ഉപനിഷത്തുകൾ · Bṛhadāraṇyaka 2.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 2.1.1
(अजातशत्रुब्राह्मणं वा पर्यंकविद्याब्राह्मणम्)
दृप्तबालाकिर्हानूचानो गार्ग्य आस ।
स होवाचाजातशत्रुं काश्यं ब्रह्म ते ब्रवाणीति ।
स होवाचाजातशत्रुः सहस्रमेतस्यां वाचि दद्मः, जनको जनक इति वै जना धावन्तीति ॥ २.१.१ ॥
ഇത് അജാതശത്രു ബ്രാഹ്മണം അഥവാ പര്യങ്കവിദ്യാ ബ്രാഹ്മണം. അഹങ്കാരിയും പണ്ഡിതനുമായ ഗാർഗ്യ ബാലാകി കാശിയിലെ രാജാവായ അജാതശത്രുവിനോട് പറഞ്ഞു, 'ഞാൻ നിനക്ക് ബ്രഹ്മത്തെ ഉപദേശിക്കാം.' അജാതശത്രു പറഞ്ഞു, 'ഈ വാക്കിന് ഞങ്ങൾ ആയിരം (പശുക്കളെ) തരുന്നു; 'ജനകൻ, ജനകൻ' എന്ന് പറഞ്ഞ് ആളുകൾ ഓടിയെത്തുന്നു.'
Bṛhadāraṇyaka 2.1.2
स होवाच गार्ग्यः य एवासावादित्ये पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुर् मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजेति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति ॥ २.१.२ ॥
ഗാർഗ്യൻ പറഞ്ഞു, 'ആദിത്യനിലുള്ള ഈ പുരുഷനെയാണ് ഞാൻ ബ്രഹ്മമായി ഉപാസിക്കുന്നത്.' അജാതശത്രു പറഞ്ഞു, 'ഇതിൽ എന്നോട് തർക്കിക്കരുത്. 'ഇവനെ സർവ ഭൂതങ്ങൾക്കും മീതെ നിൽക്കുന്നവനും അവയുടെ ശിരസ്സും രാജാവുമായി ഞാൻ ഉപാസിക്കുന്നു.' ഇങ്ങനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ സർവ ഭൂതങ്ങൾക്കും മീതെ നിൽക്കുന്നവനും അവയുടെ ശിരസ്സും രാജാവുമായിത്തീരുന്നു.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.3
स होवाच गार्ग्यः य एवासौ चन्द्रे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
बृहन् पाण्दरवासाः सोमो राजेति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्तेऽहरहर्सुतः प्रसुतो भवति ।
नास्यान्नं क्षीयते ॥ २.१.३ ॥
ഗാർഗ്യൻ പറഞ്ഞു, 'ചന്ദ്രനിലുള്ള ഈ പുരുഷനെയാണ് ഞാൻ ബ്രഹ്മമായി ഉപാസിക്കുന്നത്.' അജാതശത്രു പറഞ്ഞു, 'ഇതിൽ എന്നോട് തർക്കിക്കരുത്. 'ഇവനെ മഹാനും വെൺവസ്ത്രധാരിയും സോമരാജാവുമായി ഞാൻ ഉപാസിക്കുന്നു.' ഇങ്ങനെ ഉപാസിക്കുന്നവന് ദിവസംതോറും സോമരസം ചൊരിയപ്പെടുന്നു; അവന്റെ അന്നം ഒരിക്കലും ക്ഷയിക്കുന്നില്ല.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.4
स होवाच गार्ग्यः य एवासौ विद्युति पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
तेजस्वीति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते तेजस्वी ह भवति ।
तेजस्विनी हास्य प्रजा भवति ॥ २.१.४ ॥
ഗാർഗ്യൻ പറഞ്ഞു, 'മിന്നലിലുള്ള ഈ പുരുഷനെയാണ് ഞാൻ ബ്രഹ്മമായി ഉപാസിക്കുന്നത്.' അജാതശത്രു പറഞ്ഞു, 'ഇതിൽ എന്നോട് തർക്കിക്കരുത്. 'ഇവനെ തേജസ്വിയായി ഞാൻ ഉപാസിക്കുന്നു.' ഇങ്ങനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ തീർച്ചയായും തേജസ്വിയായിത്തീരുന്നു; അവന്റെ സന്തതിയും തേജസ്വിനിയാകുന്നു.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.5
स होवाच गार्ग्यः य एवायमाकाशे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
पूर्णमप्रवर्तीति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्नास्यास्माल्लोकात्प्रजोद्वर्तते ॥ २.१.५ ॥
ഗാർഗ്യൻ പറഞ്ഞു: ആകാശത്തിലുള്ള ഈ പുരുഷനെ ഞാൻ ബ്രഹ്മമായി ഉപാസിക്കുന്നു. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: ഇതിനെക്കുറിച്ച് എന്നോട് തർക്കിക്കരുത്. 'പൂർണനും ചലനമില്ലാത്തവനും' എന്ന നിലയിൽ ഞാൻ ഇദ്ദേഹത്തെ ഉപാസിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ സന്തതികളാലും പശുക്കളാലും നിറയുന്നു; അവന്റെ സന്തതി ഈ ലോകത്തിൽ നിന്ന് വിട്ടുപോകുന്നില്ല.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.6
स होवाच गार्ग्यः य एवायं वायौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते जिष्णुर्हापराजिष्णुर्भवत्यन्यतस्त्यजायी ॥ २.१.६ ॥
ഗാർഗ്യൻ പറഞ്ഞു: വായുവിലുള്ള ഈ പുരുഷനെ ഞാൻ ബ്രഹ്മമായി ഉപാസിക്കുന്നു. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: ഇതിനെക്കുറിച്ച് എന്നോട് തർക്കിക്കരുത്. 'ഇന്ദ്രൻ, വൈകുണ്ഠൻ, അപരാജിതമായ സേന' എന്ന നിലയിൽ ഞാൻ ഇദ്ദേഹത്തെ ഉപാസിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ ജയശീലനും അജേയനുമാകുന്നു; മറ്റുള്ളവർ അവനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.7
स होवाच गार्ग्यः य एवायमग्नौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते विषासहिर्ह भवति ।
विषासहिर्हास्य प्रजा भवति ॥ २.१.७ ॥
ഗാർഗ്യൻ പറഞ്ഞു: അഗ്നിയിലുള്ള ഈ പുരുഷനെ ഞാൻ ബ്രഹ്മമായി ഉപാസിക്കുന്നു. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: ഇതിനെക്കുറിച്ച് എന്നോട് തർക്കിക്കരുത്. 'വിഷാസഹി (ശത്രുക്കളെ സഹിച്ചു ജയിക്കുന്നവൻ)' എന്ന നിലയിൽ ഞാൻ ഇദ്ദേഹത്തെ ഉപാസിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ വിഷാസഹിയാകുന്നു; അവന്റെ സന്തതിയും വിഷാസഹിയാകുന്നു.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.8
स होवाच गार्ग्यः य एवायमप्सु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते प्रतिरूपं हैवैनमुपगच्छति नाप्रतिरूपम् ।
अथो प्रतिरुपोऽस्माज्जायते ॥ २.१.८ ॥
ഗാർഗ്യൻ പറഞ്ഞു: ജലത്തിലുള്ള ഈ പുരുഷനെ ഞാൻ ബ്രഹ്മമായി ഉപാസിക്കുന്നു. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: ഇതിനെക്കുറിച്ച് എന്നോട് തർക്കിക്കരുത്. 'പ്രതിരൂപം (പ്രതിബിംബം)' എന്ന നിലയിൽ ഞാൻ ഇദ്ദേഹത്തെ ഉപാസിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉപാസിക്കുന്നവനിലേക്ക് അനുരൂപമായവ മാത്രമേ എത്തുന്നുള്ളൂ; അനനുരൂപമായവ എത്തുന്നില്ല; അവനിൽ നിന്ന് അനുരൂപമായ സന്തതി ജനിക്കുന്നു.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.9
स होवाच गार्ग्यः य एवायमादर्शे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
रोचिष्णुरिति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते रोचिष्णुर्ह भवति ।
रोचिष्णुर्हास्य प्रजा भवति ।
अथो यैः संनिगच्छति ।
सर्वांस्तानतिरोचते ॥ २.१.९ ॥
ഗാർഗ്യൻ പറഞ്ഞു: കണ്ണാടിയിൽ കാണുന്ന ഈ പുരുഷനെയാണ് ഞാൻ ബ്രഹ്മമായി ഉപാസിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: ഇതിനെക്കുറിച്ച് എന്നോട് സംസാരിക്കരുത്. ഞാൻ ഇദ്ദേഹത്തെ 'രോചിഷ്ണു' (പ്രകാശിക്കുന്നവൻ) എന്ന് ഉപാസിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ പ്രകാശമുള്ളവനാകുന്നു; അവന്റെ സന്തതിയും പ്രകാശിക്കുന്നു; അവനെ സമീപിക്കുന്നവരെയെല്ലാം അവൻ മറികടന്നു പ്രകാശിക്കുന്നു.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.10
स होवाच गार्ग्यः य एवायं यन्तं पश्चाच्छब्दोऽनूदेत्येतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
असुरिति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुरेति ।
नैनं पुरा कालात्प्राणो जहाति ॥ २.१.१० ॥
ഗാർഗ്യൻ പറഞ്ഞു: പോകുന്നവന്റെ പിന്നാലെ ശബ്ദം അനുഗമിക്കുന്നതുപോലെ കാണുന്ന ഇദ്ദേഹത്തെയാണ് ഞാൻ ബ്രഹ്മമായി ഉപാസിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: ഇതിനെക്കുറിച്ച് എന്നോട് സംസാരിക്കരുത്. ഞാൻ ഇദ്ദേഹത്തെ 'അസു' (പ്രാണൻ) എന്ന് ഉപാസിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ ഈ ലോകത്തിൽ പൂർണ്ണായുസ്സ് നേടുന്നു; കാലത്തിന് മുമ്പ് പ്രാണൻ അവനെ വിട്ടുപോകുന്നില്ല.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.11
स होवाच गार्ग्यः य एवायं दिक्षु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते द्वितीयवान् ह भवति ।
नास्माद्गणश्छिद्यते ॥ २.१.११ ॥
ഗാർഗ്യൻ പറഞ്ഞു: ദിക്കുകളിൽ കാണുന്ന ഈ പുരുഷനെയാണ് ഞാൻ ബ്രഹ്മമായി ഉപാസിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: ഇതിനെക്കുറിച്ച് എന്നോട് സംസാരിക്കരുത്. ഞാൻ ഇദ്ദേഹത്തെ 'ദ്വിതീയൻ, അനപഗൻ' (കൂട്ടുള്ളവൻ, ഒരിക്കലും വിട്ടുപോകാത്തവൻ) എന്ന് ഉപാസിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉപാസിക്കുന്നവന് കൂട്ടുണ്ടാകുന്നു; അവനിൽ നിന്ന് അവന്റെ സംഘം വേർപെടുന്നില്ല.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.12
स होवाच गार्ग्यः य एवायं छायामयः पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुरेति ।
नैनं पुरा कालान्मृत्युरागच्छति ॥ २.१.१२ ॥
ഗാർഗ്യൻ പറഞ്ഞു: നിഴൽരൂപിയായ ഈ പുരുഷനെയാണ് ഞാൻ ബ്രഹ്മമായി ഉപാസിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: ഇതിനെക്കുറിച്ച് എന്നോട് സംസാരിക്കരുത്. ഞാൻ ഇദ്ദേഹത്തെ 'മൃത്യു' (മരണം) എന്ന് ഉപാസിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ ഈ ലോകത്തിൽ പൂർണ്ണായുസ്സ് നേടുന്നു; കാലത്തിന് മുമ്പ് മരണം അവനെ സമീപിക്കുന്നില്ല.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.13
स होवाच गार्ग्यः य एवायमात्मनि पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
आत्मन्वीति वा अहमेतमुपास इति ।
स य एतमेवमुपास्त आत्मन्वी ह भवति ।
आत्मन्विनी हास्य प्रजा भवति ।
स ह तूष्णीमास गार्ग्यः ॥ २.१.१३ ॥
ഗാർഗ്യൻ പറഞ്ഞു: "ആത്മാവിലുള്ള ഈ പുരുഷനെത്തന്നെ ഞാൻ ബ്രഹ്മമായി ഉപാസിക്കുന്നു." അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: "ഇതിനെക്കുറിച്ച് തർക്കിക്കരുത്. ഞാൻ ഇവനെത്തന്നെ ആത്മവാനായി ഉപാസിക്കുന്നു." ഇങ്ങനെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ ആത്മവാനാകുന്നു; അവന്റെ സന്തതിയും ആത്മവതിയാകുന്നു. അപ്പോൾ ഗാർഗ്യൻ നിശ്ശബ്ദനായിരുന്നു.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.14
स होवाचाजातशत्रुः एतावन्नू३ इति ।
एतावद्धीति ।
नैतावता विदितं भवतीति ।
स होवाच गार्ग्यः उप त्वायानीति ॥ २.१.१४ ॥
അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: "ഇത്രമാത്രമോ?" ഗാർഗ്യൻ പറഞ്ഞു: "അതെ, ഇത്രമാത്രം." അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: "ഇത്രമാത്രംകൊണ്ട് അറിയപ്പെടുന്നില്ല." അപ്പോൾ ഗാർഗ്യൻ പറഞ്ഞു: "ഞാൻ അങ്ങയുടെ അടുക്കൽ വരാം."
Bṛhadāraṇyaka 2.1.15
स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं चैतद्यद्ब्राह्मणः क्षत्रियमुपेयाद्ब्रह्म मे वक्ष्यतीति ।
व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति ।
तं पाणावादायोत्तस्थौ ।
तौ ह पुरुषं सुप्तमाजग्मतुः ।
तमेतैर्नामभिरामन्त्रयां चक्रे बृहन् पाण्दरवासः सोम राजन्निति ।
स नोत्तस्थौ ।
तं पाणिनापेषं बोधयां चकार ।
स होत्तस्थौ ॥ २.१.१५ ॥
അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: "ബ്രാഹ്മണൻ ക്ഷത്രിയന്റെ അടുക്കൽ ബ്രഹ്മം പഠിക്കാൻ ചെല്ലുന്നത് വിപരീതമാണ്. ഞാൻ നിനക്ക് അത് വിശദമാക്കാം." പിന്നെ അവനെ കൈയിൽ പിടിച്ച് എഴുന്നേൽപ്പിച്ച്, ഉറങ്ങുന്ന പുരുഷന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു. "ബൃഹൻ, വെള്ള വസ്ത്രം ധരിച്ചവനേ, സോമാ, രാജാവേ" എന്ന് ആ പേരുകൾ വിളിച്ചു. അവൻ എഴുന്നേറ്റില്ല. കൈകൊണ്ട് അമർത്തി ഉണർത്തി; അവൻ എഴുന്നേറ്റു.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.16
स होवाचाजातशत्रुः यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषः क्वैष तदाभूत्कुत एतदागादिति ।
तदु ह न मेने गार्ग्यः ॥ २.१.१६ ॥
അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: "ഇവൻ ഉറങ്ങിയപ്പോൾ വിജ്ഞാനമയനായ ഈ പുരുഷൻ എവിടെയായിരുന്നു? പിന്നെ ഇവൻ എവിടെനിന്നാണ് മടങ്ങിവന്നത്?" ഗാർഗ്യൻ അത് അംഗീകരിച്ചില്ല.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.17
स होवाचाजातशत्रुः यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषस्तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्नानमादाय य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते ।
तानि यदा गृह्णाति ।
अथ हैतत्पुरुषः स्वपिति नाम ।
तद्गृहीत एव प्राणो भवति ।
गृहीता वाग् ।
गृहीतं चक्षुर् ।
गृहीतं श्रोत्रम् ।
गृहीतं मनः ॥ २.१.१७ ॥
അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: വിജ്ഞാനമയനായ ഈ പുരുഷൻ ഉറങ്ങുമ്പോൾ, ഈ പ്രാണങ്ങളെ വിജ്ഞാനത്താൽ എടുത്ത് ഹൃദയത്തിനുള്ളിലെ ആകാശത്തിൽ ശയിക്കുന്നു. അവൻ അവയെ ഉൾവലിക്കുമ്പോൾ ഈ പുരുഷൻ ഉറങ്ങുന്നു എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. അപ്പോൾ പ്രാണൻ ഉൾവലിഞ്ഞതാകുന്നു; വാക്ക് ഉൾവലിഞ്ഞു, ചക്ഷുസ്സ് ഉൾവലിഞ്ഞു, ശ്രോത്രം ഉൾവലിഞ്ഞു, മനസ്സ് ഉൾവലിഞ്ഞു.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.18
स यत्रैतत्स्वप्न्यया चरति ते हास्य लोकाः ।
तदुतेव महाराजो भवत्युतेव महाब्राह्मणः ।
उतेवोच्चावचं निगच्छति ।
स यथा महाराजो जानपदान् गृहीत्वा स्वे जनपदे यथाकामं परिवर्तेतैवमेवैष एतत्प्राणान् गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते ॥ २.१.१८ ॥
അവൻ ഈ സ്വപ്നാവസ്ഥയിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ അവന് ആ ലോകങ്ങളുണ്ട്. അപ്പോൾ അവൻ മഹാരാജാവിനെപ്പോലെയും മഹാബ്രാഹ്മണനെപ്പോലെയും ആകുന്നു; ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായവ പ്രാപിക്കുന്നു. മഹാരാജാവ് തന്റെ ജനപദത്തിലെ ജനങ്ങളെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് തന്റെ രാജ്യത്തിൽ ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ പുരുഷനും ഈ പ്രാണങ്ങളെ എടുത്ത് തന്റെ ശരീരത്തിൽ ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.19
अथ यदा सुषुप्तो भवति ।
यदा न कस्य चन वेद ।
हिता नाम नाड्यो द्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते ।
ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते ।
स यथा कुमारो वा महाराजो वा महाब्राह्मणो वाऽतिघ्नीमानन्दस्य गत्वा शयीत ।
एवमेवैष एतच्छेते ॥ २.१.१९ ॥
ഇനി അവൻ ഗാഢനിദ്രയിലായിരിക്കുമ്പോൾ, ഒന്നും അറിയാത്ത അവസ്ഥയിൽ, ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് പുരീതത്തിനു ചുറ്റും എഴുപത്തിരണ്ടായിരം ഹിതാ എന്ന നാഡികൾ വ്യാപിക്കുന്നു. അവയിലൂടെ ഇറങ്ങി അവൻ പുരീതതിയിൽ ശയിക്കുന്നു. ഒരു ശിശുവോ മഹാരാജാവോ മഹാബ്രാഹ്മണനോ ആനന്ദത്തിന്റെ പരമാവസ്ഥയിലെത്തി കിടക്കുന്നതുപോലെ, അവനും ഇതിൽ ശയിക്കുന്നു.
Bṛhadāraṇyaka 2.1.20
स यथोर्णनाभिस्तन्तुनोच्चरेद्यथा अग्नेः क्षुद्रा विष्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति ।
तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति ।
प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ॥ २.१.२० ॥
ചിലന്തി തന്റെ നൂലിൽ നിന്ന് പുറത്തുവരുന്നതുപോലെ, അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ചെറിയ തീപ്പൊരികൾ പറന്നുവരുന്നതുപോലെ, ഈ ആത്മാവിൽ നിന്നുതന്നെ എല്ലാ പ്രാണങ്ങളും എല്ലാ ലോകങ്ങളും എല്ലാ ദേവന്മാരും എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും പുറപ്പെടുന്നു. അതിന്റെ ഉപനിഷത്ത് 'സത്യത്തിന്റെ സത്യം'. പ്രാണങ്ങളാണ് സത്യം; ഇത് അവയുടെ സത്യം.