ઉપનિષદો · Bṛhadāraṇyaka 4.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 4.5.1
(याज्ञवल्क्यमैत्रेयीसंवादब्राह्मणम्)
अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुर्मैत्रेयी च कात्यायनी च ।
तयोर्ह मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव ।
स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायनी ।
अथ ह याज्ञवल्क्योऽन्यद्वृत्तमुपाकरिष्यन् ॥ ४.५.१ ॥
(યાજ્ઞવલ્ક્ય-મૈત્રેયી સંવાદ બ્રાહ્મણ) હવે યાજ્ઞવલ્ક્યની બે પત્નીઓ હતી: મૈત્રેયી અને કાત્યાયની. તેમાં મૈત્રેયી બ્રહ્મવાદિની હતી. કાત્યાયની તો માત્ર સ્ત્રી-બુદ્ધિ ધરાવતી હતી. ત્યારે યાજ્ઞવલ્ક્ય બીજી જીવન-અવસ્થા સ્વીકારવાના વિચારમાં હતા.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.2
मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
प्रव्रजिष्यन् वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि ।
हन्त तेऽनया कत्यायन्यान्तं करवाणीति ॥ ४.५.२ ॥
"મૈત્રેયી," એમ યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું: "અરે, હું આ સ્થાનેથી સંન્યાસ લેવા જઈ રહ્યો છું. તેથી આ કાત્યાયની સાથે તારો ભાગ નક્કી કરી આપું."
Bṛhadāraṇyaka 4.5.3
सा होवाच मैत्रेयी
यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्स्यां न्वहं तेनामृताहो३ नेति ।
नेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
यथैवोपकरणवतां जीवितम् ।
तथैव ते जीवितं स्यात् ।
अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति ॥ ४.५.३ ॥
મૈત્રેયીએ કહ્યું: "ભગવન્, જો આખી પૃથ્વી ધનથી ભરેલી હોય, તો શું તે ધનથી હું અમર થઈશ?" યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું: "ના." ધનવાનોનું જીવન જેવું હોય તેવું તારું જીવન થશે. પરંતુ ધનથી અમૃતત્વની કોઈ આશા નથી.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.4
सा होवाच मैत्रेयी
येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्याम् ।
यदेव भगवान् वेद तदेव मे ब्रूहीति ॥ ४.५.४ ॥
મૈત્રેયીએ કહ્યું: જેનાથી હું અમર નહીં થાઉં, તેનું હું શું કરીશ? ભગવાન જે જાણે છે તે જ મને કહો.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.5
स होवाच याज्ञवल्क्यः
प्रिया वै खलु नो भवती सती प्रियमवृधत् ।
हन्त तर्हि ।
भवत्येतद्व्याख्यास्यामि ते ।
व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ॥ ४.५.५ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું: તું અમને પ્રિય છે; પ્રિય હોવા છતાં તેં પ્રિયને જ વધાર્યું છે. સારું, તો હું આ તને સમજાવીશ. હું સમજાવું ત્યારે તું મનન કર.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.6
स होवाच ।
न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति ।
न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति ।
न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति ।
न वा अरे पशूनां कामाय पशवः प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय पशवः प्रियं भवति ।
न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति ।
न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति ।
न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे वेदानां कामाय वेदाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय वेदाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति ।
न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति ।
आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि ।
आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्वं विदितम् ॥ ४.५.६ ॥
તેમણે કહ્યું: અરે, પતિની કામના માટે પતિ પ્રિય થતો નથી; આત્માની કામના માટે જ પતિ પ્રિય થાય છે. અરે, પત્નીની કામના માટે પત્ની પ્રિય થતી નથી; આત્માની કામના માટે જ પત્ની પ્રિય થાય છે. અરે, પુત્રોની કામના માટે પુત્રો પ્રિય થતા નથી; આત્માની કામના માટે જ પુત્રો પ્રિય થાય છે. અરે, ધનની કામના માટે ધન પ્રિય થતું નથી; આત્માની કામના માટે જ ધન પ્રિય થાય છે. અરે, પશુઓની કામના માટે પશુઓ પ્રિય થતા નથી; આત્માની કામના માટે જ પશુઓ પ્રિય થાય છે. અરે, બ્રહ્મતેજની કામના માટે બ્રહ્મ પ્રિય થતું નથી; આત્માની કામના માટે જ બ્રહ્મ પ્રિય થાય છે. અરે, ક્ષાત્રબળની કામના માટે ક્ષત્ર પ્રિય થતું નથી; આત્માની કામના માટે જ ક્ષત્ર પ્રિય થાય છે. અરે, લોકોની કામના માટે લોકો પ્રિય થતા નથી; આત્માની કામના માટે જ લોકો પ્રિય થાય છે. અરે, દેવોની કામના માટે દેવો પ્રિય થતા નથી; આત્માની કામના માટે જ દેવો પ્રિય થાય છે. અરે, વેદોની કામના માટે વેદો પ્રિય થતા નથી; આત્માની કામના માટે જ વેદો પ્રિય થાય છે. અરે, પ્રાણીઓની કામના માટે પ્રાણીઓ પ્રિય થતા નથી; આત્માની કામના માટે જ પ્રાણીઓ પ્રિય થાય છે. અરે, સર્વની કામના માટે સર્વ પ્રિય થતું નથી; આત્માની કામના માટે જ સર્વ પ્રિય થાય છે. અરે મૈત્રેયી, આત્મા જ જોવા યોગ્ય, સાંભળવા યોગ્ય, મનન કરવા યોગ્ય અને નિદિધ્યાસન કરવા યોગ્ય છે. અરે, આત્મા દેખાય, સંભળાય, મનન થાય અને જણાય ત્યારે આ સર્વ જણાયેલું થઈ જાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.7
ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो वेदान् वेद ।
क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद ।
लोकास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद ।
देवास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान् वेद ।
वेदास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो वेदान् वेद ।
भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद ।
सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद ।
इदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमे वेदा इमानि भूतानीदं सर्वं यदयमात्मा ॥ ४.५.७ ॥
આત્માથી અલગ વેદોને જે જાણે છે, તેને બ્રહ્મ છોડી દે છે. આત્માથી અલગ ક્ષત્રને જે જાણે છે, તેને ક્ષત્ર છોડી દે છે. આત્માથી અલગ લોકોને જે જાણે છે, તેને લોકો છોડી દે છે. આત્માથી અલગ દેવોને જે જાણે છે, તેને દેવો છોડી દે છે. આત્માથી અલગ વેદોને જે જાણે છે, તેને વેદો છોડી દે છે. આત્માથી અલગ ભૂતોને જે જાણે છે, તેને ભૂતો છોડી દે છે. આત્માથી અલગ સર્વને જે જાણે છે, તેને સર્વ છોડી દે છે. આ બ્રહ્મ, આ ક્ષત્ર, આ લોકો, આ દેવો, આ વેદો, આ ભૂતો, આ સર્વ — આ જે આત્મા છે, તે જ આ સર્વ છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.8
स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ४.५.८ ॥
વાગતી દુંદુભિના બાહ્ય શબ્દોને પકડી શકાતા નથી, પરંતુ દુંદુભિને પકડવાથી, અથવા દુંદુભિના આઘાતના શબ્દને પકડવાથી તે શબ્દ ગ્રહણ થાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.9
स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ४.५.९ ॥
ફૂંકાતા શંખના બાહ્ય શબ્દોને પકડી શકાતા નથી, પરંતુ શંખને પકડવાથી, અથવા શંખ ફૂંકવાના શબ્દને પકડવાથી તે શબ્દ ગ્રહણ થાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.10
स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो ग्र्हीतः ॥ ४.५.१० ॥
વગાડાતી વીણાના બાહ્ય શબ્દોને પકડી શકાતા નથી, પરંતુ વીણાને પકડવાથી, અથવા વીણાવાદનના શબ્દને પકડવાથી તે શબ્દ ગ્રહણ થાય છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.11
स यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येवं वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्याननीष्टं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि ।
अस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि ॥ ४.५.११ ॥
ભીના લાકડાથી સળગાવેલા અગ્નિમાંથી જેમ જુદા જુદા ધુમાડા નીકળે છે, તેમ હે મૈત્રેયી, આ મહાન સત્તાનો નિઃશ્વાસ એ ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, અથર્વાંગિરસ, ઇતિહાસ, પુરાણ, વિદ્યાઓ, ઉપનિષદો, શ્લોકો, સૂત્રો, અનુવ્યાખ્યાનો અને વ્યાખ્યાનો છે. યજ્ઞ, હોમ, ભોજન, પેય, આ લોક, પરલોક અને સર્વ ભૂતો—એ બધા આના નિઃશ્વાસો છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.12
स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनम् ।
एवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम् ।
एवं सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनम् ।
एवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनम् ।
एवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनम् ।
एवं सर्वेषं शब्दानां श्रोत्रमेकायनम् ।
एवं सर्वेषां संकल्पानां मन एकायनम् ।
एवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनम् ।
एवं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनम् ।
एवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम् ।
एवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् ।
एवं सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् ।
एवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् ॥ ४.५.१२ ॥
જેમ સર્વ જળોનું એકમાત્ર આશ્રયસ્થાન સમુદ્ર છે, તેમ સર્વ સ્પર્શોનું એકમાત્ર આશ્રયસ્થાન ત્વચા છે. એ જ રીતે સર્વ ગંધોનું એકમાત્ર આશ્રયસ્થાન નાસિકા છે. સર્વ રસોનું એકમાત્ર આશ્રયસ્થાન જીભ છે. સર્વ રૂપોનું એકમાત્ર આશ્રયસ્થાન આંખ છે. સર્વ શબ્દોનું એકમાત્ર આશ્રયસ્થાન કાન છે. સર્વ સંકલ્પોનું એકમાત્ર આશ્રયસ્થાન મન છે. સર્વ વિદ્યાઓનું એકમાત્ર આશ્રયસ્થાન હૃદય છે. સર્વ કર્મોનું એકમાત્ર આશ્રયસ્થાન બે હાથ છે. સર્વ આનંદોનું એકમાત્ર આશ્રયસ્થાન ઉપસ્થ છે. સર્વ વિસર્ગોનું એકમાત્ર આશ્રયસ્થાન પાયુ છે. સર્વ માર્ગોનું એકમાત્ર આશ્રયસ્થાન બે પગ છે. સર્વ વેદોનું એકમાત્ર આશ્રયસ્થાન વાણી છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.13
स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एव ।
एवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव ।
एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनयति ।
न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमि ।
इति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ ४.५.१३ ॥
સૈંધવ મીઠાનો ગઠ્ઠો અંદર-બહાર એકસરખો, પૂર્ણપણે સ્વાદનો ઘન જ હોય છે, તેમ હે મૈત્રેયી, આ આત્મા પણ અંદર-બહાર એકસરખો, પૂર્ણપણે પ્રજ્ઞાનઘન જ છે. આ ભૂતોમાંથી ઉદ્ભવીને તેમનામાં જ લીન થઈ જાય છે. મૃત્યુ પછી તેની સંજ્ઞા રહેતી નથી, હે મૈત્રેયી, હું આમ કહું છું. એમ યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.14
सा होवाच मैत्रेयी
अत्रैव मा भगवान्मोहान्तमापीपदत् ।
न वा अहमिमं विजानामीति ।
स होवाच न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीमि ।
अविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा ॥ ४.५.१४ ॥
મૈત્રેયી બોલી: અહીં જ ભગવાને મને મોહની ઊંડાઈમાં ધકેલી દીધી છે, કારણ કે હું આને જાણતી નથી. યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું: હે મૈત્રેયી, હું મોહની વાત કરતો નથી. આ આત્મા અવિનાશી છે, હે મૈત્રેયી, તેનો સ્વભાવ નાશ પામવાનો નથી.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.15
यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति, तदितर इतरं जिघ्रति, तदितर इतरं रसयते, तदितर इतरमभिवदति, तदितर इतरं शृणोति, तदितर इतरं मनुते. तदितर इतरं स्पृशति, तदितर इतरं विजानाति ।
यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं रसयेत्तत्केन कमभिवदेत्तत्केन कं शृणुयात्तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं स्पृशेत्तत्केन कं विजानीयात् ।
येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् ।
स एष नेति नेत्यात्मा ।
अगृह्यो न हि गृह्यते ।
अशीर्यो न हि शीर्यते ।
असङ्गो न हि सज्यते ।
असितो न व्यथते न रिष्यति ।
विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्युक्तानुशासनासि मैत्रेयि ।
एतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यो विजहार ॥ ४.५.१५ ॥
જ્યાં દ્વૈત જેવું હોય છે, ત્યાં એક બીજાને જુએ છે, બીજાને સૂંઘે છે, બીજાનો સ્વાદ લે છે, બીજા સાથે બોલે છે, બીજાને સાંભળે છે, બીજાનો વિચાર કરે છે, બીજાને સ્પર્શે છે, બીજાને જાણે છે. પરંતુ જેના માટે બધું આત્મા જ થઈ ગયું, ત્યારે કોનાથી કોને જોવું, કોનાથી કોને જાણવું? જેનાથી આ બધું જણાય છે, તેને કોનાથી જાણવું? તે જ આ 'નેતિ નેતિ' આત્મા છે. તે અગ્રાહ્ય છે, અવિનાશી છે, અસંગ છે, અબદ્ધ છે, વ્યથિત થતો નથી, નાશ પામતો નથી. હે મૈત્રેયી, 'જ્ઞાતાને કોનાથી જાણવો' એ જ ઉપદેશ મેં તને આપ્યો. એટલું જ અમરત્વ છે, એમ કહી યાજ્ઞવલ્ક્ય ચાલ્યા ગયા.