ઉપનિષદો · Bṛhadāraṇyaka 2.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 2.1.1
(अजातशत्रुब्राह्मणं वा पर्यंकविद्याब्राह्मणम्)
दृप्तबालाकिर्हानूचानो गार्ग्य आस ।
स होवाचाजातशत्रुं काश्यं ब्रह्म ते ब्रवाणीति ।
स होवाचाजातशत्रुः सहस्रमेतस्यां वाचि दद्मः, जनको जनक इति वै जना धावन्तीति ॥ २.१.१ ॥
આ અજાતશત્રુ બ્રાહ્મણ અથવા પર્યંકવિદ્યા બ્રાહ્મણ છે. અભિમાની અને વિદ્વાન ગાર્ગ્ય બાલાકિ કાશીના રાજા અજાતશત્રુને બોલ્યો, 'હું તને બ્રહ્મનો ઉપદેશ આપીશ.' અજાતશત્રુ બોલ્યો, 'આ વાત માટે અમે હજાર (ગાયો) આપીએ છીએ; 'જનક, જનક' એમ કહીને લોકો દોડી આવે છે.'
Bṛhadāraṇyaka 2.1.2
स होवाच गार्ग्यः य एवासावादित्ये पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुर् मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजेति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति ॥ २.१.२ ॥
ગાર્ગ્ય બોલ્યો, 'આદિત્યમાં જે આ પુરુષ છે, તેને જ હું બ્રહ્મ માનીને ઉપાસના કરું છું.' અજાતશત્રુ બોલ્યો, 'આ વિષયમાં મારી સાથે વિવાદ ન કર. 'હું તેને સર્વ ભૂતોથી ઉપર સ્થિત, તેમનું મસ્તક અને રાજા માનીને ઉપાસના કરું છું.' જે આ રીતે ઉપાસના કરે છે, તે સર્વ ભૂતોથી ઉપર સ્થિત, તેમનું મસ્તક અને રાજા બને છે.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.3
स होवाच गार्ग्यः य एवासौ चन्द्रे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
बृहन् पाण्दरवासाः सोमो राजेति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्तेऽहरहर्सुतः प्रसुतो भवति ।
नास्यान्नं क्षीयते ॥ २.१.३ ॥
ગાર્ગ્ય બોલ્યો, 'ચંદ્રમાં જે આ પુરુષ છે, તેને જ હું બ્રહ્મ માનીને ઉપાસના કરું છું.' અજાતશત્રુ બોલ્યો, 'આ વિષયમાં મારી સાથે વિવાદ ન કર. 'હું તેને મહાન, શ્વેત વસ્ત્રધારી, સોમ રાજા માનીને ઉપાસના કરું છું.' જે આ રીતે ઉપાસના કરે છે, તેના માટે દરરોજ સોમરસ વહેતો રહે છે અને તેનું અન્ન ક્યારેય ક્ષીણ થતું નથી.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.4
स होवाच गार्ग्यः य एवासौ विद्युति पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
तेजस्वीति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते तेजस्वी ह भवति ।
तेजस्विनी हास्य प्रजा भवति ॥ २.१.४ ॥
ગાર્ગ્ય બોલ્યો, 'વીજળીમાં જે આ પુરુષ છે, તેને જ હું બ્રહ્મ માનીને ઉપાસના કરું છું.' અજાતશત્રુ બોલ્યો, 'આ વિષયમાં મારી સાથે વિવાદ ન કર. 'હું તેને તેજસ્વી માનીને ઉપાસના કરું છું.' જે આ રીતે ઉપાસના કરે છે, તે નિશ્ચિતપણે તેજસ્વી બને છે, અને તેની સંતતિ પણ તેજસ્વિની થાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.5
स होवाच गार्ग्यः य एवायमाकाशे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
पूर्णमप्रवर्तीति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्नास्यास्माल्लोकात्प्रजोद्वर्तते ॥ २.१.५ ॥
ગાર્ગ્ય બોલ્યો: આકાશમાં રહેલા આ પુરુષને જ હું બ્રહ્મ માની ઉપાસના કરું છું. અજાતશત્રુ બોલ્યો: આ વિષયમાં મારી સાથે વાદ ન કર. 'પૂર્ણ અને અચળ' એ રૂપે હું તેની ઉપાસના કરું છું. જે આ રીતે ઉપાસના કરે છે, તે સંતાન અને પશુઓથી પૂર્ણ થાય છે; તેની સંતતિ આ લોકમાંથી જતી નથી.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.6
स होवाच गार्ग्यः य एवायं वायौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते जिष्णुर्हापराजिष्णुर्भवत्यन्यतस्त्यजायी ॥ २.१.६ ॥
ગાર્ગ્ય બોલ્યો: વાયુમાં રહેલા આ પુરુષને જ હું બ્રહ્મ માની ઉપાસના કરું છું. અજાતશત્રુ બોલ્યો: આ વિષયમાં મારી સાથે વાદ ન કર. 'ઇન્દ્ર, વૈકુંઠ, અપરાજિત સેના' એ રૂપે હું તેની ઉપાસના કરું છું. જે આ રીતે ઉપાસના કરે છે, તે જયશીલ અને અપરાજિત થાય છે; બીજા તેનો ત્યાગ કરતા નથી.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.7
स होवाच गार्ग्यः य एवायमग्नौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते विषासहिर्ह भवति ।
विषासहिर्हास्य प्रजा भवति ॥ २.१.७ ॥
ગાર્ગ્ય બોલ્યો: અગ્નિમાં રહેલા આ પુરુષને જ હું બ્રહ્મ માની ઉપાસના કરું છું. અજાતશત્રુ બોલ્યો: આ વિષયમાં મારી સાથે વાદ ન કર. 'વિષાસહિ (શત્રુઓને સહીને જીતનાર)' એ રૂપે હું તેની ઉપાસના કરું છું. જે આ રીતે ઉપાસના કરે છે, તે ખરેખર વિષાસહિ થાય છે; તેની સંતતિ પણ વિષાસહિ થાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.8
स होवाच गार्ग्यः य एवायमप्सु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते प्रतिरूपं हैवैनमुपगच्छति नाप्रतिरूपम् ।
अथो प्रतिरुपोऽस्माज्जायते ॥ २.१.८ ॥
ગાર્ગ્ય બોલ્યો: પાણીમાં રહેલા આ પુરુષને જ હું બ્રહ્મ માની ઉપાસના કરું છું. અજાતશત્રુ બોલ્યો: આ વિષયમાં મારી સાથે વાદ ન કર. 'પ્રતિરૂપ (પ્રતિબિંબ)' એ રૂપે હું તેની ઉપાસના કરું છું. જે આ રીતે ઉપાસના કરે છે, તેની પાસે અનુરૂપ વસ્તુઓ જ આવે છે, વિપરીત નહીં; અને તેનાથી અનુરૂપ સંતાન જન્મે છે.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.9
स होवाच गार्ग्यः य एवायमादर्शे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
रोचिष्णुरिति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते रोचिष्णुर्ह भवति ।
रोचिष्णुर्हास्य प्रजा भवति ।
अथो यैः संनिगच्छति ।
सर्वांस्तानतिरोचते ॥ २.१.९ ॥
ગાર્ગ્ય બોલ્યા: અરીસામાં દેખાતા આ પુરુષને જ હું બ્રહ્મ તરીકે ઉપાસું છું. અજાતશત્રુ બોલ્યા: આ વિષે મારી સાથે વાત ન કર. હું એને 'રોચિષ્ણુ' (તેજસ્વી) તરીકે ઉપાસું છું. જે આ રીતે ઉપાસના કરે છે તે તેજસ્વી થાય છે; તેની સંતતિ પણ તેજસ્વી થાય છે; જેમને તે મળે છે તે સર્વથી તે અધિક ચમકે છે.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.10
स होवाच गार्ग्यः य एवायं यन्तं पश्चाच्छब्दोऽनूदेत्येतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
असुरिति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुरेति ।
नैनं पुरा कालात्प्राणो जहाति ॥ २.१.१० ॥
ગાર્ગ્ય બોલ્યા: જનાર વ્યક્તિની પાછળ અવાજ અનુસરે તેમ દેખાતા આ પુરુષને જ હું બ્રહ્મ તરીકે ઉપાસું છું. અજાતશત્રુ બોલ્યા: આ વિષે મારી સાથે વાત ન કર. હું એને 'અસુ' (પ્રાણ) તરીકે ઉપાસું છું. જે આ રીતે ઉપાસના કરે છે તે આ લોકમાં સંપૂર્ણ આયુષ્ય પામે છે; સમય પહેલાં પ્રાણ તેને છોડતા નથી.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.11
स होवाच गार्ग्यः य एवायं दिक्षु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते द्वितीयवान् ह भवति ।
नास्माद्गणश्छिद्यते ॥ २.१.११ ॥
ગાર્ગ્ય બોલ્યા: દિશાઓમાં દેખાતા આ પુરુષને જ હું બ્રહ્મ તરીકે ઉપાસું છું. અજાતશત્રુ બોલ્યા: આ વિષે મારી સાથે વાત ન કર. હું એને 'દ્વિતીય, અનપગ' (સાથી, ક્યારેય ન અલગ થનાર) તરીકે ઉપાસું છું. જે આ રીતે ઉપાસના કરે છે તે સાથીવાળો થાય છે; તેનાથી તેનો સમુદાય વિખૂટો પડતો નથી.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.12
स होवाच गार्ग्यः य एवायं छायामयः पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुरेति ।
नैनं पुरा कालान्मृत्युरागच्छति ॥ २.१.१२ ॥
ગાર્ગ્ય બોલ્યા: છાયામય એવા આ પુરુષને જ હું બ્રહ્મ તરીકે ઉપાસું છું. અજાતશત્રુ બોલ્યા: આ વિષે મારી સાથે વાત ન કર. હું એને 'મૃત્યુ' તરીકે ઉપાસું છું. જે આ રીતે ઉપાસના કરે છે તે આ લોકમાં સંપૂર્ણ આયુષ્ય પામે છે; સમય પહેલાં મૃત્યુ તેની પાસે આવતું નથી.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.13
स होवाच गार्ग्यः य एवायमात्मनि पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
आत्मन्वीति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्त आत्मन्वी ह भवति ।
आत्मन्विनी हास्य प्रजा भवति ।
स ह तूष्णीमास गार्ग्यः ॥ २.१.१३ ॥
ગાર્ગ્ય બોલ્યા, "આત્મામાં રહેલા આ પુરુષને જ હું બ્રહ્મ માનીને ઉપાસના કરું છું." અજાતશત્રુ બોલ્યા, "આ વિશે વાદવિવાદ ન કરો. હું તેમને જ આત્મવાન માનીને ઉપાસના કરું છું." જે આ રીતે ઉપાસના કરે છે તે આત્મવાન થાય છે, અને તેની સંતતિ પણ આત્મવતી થાય છે. ત્યારે ગાર્ગ્ય મૌન રહ્યા.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.14
स होवाचाजातशत्रुः एतावन्नू३ इति ।
एतावद्धीति ।
नैतावता विदितं भवतीति ।
स होवाच गार्ग्यः उप त्वायानीति ॥ २.१.१४ ॥
અજાતશત્રુ બોલ્યા, "આટલું જ?" ગાર્ગ્ય બોલ્યા, "હા, આટલું જ." અજાતશત્રુ બોલ્યા, "આટલાથી જાણી શકાતું નથી." ત્યારે ગાર્ગ્ય બોલ્યા, "હું આપની પાસે આવું છું."
Bṛhadāraṇyaka 2.1.15
स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं चैतद्यद्ब्राह्मणः क्षत्रियमुपेयाद्ब्रह्म मे वक्ष्यतीति ।
व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति ।
तं पाणावादायोत्तस्थौ ।
तौ ह पुरुषं सुप्तमाजग्मतुः ।
तमेतैर्नामभिरामन्त्रयां चक्रे बृहन् पाण्दरवासः सोम राजन्निति ।
स नोत्तस्थौ ।
तं पाणिनापेषं बोधयां चकार ।
स होत्तस्थौ ॥ २.१.१५ ॥
અજાતશત્રુ બોલ્યા, "બ્રાહ્મણ ક્ષત્રિય પાસે બ્રહ્મનું શિક્ષણ લેવા જાય એ ઉલટું છે. હું તને સમજાવીશ." પછી તેમને હાથમાં પકડીને ઊભા કર્યા અને સૂતેલા પુરુષ પાસે ગયા. "હે બૃહન્, શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરનારા, સોમ, રાજન્" એમ એ નામોથી બોલાવ્યા. તે ન ઊઠ્યો. હાથથી દબાવીને જગાડ્યો; તે ઊઠ્યો.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.16
स होवाचाजातशत्रुः यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषः क्वैष तदाभूत्कुत एतदागादिति ।
तदु ह न मेने गार्ग्यः ॥ २.१.१६ ॥
અજાતશત્રુ બોલ્યા, "આ સૂતો હતો ત્યારે જે આ વિજ્ઞાનમય પુરુષ હતો, તે ક્યાં હતો? અને આ ફરી ક્યાંથી આવ્યો?" ગાર્ગ્યે એ સ્વીકાર્યું નહીં.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.17
स होवाचाजातशत्रुः यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषस्तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्नानमादाय य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते ।
तानि यदा गृह्णाति ।
अथ हैतत्पुरुषः स्वपिति नाम ।
तद्गृहीत एव प्राणो भवति ।
गृहीता वाग् ।
गृहीतं चक्षुर् ।
गृहीतं श्रोत्रम् ।
गृहीतं मनः ॥ २.१.१७ ॥
અજાતશત્રુએ કહ્યું: વિજ્ઞાનમય એવો આ પુરુષ જ્યારે સૂએ છે, ત્યારે તે આ પ્રાણોને વિજ્ઞાન વડે લઈને હૃદયની અંદરના આકાશમાં શયન કરે છે. જ્યારે તે તેમને સમેટી લે છે, ત્યારે આ પુરુષ સૂઈ ગયો છે એમ કહેવાય છે. ત્યારે પ્રાણ સમેટાયેલો હોય છે; વાણી સમેટાયેલી, નેત્ર સમેટાયેલું, શ્રોત્ર સમેટાયેલું, મન સમેટાયેલું હોય છે.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.18
स यत्रैतत्स्वप्न्यया चरति ते हास्य लोकाः ।
तदुतेव महाराजो भवत्युतेव महाब्राह्मणः ।
उतेवोच्चावचं निगच्छति ।
स यथा महाराजो जानपदान् गृहीत्वा स्वे जनपदे यथाकामं परिवर्तेतैवमेवैष एतत्प्राणान् गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते ॥ २.१.१८ ॥
તે જ્યારે આ સ્વપ્નાવસ્થામાં વિચરે છે, ત્યારે તેના તે લોકો હોય છે. ત્યારે તે જાણે મહારાજ થાય છે, જાણે મહાબ્રાહ્મણ થાય છે, ઊંચું-નીચું પામે છે. જેમ મહારાજ પોતાના જનપદના લોકોને લઈને પોતાના રાજ્યમાં ઇચ્છા મુજબ ફરે છે, તેમ આ પુરુષ આ પ્રાણોને લઈને પોતાના શરીરમાં ઇચ્છા મુજબ વિચરે છે.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.19
अथ यदा सुषुप्तो भवति ।
यदा न कस्य चन वेद ।
हिता नाम नाड्यो द्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते ।
ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते ।
स यथा कुमारो वा महाराजो वा महाब्राह्मणो वाऽतिघ्नीमानन्दस्य गत्वा शयीत ।
एवमेवैष एतच्छेते ॥ २.१.१९ ॥
હવે જ્યારે તે ગાઢ નિદ્રામાં હોય છે, જ્યારે તે કશું જાણતો નથી, ત્યારે હૃદયમાંથી પુરીતતની આસપાસ બહોતેર હજાર હિતા નામની નાડીઓ ફેલાય છે. તેમના દ્વારા નીચે ઊતરીને તે પુરીતતીમાં શયન કરે છે. જેમ બાળક, મહારાજ કે મહાબ્રાહ્મણ આનંદની પરમ અવસ્થાએ પહોંચીને સૂઈ જાય છે, તેમ તે આમાં શયન કરે છે.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.20
स यथोर्णनाभिस्तन्तुनोच्चरेद्यथा अग्नेः क्षुद्रा विष्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति ।
तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति ।
प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ॥ २.१.२० ॥
કરોળિયો જેમ પોતાના તંતુથી બહાર આવે છે, અગ્નિમાંથી જેમ નાની ચિનગારીઓ ઊડે છે, તેમ આ આત્મામાંથી જ બધા પ્રાણો, બધા લોકો, બધા દેવો, બધા ભૂતો બહાર આવે છે. તેનું ઉપનિષદ 'સત્યનું સત્ય' છે. પ્રાણો જ સત્ય છે; આ તેમનું સત્ય છે.