উপনিষদ · Bṛhadāraṇyaka 2.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 2.1.1
(अजातशत्रुब्राह्मणं वा पर्यंकविद्याब्राह्मणम्)
दृप्तबालाकिर्हानूचानो गार्ग्य आस ।
स होवाचाजातशत्रुं काश्यं ब्रह्म ते ब्रवाणीति ।
स होवाचाजातशत्रुः सहस्रमेतस्यां वाचि दद्मः, जनको जनक इति वै जना धावन्तीति ॥ २.१.१ ॥
এটি অজাতশত্রু ব্রাহ্মণ বা পর্যঙ্কবিদ্যা ব্রাহ্মণ। গর্বিত ও বিদ্বান গার্গ্য বালাকি কাশীর রাজা অজাতশত্রুকে বললেন, 'আমি তোমাকে ব্রহ্ম বিষয়ে উপদেশ দেব।' অজাতশত্রু বললেন, 'এই কথার জন্য আমরা এক হাজার (গরু) দিই; 'জনক, জনক' বলে মানুষ ছুটে আসে।'
Bṛhadāraṇyaka 2.1.2
स होवाच गार्ग्यः य एवासावादित्ये पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुर् मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजेति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति ॥ २.१.२ ॥
গার্গ্য বললেন, 'আদিত্যে যে এই পুরুষ আছেন, তাঁকেই আমি ব্রহ্ম জেনে উপাসনা করি।' অজাতশত্রু বললেন, 'এ বিষয়ে আমার সঙ্গে তর্ক কোরো না। 'তাঁকে আমি সর্বভূতের উর্ধ্বে স্থিত, তাদের মস্তক ও রাজা জেনে উপাসনা করি।' যে এইভাবে উপাসনা করে, সে সর্বভূতের উর্ধ্বে স্থিত, তাদের মস্তক ও রাজা হয়।
Bṛhadāraṇyaka 2.1.3
स होवाच गार्ग्यः य एवासौ चन्द्रे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
बृहन् पाण्दरवासाः सोमो राजेति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्तेऽहरहर्सुतः प्रसुतो भवति ।
नास्यान्नं क्षीयते ॥ २.१.३ ॥
গার্গ্য বললেন, 'চন্দ্রে যে এই পুরুষ আছেন, তাঁকেই আমি ব্রহ্ম জেনে উপাসনা করি।' অজাতশত্রু বললেন, 'এ বিষয়ে আমার সঙ্গে তর্ক কোরো না। 'তাঁকে আমি মহান, শ্বেতবস্ত্রধারী, সোম রাজা জেনে উপাসনা করি।' যে এইভাবে উপাসনা করে, তার জন্য প্রতিদিন সোমরস ক্ষরিত হয়, এবং তার অন্ন কখনও ক্ষয় হয় না।
Bṛhadāraṇyaka 2.1.4
स होवाच गार्ग्यः य एवासौ विद्युति पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
तेजस्वीति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते तेजस्वी ह भवति ।
तेजस्विनी हास्य प्रजा भवति ॥ २.१.४ ॥
গার্গ্য বললেন, 'বিদ্যুতে যে এই পুরুষ আছেন, তাঁকেই আমি ব্রহ্ম জেনে উপাসনা করি।' অজাতশত্রু বললেন, 'এ বিষয়ে আমার সঙ্গে তর্ক কোরো না। 'তাঁকে আমি তেজস্বী জেনে উপাসনা করি।' যে এইভাবে উপাসনা করে, সে নিশ্চয়ই তেজস্বী হয়, এবং তার সন্তানও তেজস্বিনী হয়।
Bṛhadāraṇyaka 2.1.5
स होवाच गार्ग्यः य एवायमाकाशे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
पूर्णमप्रवर्तीति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्नास्यास्माल्लोकात्प्रजोद्वर्तते ॥ २.१.५ ॥
গার্গ্য বললেন: আকাশে যে এই পুরুষ আছেন, তাঁকেই আমি ব্রহ্মরূপে উপাসনা করি। অজাতশত্রু বললেন: এ বিষয়ে আমার সঙ্গে তর্ক কোরো না। 'পূর্ণ, অচল' এভাবেই আমি তাঁর উপাসনা করি। যে এভাবে উপাসনা করে, সে সন্তান ও পশুতে পূর্ণ হয়; তার সন্তান এই লোক থেকে বিচ্যুত হয় না।
Bṛhadāraṇyaka 2.1.6
स होवाच गार्ग्यः य एवायं वायौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते जिष्णुर्हापराजिष्णुर्भवत्यन्यतस्त्यजायी ॥ २.१.६ ॥
গার্গ্য বললেন: বায়ুতে যে এই পুরুষ আছেন, তাঁকেই আমি ব্রহ্মরূপে উপাসনা করি। অজাতশত্রু বললেন: এ বিষয়ে আমার সঙ্গে তর্ক কোরো না। 'ইন্দ্র, বৈকুণ্ঠ, অপরাজিত সেনা' এভাবেই আমি তাঁর উপাসনা করি। যে এভাবে উপাসনা করে, সে জয়ী ও অজেয় হয়; অন্যরা তাকে ত্যাগ করতে পারে না।
Bṛhadāraṇyaka 2.1.7
स होवाच गार्ग्यः य एवायमग्नौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते विषासहिर्ह भवति ।
विषासहिर्हास्य प्रजा भवति ॥ २.१.७ ॥
গার্গ্য বললেন: অগ্নিতে যে এই পুরুষ আছেন, তাঁকেই আমি ব্রহ্মরূপে উপাসনা করি। অজাতশত্রু বললেন: এ বিষয়ে আমার সঙ্গে তর্ক কোরো না। 'বিষাসহি (শত্রু সহ্য করে জয়ী)' এভাবেই আমি তাঁর উপাসনা করি। যে এভাবে উপাসনা করে, সে সত্যিই বিষাসহি হয়; তার সন্তানও বিষাসহি হয়।
Bṛhadāraṇyaka 2.1.8
स होवाच गार्ग्यः य एवायमप्सु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते प्रतिरूपं हैवैनमुपगच्छति नाप्रतिरूपम् ।
अथो प्रतिरुपोऽस्माज्जायते ॥ २.१.८ ॥
গার্গ্য বললেন: জলে যে এই পুরুষ আছেন, তাঁকেই আমি ব্রহ্মরূপে উপাসনা করি। অজাতশত্রু বললেন: এ বিষয়ে আমার সঙ্গে তর্ক কোরো না। 'প্রতিরূপ (প্রতিবিম্ব)' এভাবেই আমি তাঁর উপাসনা করি। যে এভাবে উপাসনা করে, তার কাছে অনুরূপ বস্তুই আসে, অনুরূপ-বিরুদ্ধ নয়; এবং তার থেকে অনুরূপ সন্তান জন্মায়।
Bṛhadāraṇyaka 2.1.9
स होवाच गार्ग्यः य एवायमादर्शे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
रोचिष्णुरिति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते रोचिष्णुर्ह भवति ।
रोचिष्णुर्हास्य प्रजा भवति ।
अथो यैः संनिगच्छति ।
सर्वांस्तानतिरोचते ॥ २.१.९ ॥
গার্গ্য বললেন: আয়নায় যে এই পুরুষ দেখা যায়, তাঁকেই আমি ব্রহ্ম বলে উপাসনা করি। অজাতশত্রু বললেন: এ বিষয়ে আমার সঙ্গে কথা বোলো না। আমি একে 'রোচিষ্ণু' (দীপ্তিমান) বলে উপাসনা করি। যে এভাবে উপাসনা করে, সে দীপ্তিমান হয়; তার সন্তানরাও দীপ্তিমান হয়; যাদের সঙ্গে সে মেলামেশা করে, তাদের সকলকে সে ছাড়িয়ে উজ্জ্বল হয়।
Bṛhadāraṇyaka 2.1.10
स होवाच गार्ग्यः य एवायं यन्तं पश्चाच्छब्दोऽनूदेत्येतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
असुरिति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुरेति ।
नैनं पुरा कालात्प्राणो जहाति ॥ २.१.१० ॥
গার্গ্য বললেন: যে যাওয়ার সময় পিছন থেকে শব্দ অনুসরণ করে, তাঁকেই আমি ব্রহ্ম বলে উপাসনা করি। অজাতশত্রু বললেন: এ বিষয়ে আমার সঙ্গে কথা বোলো না। আমি একে 'অসু' (প্রাণ) বলে উপাসনা করি। যে এভাবে উপাসনা করে, সে এই লোকে পূর্ণ আয়ু লাভ করে; সময়ের আগে প্রাণ তাকে ত্যাগ করে না।
Bṛhadāraṇyaka 2.1.11
स होवाच गार्ग्यः य एवायं दिक्षु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते द्वितीयवान् ह भवति ।
नास्माद्गणश्छिद्यते ॥ २.१.११ ॥
গার্গ্য বললেন: দিকসমূহে যে এই পুরুষ আছেন, তাঁকেই আমি ব্রহ্ম বলে উপাসনা করি। অজাতশত্রু বললেন: এ বিষয়ে আমার সঙ্গে কথা বোলো না। আমি একে 'দ্বিতীয়, অনপগ' (সঙ্গী, যিনি কখনও বিচ্ছিন্ন হন না) বলে উপাসনা করি। যে এভাবে উপাসনা করে, সে সঙ্গীযুক্ত হয়; তার থেকে তার দল বিচ্ছিন্ন হয় না।
Bṛhadāraṇyaka 2.1.12
स होवाच गार्ग्यः य एवायं छायामयः पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुरेति ।
नैनं पुरा कालान्मृत्युरागच्छति ॥ २.१.१२ ॥
গার্গ্য বললেন: ছায়াময় যে এই পুরুষ, তাঁকেই আমি ব্রহ্ম বলে উপাসনা করি। অজাতশত্রু বললেন: এ বিষয়ে আমার সঙ্গে কথা বোলো না। আমি একে 'মৃত্যু' বলে উপাসনা করি। যে এভাবে উপাসনা করে, সে এই লোকে পূর্ণ আয়ু লাভ করে; সময়ের আগে মৃত্যু তার কাছে আসে না।
Bṛhadāraṇyaka 2.1.13
स होवाच गार्ग्यः य एवायमात्मनि पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
आत्मन्वीति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्त आत्मन्वी ह भवति ।
आत्मन्विनी हास्य प्रजा भवति ।
स ह तूष्णीमास गार्ग्यः ॥ २.१.१३ ॥
গার্গ্য বললেন, "আত্মায় যে এই পুরুষ আছেন, তাঁকেই আমি ব্রহ্ম জেনে উপাসনা করি।" অজাতশত্রু বললেন, "এ বিষয়ে তর্ক কোরো না। আমি একে আত্মবান্ জেনে উপাসনা করি।" যিনি এভাবে উপাসনা করেন, তিনি আত্মবান্ হন, এবং তাঁর সন্তানও আত্মবতী হয়। তখন গার্গ্য নীরব রইলেন।
Bṛhadāraṇyaka 2.1.14
स होवाचाजातशत्रुः एतावन्नू३ इति ।
एतावद्धीति ।
नैतावता विदितं भवतीति ।
स होवाच गार्ग्यः उप त्वायानीति ॥ २.१.१४ ॥
অজাতশত্রু বললেন, "এটুকুই?" গার্গ্য বললেন, "হ্যাঁ, এটুকুই।" অজাতশত্রু বললেন, "এটুকু দিয়ে জানা যায় না।" তখন গার্গ্য বললেন, "আমি আপনার কাছে আসছি।"
Bṛhadāraṇyaka 2.1.15
स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं चैतद्यद्ब्राह्मणः क्षत्रियमुपेयाद्ब्रह्म मे वक्ष्यतीति ।
व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति ।
तं पाणावादायोत्तस्थौ ।
तौ ह पुरुषं सुप्तमाजग्मतुः ।
तमेतैर्नामभिरामन्त्रयां चक्रे बृहन् पाण्दरवासः सोम राजन्निति ।
स नोत्तस्थौ ।
तं पाणिनापेषं बोधयां चकार ।
स होत्तस्थौ ॥ २.१.१५ ॥
অজাতশত্রু বললেন, "ব্রাহ্মণ যদি ক্ষত্রিয়ের কাছে গিয়ে আমাকে ব্রহ্ম শেখাবে বলে আশা করে, তা উল্টো। আমি তোমাকে জানিয়ে দেব।" তারপর তাঁকে হাতে ধরে তুলে ঘুমন্ত পুরুষের কাছে গেলেন। "হে বৃহন্, শুভ্রবস্ত্রধারী, সোম, রাজন্" বলে সেই নামগুলি ধরে ডাকলেন। তিনি উঠলেন না। হাত দিয়ে চেপে জাগালেন; তিনি উঠে বসলেন।
Bṛhadāraṇyaka 2.1.16
स होवाचाजातशत्रुः यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषः क्वैष तदाभूत्कुत एतदागादिति ।
तदु ह न मेने गार्ग्यः ॥ २.१.१६ ॥
অজাতশত্রু বললেন, "এ যখন ঘুমিয়ে ছিল, তখন যে এই বিজ্ঞানময় পুরুষ ছিলেন, তিনি কোথায় ছিলেন? আর এ কোথা থেকে ফিরে এল?" গার্গ্য তা মানলেন না।
Bṛhadāraṇyaka 2.1.17
स होवाचाजातशत्रुः यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषस्तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्नानमादाय य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते ।
तानि यदा गृह्णाति ।
अथ हैतत्पुरुषः स्वपिति नाम ।
तद्गृहीत एव प्राणो भवति ।
गृहीता वाग् ।
गृहीतं चक्षुर् ।
गृहीतं श्रोत्रम् ।
गृहीतं मनः ॥ २.१.१७ ॥
অজাতশত্রু বললেন: বিজ্ঞানময় এই পুরুষ যখন ঘুমায়, তখন সে এই প্রাণগুলিকে বিজ্ঞানের সাহায্যে নিয়ে হৃদয়ের ভিতরের আকাশে শয়ন করে। সে যখন এগুলিকে গুটিয়ে নেয়, তখন এই পুরুষ ঘুমিয়েছে বলা হয়। তখন প্রাণ গুটানো থাকে; বাক্ গুটানো থাকে, চক্ষু গুটানো থাকে, শ্রোত্র গুটানো থাকে, মন গুটানো থাকে।
Bṛhadāraṇyaka 2.1.18
स यत्रैतत्स्वप्न्यया चरति ते हास्य लोकाः ।
तदुतेव महाराजो भवत्युतेव महाब्राह्मणः ।
उतेवोच्चावचं निगच्छति ।
स यथा महाराजो जानपदान् गृहीत्वा स्वे जनपदे यथाकामं परिवर्तेतैवमेवैष एतत्प्राणान् गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते ॥ २.१.१८ ॥
সে যখন এই স্বপ্নাবস্থায় বিচরণ করে, তখন তার সেই লোকগুলি থাকে। তখন সে যেন মহারাজ হয়, যেন মহাব্রাহ্মণ হয়, উঁচু-নিচু সবকিছু লাভ করে। মহারাজ যেমন তার জনপদের মানুষদের নিয়ে নিজ রাজ্যে ইচ্ছামতো ঘোরে, তেমনি এই পুরুষ এই প্রাণগুলিকে নিয়ে নিজ শরীরে ইচ্ছামতো বিচরণ করে।
Bṛhadāraṇyaka 2.1.19
अथ यदा सुषुप्तो भवति ।
यदा न कस्य चन वेद ।
हिता नाम नाड्यो द्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते ।
ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते ।
स यथा कुमारो वा महाराजो वा महाब्राह्मणो वाऽतिघ्नीमानन्दस्य गत्वा शयीत ।
एवमेवैष एतच्छेते ॥ २.१.१९ ॥
এখন যখন সে গভীর নিদ্রায় থাকে, যখন সে কিছুই জানে না, তখন হৃদয় থেকে পুরীততের চারদিকে বাহাত্তর হাজার হিতা নামক নাড়ি বিস্তৃত হয়। সেগুলির মধ্য দিয়ে নেমে সে পুরীতিতে শয়ন করে। শিশু, মহারাজ বা মহাব্রাহ্মণ যেমন আনন্দের পরম অবস্থায় পৌঁছে শুয়ে পড়ে, তেমনি সেও এতে শয়ন করে।
Bṛhadāraṇyaka 2.1.20
स यथोर्णनाभिस्तन्तुनोच्चरेद्यथा अग्नेः क्षुद्रा विष्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति ।
तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति ।
प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ॥ २.१.२० ॥
মাকড়সা যেমন তার সুতা দিয়ে বেরিয়ে আসে, আগুন থেকে যেমন ক্ষুদ্র স্ফুলিঙ্গ ছড়িয়ে পড়ে, তেমনি এই আত্মা থেকেই সব প্রাণ, সব লোক, সব দেবতা, সব ভূত নির্গত হয়। তার উপনিষদ হল 'সত্যের সত্য'। প্রাণগুলিই সত্য; এ তাদের সত্য।