचन करू, पाच विभागांत: लोकांविषयी, ज्योतींविषयी, विद्येविषयी, प्रजेविषयी आणि आत्म्याविषयी. यांना महासंहिता म्हणतात. आता लोकांविषयी: पृथ्वी पूर्वरूप, द्यौ उत्तररूप, आकाश संधी, वायू संधान. हे लोकविषयक. आता ज्योतींविषयी: अग्नी पूर्वरूप, आदित्य उत्तररूप, जल संधी, विद्युत संधान. हे ज्योतिविषयक. आता विद्येविषयी: आचार्य पूर्वरूप, शिष्य उत्तररूप, विद्या संधी, प्रवचन संधान. हे विद्याविषयक. आता प्रजेविषयी: माता पूर्वरूप, पिता उत्तररूप, प्रजा संधी, प्रजनन संधान. हे प्रजाविषयक. आता आत्म्याविषयी: खालचा जबडा पूर्वरूप, वरचा जबडा उत्तररूप, वाणी संधी, जिव्हा संधान. हे आत्मविषयक. या महासंहिता आहेत. जो या महासंहितांना अशा प्रकारे व्याख्यात जाणतो, तो प्रजा, पशू, ब्रह्मवर्चस, अन्न, स्वर्ग आणि लोक यांनी युक्त होतो.
Taittirīya 1.4
यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः । छन्दोभ्योऽध्यमृतात्संबभूव । स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् ।
शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम् । ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः । श्रुतं मे गोपाय
आवहन्ती वितन्वाना कुर्वाणाऽचीरमात्मनः । वासाँसि मम गावश्च । अन्नपाने च सर्वदा । ततो मे श्रियमावह ।
लोमशां पशुभिः सह स्वाहा । आमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । विमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । प्रमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ।
दमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा
यशो जनेऽसानि स्वाहा । श्रेयान् वस्यसोऽसानि स्वाहा । तं त्वा भग प्रविशानि स्वाहा । स मा भग प्रविश स्वाहा ।
तस्मिन् सहस्रशाखे । निभगाहं त्वयि मृजे स्वाहा । यथाऽऽपः प्रवतायन्ति यथा मासा अहर्जरम् ।
एवं मां ब्रह्मचारिणः धातरायन्तु सर्वतः स्वाहा । प्रतिवेशोऽसि प्र मा भाहि प्र मा पद्यस्व ॥ १.४ ॥
छंदांमध्ये वृषभ, विश्वरूप, अमृतापासून छंदांच्याही वर उत्पन्न झालेला — तो इंद्र आपल्या मेधेने मला परिपूर्ण करो. हे देवा, मी अमृताचा धारक होवो. माझे शरीर जागरूक राहो; माझी जीभ अत्यंत मधुर होवो; दोन्ही कानांनी मी खूप ऐकावे. तू ब्रह्माचा कोश आहेस, मेधेने झाकलेला; मी ऐकलेल्याचे रक्षण कर. माझ्यासाठी अक्षय वस्त्रे विणून पसरवून आणणारी — वस्त्रे, माझ्या गायी, अन्न व पेय सदैव; तेथून माझ्यासाठी श्री आण. पशूंसह लोमशासाठी स्वाहा. ब्रह्मचारी येवोत, स्वाहा. ब्रह्मचारी विशेषत्वाने येवोत, स्वाहा. ब्रह्मचारी पुढे जावोत, स्वाहा. ब्रह्मचारी संयमी होवोत, स्वाहा. ब्रह्मचारी शांत होवोत, स्वाहा. लोकांमध्ये माझे यश होवो, स्वाहा. धनवानांपेक्षा श्रेष्ठ होवो, स्वाहा. हे भगा, मी तुला प्राप्त करो, स्वाहा. हे भगा, तू माझ्यात प्रवेश कर, स्वाहा. त्या सहस्रशाखेत भागहीन असा मी तुझ्यात स्वतःला शुद्ध करतो, स्वाहा. पाणी जसे खाली वाहते, महिने जसे दिवसांनी जीर्ण होतात, तसेच हे धात्या, ब्रह्मचारी सर्व बाजूंनी माझ्याकडे येवोत, स्वाहा. तू शेजारी आहेस; मला प्रकाशित कर, मला प्राप्त हो.
Taittirīya 1.5
भूर्भुवः सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः । तासामुह स्मैतां चतुर्थीं माहाचमस्यः प्रवेदयते । मह इति ।
तद् ब्रह्म । स आत्मा । अङ्गान्यन्या देवताः । भूरिति वा अयं लोकः । भुव इत्यन्तरिक्षम् । सुवरित्यसौ लोकः
मह इत्यादित्यः । आदित्येन वाव सर्वे लोका महीयन्ते । भूरिति वा अग्निः । भुव इति वायुः । सुवरित्यादित्यः ।
मह इति चन्द्रमाः । चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतीँषि महीयन्ते । भूरिति वा ऋचः । भुव इति सामानि । सुवरिति यजूँषि
मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा महीयन्ते । भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुवरिति व्यानः । मह इत्यन्नम् ।
अन्नेन वाव सर्वे प्राणा महीयन्ते । ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्धा । चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः । ता यो वेद । स वेद ब्रह्म ।
सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति ॥ १.५ ॥
भूः, भुवः, सुवः — या तीन व्याहृती आहेत. माहाचमस्य चौथ्या 'महः' व्याहृतीची घोषणा करतात. ते ब्रह्म आहे; तो आत्मा आहे. इतर देवता त्याचे अंग आहेत. 'भूः' हा लोक; 'भुवः' अंतरिक्ष; 'सुवः' तो लोक; 'महः' आदित्य. आदित्यामुळेच सर्व लोक महिमायुक्त होतात. 'भूः' अग्नी; 'भुवः' वायू; 'सुवः' आदित्य; 'महः' चंद्र. चंद्रामुळेच सर्व ज्योती महिमायुक्त होतात. 'भूः' ऋचा; 'भुवः' साम; 'सुवः' यजुः; 'महः' ब्रह्म. ब्रह्मामुळेच सर्व वेद महिमायुक्त होतात. 'भूः' प्राण; 'भुवः' अपान; 'सुवः' व्यान; 'महः' अन्न. अन्नामुळेच सर्व प्राण महिमायुक्त होतात. या चार व्याहृती प्रत्येकी चार प्रकारच्या आहेत. जो हे जाणतो, तो ब्रह्म जाणतो. सर्व देवता त्याला बली अर्पण करतात.
Taittirīya 1.6
स य एषोऽन्तरहृदय आकाशः । तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः । अमृतो हिरण्मयः । अन्तरेण तालुके ।
य एष स्तन इवावलम्बते । सेन्द्रयोनिः । यत्रासौ केशान्तो विवर्तते । व्यपोह्य शीर्षकपाले । भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति ।
भुव इति वायौ
सुवरित्यादित्ये । मह इति ब्रह्मणि । आप्नोति स्वाराज्यम् । आप्नोति मनसस्पतिम् । वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः ।
श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः । एतत्ततो भवति । आकाशशरीरं ब्रह्म । सत्यात्म प्राणारामं मन आनन्दम् । शान्तिसमृद्धममृतम् ।
इति प्राचीनयोग्योपास्स्व ॥ १.६ ॥
हृदयाच्या आतील या आकाशात मनोमय, अमृत, सुवर्णमय असा हा पुरुष आहे. टाळूच्या आत, स्तनाप्रमाणे लोंबणारा हा इंद्राला उगमस्थान मानतो. केसांचा शेवट (भांग) जेथे विभागतो, तेथे मस्तकाची कवटी फोडून तो वर जातो. 'भूः' द्वारे अग्नीत, 'भुवः' द्वारे वायूत, 'सुवः' द्वारे आदित्यात, 'महः' द्वारे ब्रह्मात प्रतिष्ठित होतो. तो स्वाराज्य प्राप्त करतो; मनाचा स्वामी होतो; वाणी, डोळे, कान, विज्ञान यांचा स्वामी होतो. मग तो असा होतो: आकाश हे शरीर असलेले ब्रह्म, सत्य हाच ज्याचा आत्मा, प्राणात रमणारे, आनंदमय मन, शांतीने समृद्ध, अमृत. हे प्राचीनयोग्य, अशी उपासना कर.
Taittirīya 1.7
पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः । अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि । आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा ।
इत्यधिभूतम् । अथाध्यात्मम् । प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः । चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् त्वक् । चर्म माँसँस्नावास्थिमज्जा ।
एतदधि विधाय ऋषिरवोचत् । पाङ्क्तं वा इदँ सर्वम् । पाङ्क्तेनैव पाङ्क्तँ स्पृणोतीति ॥ १.७ ॥
पृथ्वी, अंतरिक्ष, द्युलोक, दिशा व उपदिशा; अग्नी, वायू, आदित्य, चंद्र, नक्षत्रे; जल, औषधी, वनस्पती, आकाश व आत्मा — हे अधिभूत. आता अध्यात्म: प्राण, व्यान, अपान, उदान, समान; डोळा, कान, मन, वाणी, त्वचा; कातडे, मांस, स्नायू, हाड, मज्जा. हे सर्व यथाविधी सांगून ऋषी म्हणाले: हे सर्व पाङ्क्त आहे. पाङ्क्ताने च पाङ्क्त पूर्ण केले जाते.
Taittirīya 1.8
ओमिति ब्रह्म । ओमितीदँसर्वम् । ओमित्येतदनुकृतिर्हस्म वा अप्यो श्रावयेत्याश्रावयन्ति । ओमिति सामानि गायन्ति ।
ओँशोमिति शस्त्राणि शँसन्ति । ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति । ओमिति ब्रह्मा प्रसौति । ओमित्यग्निहोत्रमनुजानाति ।
ओमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपाप्नवानीति ब्रह्मैवोपाप्नोति ॥ १.८ ॥
ओम् हेच ब्रह्म. ओम् हेच हे सर्व. ओम् हेच याचे अनुकरण; म्हणून 'श्रावय' म्हणून ऐकवितात. ओम् म्हणून सामगान गातात. 'ओम् शो' म्हणून शस्त्रे पठण करतात. ओम् म्हणून अध्वर्यु प्रतिगर देतो. ओम् म्हणून ब्रह्मा प्रसौति करतो. ओम् म्हणून अग्निहोत्राला अनुमती देतो. ओम् म्हणून ब्राह्मण बोलू लागताना म्हणतो, 'मी ब्रह्म प्राप्त करो'; तो ब्रह्मच प्राप्त करतो.
Taittirīya 1.9
ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च । तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च । दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।
शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च । अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।
मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।
सत्यमिति सत्यवचा राथीतरः । तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः । स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः । तद्धि तपस्तद्धि तपः ॥ १.९ ॥
ऋत आणि स्वाध्याय-प्रवचन; सत्य आणि स्वाध्याय-प्रवचन; तप आणि स्वाध्याय-प्रवचन; दम आणि स्वाध्याय-प्रवचन; शम आणि स्वाध्याय-प्रवचन; अग्नी आणि स्वाध्याय-प्रवचन; अग्निहोत्र आणि स्वाध्याय-प्रवचन; अतिथी आणि स्वाध्याय-प्रवचन; मानुष कर्तव्ये आणि स्वाध्याय-प्रवचन; प्रजा आणि स्वाध्याय-प्रवचन; प्रजनन आणि स्वाध्याय-प्रवचन; वंशपरंपरा आणि स्वाध्याय-प्रवचन. 'सत्य' असे सत्यवचा राथीतर म्हणतो. 'तप' असे तपोनित्य पौरुशिष्टि म्हणतो. 'स्वाध्याय-प्रवचनच' असे नाक मौद्गल्य म्हणतो. तेच तप, तेच तप.
Taittirīya 1.10
अहं वृक्षस्य रेरिवा कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव । ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीवस्वमृतमस्मि । द्रविणँसवर्चसम् । सुमेधा अमृतोक्षितः । इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम् ॥ १.१० ॥
मी वृक्षाचे हलणारे फळ आहे; पर्वताच्या शिखरासारखी माझी कीर्ती आहे. ऊर्ध्व-पवित्र, बल व धनाने युक्त, मी अमृत आहे. धन व तेजाने युक्त. सुंदर बुद्धीचा, अमृताने सिंचित. हे त्रिशंकूचे वेदवचन आहे.
Taittirīya 1.11
वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति । सत्यं वद । धर्मं चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः ।
सत्यान्न प्रमदितव्यम्। धर्मान्न प्रमदितव्यम् । कुशलान्न प्रमदितव्यम् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् ।
देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम्
मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव । यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि । नो इतराणि ।
यान्यस्माकꣳ सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि । नो इतराणि
ये के चास्मच्छ्रेयाँसो ब्राह्मणाः तेषां त्वयाऽऽसनेन प्रश्वसितव्यम् । श्रद्धया देयम् । अश्रद्धयाऽदेयम् । श्रिया देयम् । ह्रिया देयम् ।
भिया देयम् । संविदा देयम् । अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात्
ये यत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन् । तथा वर्तेथाः । अथाभ्याख्यातेषु ।
ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकायाः स्युः । यथा ते तेषु वर्तेरन् । तथा तेषु वर्तेथाः । एष आदेशः ।
एष उपदेशः । एषा वेदोपनिषत् । एतदनुशासनम् । एवमुपासितव्यम् । एवमु चैतदुपास्यम् ॥ १.११ ॥
आचार्य वेद शिकवून शिष्याला उपदेश करतात: सत्य बोल. धर्माचे आचरण कर. स्वाध्यायात प्रमाद करू नकोस. आचार्यांना प्रिय असलेले धन आणून संततीचा धागा तोडू नकोस. सत्यात प्रमाद करू नये. धर्मात प्रमाद करू नये. कुशलात प्रमाद करू नये. ऐश्वर्यात प्रमाद करू नये. स्वाध्याय आणि प्रवचनात प्रमाद करू नये. देवकार्य आणि पितृकार्यात प्रमाद करू नये. मातेला देव मान. पित्याला देव मान. आचार्याला देव मान. अतिथीला देव मान. जी निर्दोष कर्मे आहेत, तीच आचरावीत, इतर नव्हेत. आमची जी सुचरिते आहेत, तीच तुझ्याकडून उपासिली जावीत, इतर नव्हेत. आमच्यापेक्षा श्रेष्ठ असलेल्या ब्राह्मणांना तू आसन देऊन सत्कार करावास. श्रद्धेने दान द्यावे, अश्रद्धेने नव्हे. श्रीने दान द्यावे. लज्जेने दान द्यावे. भयाने दान द्यावे. सामंजस्याने दान द्यावे. कर्म किंवा आचरणाविषयी तुला संशय असल्यास, जेथे विचारशील, संयमी, मृदू स्वभावाचे आणि धर्मप्रेमी ब्राह्मण असतील, ते जसे वागतील तसे तू वाग. आरोप झालेल्या प्रसंगीही तसेच वाग. हा आदेश आहे, हा उपदेश आहे, हीच वेदोपनिषद् आहे, हेच अनुशासन आहे. याच प्रकारे उपासना करावी.
Taittirīya 1.12
शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः ।
नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋतमवादिषम् । सत्यमवादिषम् ।
तन्मामावीत् । तद्वक्तारमावीत् । आवीन्माम् । आवीद्वक्तारम् ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ १.१२ ॥
मित्र आमच्यासाठी शुभ असो, वरुण शुभ असो. अर्यमा आमच्यासाठी शुभ असो. इंद्र आणि बृहस्पती आमच्यासाठी शुभ असोत. विशाल पावले टाकणारा विष्णू आमच्यासाठी शुभ असो. ब्रह्माला नमस्कार. हे वायो, तुला नमस्कार. तूच प्रत्यक्ष ब्रह्म आहेस. तुलाच प्रत्यक्ष ब्रह्म म्हणेन. मी ऋत सांगितले. मी सत्य सांगितले. ते माझे रक्षण करो. ते वक्त्याचे रक्षण करो. मला रक्षण कर, वक्त्याचे रक्षण कर. ओम शांतिः शांतिः शांतिः.