उपनिषदे · Bṛhadāraṇyaka 2.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 2.1.1
(अजातशत्रुब्राह्मणं वा पर्यंकविद्याब्राह्मणम्)
दृप्तबालाकिर्हानूचानो गार्ग्य आस ।
स होवाचाजातशत्रुं काश्यं ब्रह्म ते ब्रवाणीति ।
स होवाचाजातशत्रुः सहस्रमेतस्यां वाचि दद्मः, जनको जनक इति वै जना धावन्तीति ॥ २.१.१ ॥
हे अजातशत्रु ब्राह्मण किंवा पर्यंकविद्या ब्राह्मण आहे. गर्विष्ठ आणि विद्वान गार्ग्य बालाकी काशीचा राजा अजातशत्रू याला म्हणाला, 'मी तुला ब्रह्माचा उपदेश करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'या बोलाबद्दल आम्ही हजार (गायी) देतो; 'जनक, जनक' असे म्हणत लोक धावत येतात.'
Bṛhadāraṇyaka 2.1.2
स होवाच गार्ग्यः य एवासावादित्ये पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुर् मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजेति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति ॥ २.१.२ ॥
गार्ग्य म्हणाला, 'आदित्यातील जो हा पुरुष आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'यावर माझ्याशी वाद करू नकोस. 'त्याला मी सर्व भूतांच्या वर स्थित, त्यांचे मस्तक आणि राजा मानून उपासना करतो.' जो असा उपासना करतो, तो सर्व भूतांच्या वर स्थित, त्यांचे मस्तक आणि राजा होतो.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.3
स होवाच गार्ग्यः य एवासौ चन्द्रे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
बृहन् पाण्दरवासाः सोमो राजेति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्तेऽहरहर्सुतः प्रसुतो भवति ।
नास्यान्नं क्षीयते ॥ २.१.३ ॥
गार्ग्य म्हणाला, 'चंद्रातील जो हा पुरुष आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'यावर माझ्याशी वाद करू नकोस. 'त्याला मी महान, श्वेतवस्त्रधारी, सोम राजा मानून उपासना करतो.' जो असा उपासना करतो, त्याच्यासाठी दररोज सोमरस वाहत राहतो आणि त्याचे अन्न कधीही क्षीण होत नाही.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.4
स होवाच गार्ग्यः य एवासौ विद्युति पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
तेजस्वीति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते तेजस्वी ह भवति ।
तेजस्विनी हास्य प्रजा भवति ॥ २.१.४ ॥
गार्ग्य म्हणाला, 'विजेमध्ये जो हा पुरुष आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'यावर माझ्याशी वाद करू नकोस. 'त्याला मी तेजस्वी मानून उपासना करतो.' जो असा उपासना करतो, तो निश्चितच तेजस्वी होतो, आणि त्याची संततीही तेजस्विनी होते.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.5
स होवाच गार्ग्यः य एवायमाकाशे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
पूर्णमप्रवर्तीति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्नास्यास्माल्लोकात्प्रजोद्वर्तते ॥ २.१.५ ॥
गार्ग्य म्हणाला: आकाशात असलेल्या या पुरुषालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो. अजातशत्रू म्हणाला: याबाबत माझ्याशी वाद घालू नकोस. 'पूर्ण आणि अचल' अशा रूपाने मी याची उपासना करतो. जो असा उपासना करतो, तो संतती आणि पशूंनी परिपूर्ण होतो; त्याची संतती या लोकातून नाहीशी होत नाही.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.6
स होवाच गार्ग्यः य एवायं वायौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते जिष्णुर्हापराजिष्णुर्भवत्यन्यतस्त्यजायी ॥ २.१.६ ॥
गार्ग्य म्हणाला: वायूमध्ये असलेल्या या पुरुषालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो. अजातशत्रू म्हणाला: याबाबत माझ्याशी वाद घालू नकोस. 'इंद्र, वैकुंठ, अपराजित सेना' अशा रूपाने मी याची उपासना करतो. जो असा उपासना करतो, तो विजयी आणि अपराजित होतो; इतर त्याला सोडत नाहीत.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.7
स होवाच गार्ग्यः य एवायमग्नौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते विषासहिर्ह भवति ।
विषासहिर्हास्य प्रजा भवति ॥ २.१.७ ॥
गार्ग्य म्हणाला: अग्नीत असलेल्या या पुरुषालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो. अजातशत्रू म्हणाला: याबाबत माझ्याशी वाद घालू नकोस. 'विषासहि (शत्रू सहन करून जिंकणारा)' अशा रूपाने मी याची उपासना करतो. जो असा उपासना करतो, तो खरोखर विषासहि होतो; त्याची संतती देखील विषासहि होते.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.8
स होवाच गार्ग्यः य एवायमप्सु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते प्रतिरूपं हैवैनमुपगच्छति नाप्रतिरूपम् ।
अथो प्रतिरुपोऽस्माज्जायते ॥ २.१.८ ॥
गार्ग्य म्हणाला: पाण्यात असलेल्या या पुरुषालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो. अजातशत्रू म्हणाला: याबाबत माझ्याशी वाद घालू नकोस. 'प्रतिरूप (प्रतिबिंब)' अशा रूपाने मी याची उपासना करतो. जो असा उपासना करतो, त्याच्याकडे अनुरूप गोष्टीच येतात, विपरीत नाही; आणि त्याच्यापासून अनुरूप संतती जन्मते.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.9
स होवाच गार्ग्यः य एवायमादर्शे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
रोचिष्णुरिति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते रोचिष्णुर्ह भवति ।
रोचिष्णुर्हास्य प्रजा भवति ।
अथो यैः संनिगच्छति ।
सर्वांस्तानतिरोचते ॥ २.१.९ ॥
गार्ग्य म्हणाला: आरशात दिसणारा हा जो पुरुष आहे, त्यालाच मी ब्रह्म म्हणून उपासतो. अजातशत्रू म्हणाला: याविषयी माझ्याशी बोलू नकोस. मी याला 'रोचिष्णू' (तेजस्वी) म्हणून उपासतो. जो असा उपासना करतो तो तेजस्वी होतो; त्याची संततीही तेजस्वी होते; ज्यांना तो भेटतो त्या सर्वांहून तो अधिक तेजाने चमकतो.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.10
स होवाच गार्ग्यः य एवायं यन्तं पश्चाच्छब्दोऽनूदेत्येतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
असुरिति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुरेति ।
नैनं पुरा कालात्प्राणो जहाति ॥ २.१.१० ॥
गार्ग्य म्हणाला: जो जाणाऱ्याच्या मागे शब्द अनुसरतो असा हा जो आहे, त्यालाच मी ब्रह्म म्हणून उपासतो. अजातशत्रू म्हणाला: याविषयी माझ्याशी बोलू नकोस. मी याला 'असु' (प्राण) म्हणून उपासतो. जो असा उपासना करतो त्याला या लोकात पूर्ण आयुष्य लाभते; काळाच्या आधी प्राण त्याला सोडत नाहीत.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.11
स होवाच गार्ग्यः य एवायं दिक्षु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते द्वितीयवान् ह भवति ।
नास्माद्गणश्छिद्यते ॥ २.१.११ ॥
गार्ग्य म्हणाला: दिशांमध्ये दिसणारा हा जो पुरुष आहे, त्यालाच मी ब्रह्म म्हणून उपासतो. अजातशत्रू म्हणाला: याविषयी माझ्याशी बोलू नकोस. मी याला 'द्वितीय, अनपग' (सोबती, कधीही न विलग होणारा) म्हणून उपासतो. जो असा उपासना करतो त्याला सोबती लाभतो; त्याच्यापासून त्याचा परिवार तुटत नाही.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.12
स होवाच गार्ग्यः य एवायं छायामयः पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुरेति ।
नैनं पुरा कालान्मृत्युरागच्छति ॥ २.१.१२ ॥
गार्ग्य म्हणाला: छायामय असा हा जो पुरुष आहे, त्यालाच मी ब्रह्म म्हणून उपासतो. अजातशत्रू म्हणाला: याविषयी माझ्याशी बोलू नकोस. मी याला 'मृत्यू' म्हणून उपासतो. जो असा उपासना करतो त्याला या लोकात पूर्ण आयुष्य लाभते; काळाच्या आधी मृत्यू त्याच्याकडे येत नाही.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.13
स होवाच गार्ग्यः य एवायमात्मनि पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
आत्मन्वीति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्त आत्मन्वी ह भवति ।
आत्मन्विनी हास्य प्रजा भवति ।
स ह तूष्णीमास गार्ग्यः ॥ २.१.१३ ॥
गार्ग्य म्हणाला, "आत्म्यात असलेल्या या पुरुषालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो." अजातशत्रू म्हणाला, "यावर वाद घालू नकोस. मी याच्याचकडे आत्मवान् म्हणून उपासना करतो." जो असा उपासना करतो तो आत्मवान् होतो आणि त्याची संततीही आत्मवती होते. तेव्हा गार्ग्य गप्प राहिला.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.14
स होवाचाजातशत्रुः एतावन्नू३ इति ।
एतावद्धीति ।
नैतावता विदितं भवतीति ।
स होवाच गार्ग्यः उप त्वायानीति ॥ २.१.१४ ॥
अजातशत्रू म्हणाला, "एवढेच?" गार्ग्य म्हणाला, "होय, एवढेच." अजातशत्रू म्हणाला, "एवढ्याने ते जाणले जात नाही." तेव्हा गार्ग्य म्हणाला, "मी तुमच्याकडे येतो."
Bṛhadāraṇyaka 2.1.15
स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं चैतद्यद्ब्राह्मणः क्षत्रियमुपेयाद्ब्रह्म मे वक्ष्यतीति ।
व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति ।
तं पाणावादायोत्तस्थौ ।
तौ ह पुरुषं सुप्तमाजग्मतुः ।
तमेतैर्नामभिरामन्त्रयां चक्रे बृहन् पाण्दरवासः सोम राजन्निति ।
स नोत्तस्थौ ।
तं पाणिनापेषं बोधयां चकार ।
स होत्तस्थौ ॥ २.१.१५ ॥
अजातशत्रू म्हणाला, "ब्राह्मण क्षत्रियाकडे ब्रह्म शिकण्यासाठी येतो हे उलटे आहे. मी तुला ते समजावतो." मग त्याला हाताने धरून उठवले आणि झोपलेल्या पुरुषाकडे गेले. "बृहन्, पांढरे वस्त्र धारण करणाऱ्या, सोम, राजा" अशा नावांनी हाक मारली. तो उठला नाही. हाताने दाबून त्याला जागे केले; तो उठला.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.16
स होवाचाजातशत्रुः यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषः क्वैष तदाभूत्कुत एतदागादिति ।
तदु ह न मेने गार्ग्यः ॥ २.१.१६ ॥
अजातशत्रू म्हणाला, "हा झोपलेला असताना जो हा विज्ञानमय पुरुष होता, तो कुठे होता? आणि हा पुन्हा कुठून आला?" गार्ग्याने ते मान्य केले नाही.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.17
स होवाचाजातशत्रुः यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषस्तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्नानमादाय य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते ।
तानि यदा गृह्णाति ।
अथ हैतत्पुरुषः स्वपिति नाम ।
तद्गृहीत एव प्राणो भवति ।
गृहीता वाग् ।
गृहीतं चक्षुर् ।
गृहीतं श्रोत्रम् ।
गृहीतं मनः ॥ २.१.१७ ॥
अजातशत्रू म्हणाला: विज्ञानमय असा हा पुरुष जेव्हा झोपतो, तेव्हा तो या प्राणांना विज्ञानाने घेऊन हृदयातील आकाशात निजतो. तो जेव्हा त्यांना आवरून घेतो, तेव्हा हा पुरुष झोपला असे म्हटले जाते. तेव्हा प्राण आवरलेला असतो; वाणी आवरलेली असते, डोळे आवरलेले असतात, श्रवण आवरलेले असते, मन आवरलेले असते.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.18
स यत्रैतत्स्वप्न्यया चरति ते हास्य लोकाः ।
तदुतेव महाराजो भवत्युतेव महाब्राह्मणः ।
उतेवोच्चावचं निगच्छति ।
स यथा महाराजो जानपदान् गृहीत्वा स्वे जनपदे यथाकामं परिवर्तेतैवमेवैष एतत्प्राणान् गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते ॥ २.१.१८ ॥
तो या स्वप्नावस्थेत संचार करतो तेव्हा त्याचे ते लोक असतात. तेव्हा तो जणू महाराज होतो, जणू महाब्राह्मण होतो, उच्च-नीच गोष्टी प्राप्त करतो. जसा महाराज आपल्या जनपदातील लोकांना घेऊन आपल्या राज्यात इच्छेप्रमाणे फिरतो, तसाच हा पुरुष या प्राणांना घेऊन आपल्या शरीरात इच्छेप्रमाणे संचार करतो.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.19
अथ यदा सुषुप्तो भवति ।
यदा न कस्य चन वेद ।
हिता नाम नाड्यो द्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते ।
ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते ।
स यथा कुमारो वा महाराजो वा महाब्राह्मणो वाऽतिघ्नीमानन्दस्य गत्वा शयीत ।
एवमेवैष एतच्छेते ॥ २.१.१९ ॥
आता जेव्हा तो गाढ झोपेत असतो, जेव्हा त्याला काहीच कळत नाही, तेव्हा हृदयापासून पुरीततभोवती बहात्तर हजार हिता नावाच्या नाड्या पसरतात. त्यांच्याद्वारे खाली उतरून तो पुरीतितमध्ये निजतो. जसे एखादे बालक, महाराज किंवा महाब्राह्मण आनंदाच्या परम अवस्थेला पोहोचून निजतो, तसाच तो यात निजतो.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.20
स यथोर्णनाभिस्तन्तुनोच्चरेद्यथा अग्नेः क्षुद्रा विष्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति ।
तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति ।
प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ॥ २.१.२० ॥
कोळी जसा आपल्या धाग्यातून बाहेर येतो, अग्नीतून जसे लहान ठिणग्या उडतात, तसेच या आत्म्यापासूनच सर्व प्राण, सर्व लोक, सर्व देव, सर्व भूते बाहेर पडतात. त्याचे उपनिषद् म्हणजे 'सत्याचे सत्य'. प्राणच सत्य आहेत; हे त्यांचे सत्य आहे.