ウパニシャッド · Bṛhadāraṇyaka 4.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 4.5.1
(याज्ञवल्क्यमैत्रेयीसंवादब्राह्मणम्)
अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुर्मैत्रेयी च कात्यायनी च ।
तयोर्ह मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव ।
स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायनी ।
अथ ह याज्ञवल्क्योऽन्यद्वृत्तमुपाकरिष्यन् ॥ ४.५.१ ॥
（ヤージュニャヴァルキヤとマイトレーイーの対話のブラーフマナ）さてヤージュニャヴァルキヤには二人の妻がいた。マイトレーイーとカーティヤーyanīである。そのうちマイトレーイーはブラフマンを語る者であった。カーティヤーヤニーは女性の知恵しか持たなかった。そのときヤージュニャヴァルキヤは別の生き方を取ろうとしていた。
Bṛhadāraṇyaka 4.5.2
मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
प्रव्रजिष्यन् वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि ।
हन्त तेऽनया कत्यायन्यान्तं करवाणीति ॥ ४.५.२ ॥
「マイトレーイーよ」とヤージュニャヴァルキヤは言った。「私はこの場所から出家しようとしている。ではこのカーティヤーヤニーとともに、お前の取り分を定めておこう。」
Bṛhadāraṇyaka 4.5.3
सा होवाच मैत्रेयी
यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्स्यां न्वहं तेनामृताहो३ नेति ।
नेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
यथैवोपकरणवतां जीवितम् ।
तथैव ते जीवितं स्यात् ।
अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति ॥ ४.५.३ ॥
マイトレーイーは言った。「尊師よ、もしこの大地全体が富で満たされていたら、その富によって私は不死になれるのでしょうか。」ヤージュニャヴァルキヤは言った。「いや、なれない。」お前の生は、財産を持つ者たちの生と同じようになるだろう。しかし富によって不死を得る望みはない。
Bṛhadāraṇyaka 4.5.4
सा होवाच मैत्रेयी
येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्याम् ।
यदेव भगवान् वेद तदेव मे ब्रूहीति ॥ ४.५.४ ॥
マイトレーイーは言った。「それによって私が不死になれないのなら、それをどうして私が必要としましょうか。尊いお方が知っておられることを、ただ私に教えてください。」
Bṛhadāraṇyaka 4.5.5
स होवाच याज्ञवल्क्यः
प्रिया वै खलु नो भवती सती प्रियमवृधत् ।
हन्त तर्हि ।
भवत्येतद्व्याख्यास्यामि ते ।
व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ॥ ४.५.५ ॥
ヤージュニャヴァルキヤは言った。「あなたは私たちにとって愛しい人だ。愛しい人であるあなたは、愛しいことを増やしてくれた。よろしい、ではこれをあなたに説明しよう。私が説明するとき、よく思索しなさい。」
Bṛhadāraṇyaka 4.5.6
स होवाच ।
न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति ।
न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति ।
न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति ।
न वा अरे पशूनां कामाय पशवः प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय पशवः प्रियं भवति ।
न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति ।
न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति ।
न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे वेदानां कामाय वेदाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय वेदाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति ।
न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति ।
आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि ।
आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्वं विदितम् ॥ ४.५.६ ॥
彼は言った。「まことに、夫は夫のために愛しいのではなく、アートマンのために夫は愛しいのである。まことに、妻は妻のために愛しいのではなく、アートマンのために妻は愛しいのである。まことに、息子たちは息子たちのために愛しいのではなく、アートマンのために息子たちは愛しいのである。まことに、富は富のために愛しいのではなく、アートマンのために富は愛しいのである。まことに、家畜は家畜のために愛しいのではなく、アートマンのために家畜は愛しいのである。まことに、ブラフマンはブラフマンのために愛しいのではなく、アートマンのためにブラフマンは愛しいのである。まことに、クシャトラは クシャトラのために愛しいのではなく、アートマンのためにクシャトラは愛しいのである。まことに、諸世界は諸世界のために愛しいのではなく、アートマンのために諸世界は愛しいのである。まことに、諸神は諸神のために愛しいのではなく、アートマンのために諸神は愛しいのである。まことに、ヴェーダは ヴェーダのために愛しいのではなく、アートマンのためにヴェーダは愛しいのである。まことに、もろもろの存在は存在のために愛しいのではなく、アートマンのために存在は愛しいのである。まことに、すべては すべてのために愛しいのではなく、アートマンのためにすべては愛しいのである。まことに、マイトレーイーよ、アートマンこそ見るべきもの、聞くべきもの、思うべきもの、瞑想すべきものである。まことに、アートマンが見られ、聞かれ、思われ、知られるとき、このすべてが知られたことになるのである。」
Bṛhadāraṇyaka 4.5.7
ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो वेदान् वेद ।
क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद ।
लोकास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद ।
देवास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान् वेद ।
वेदास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो वेदान् वेद ।
भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद ।
सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद ।
इदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमे वेदा इमानि भूतानीदं सर्वं यदयमात्मा ॥ ४.५.७ ॥
自己（ātman）とは別のものとしてヴェーダを知る者を、ブラフマンは見捨てる。自己とは別のものとしてクシャトリヤの力を知る者を、クシャトリヤの力は見捨てる。自己とは別のものとして諸世界を知る者を、諸世界は見捨てる。自己とは別のものとして神々を知る者を、神々は見捨てる。自己とは別のものとしてヴェーダを知る者を、ヴェーダは見捨てる。自己とは別のものとして万物を知る者を、万物は見捨てる。自己とは別のものとして一切を知る者を、一切は見捨てる。これがブラフマンであり、これがクシャトリヤの力であり、これらが諸世界であり、これらが神々であり、これらがヴェーダであり、これらが万物であり、これが一切である——この自己（ātman）こそthat（それ）である。
Bṛhadāraṇyaka 4.5.8
स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ४.५.८ ॥
打たれている太鼓の外側の音を捉えることはできないが、太鼓そのもの、あるいは打撃の音を捉えることによって、その音が捉えられるように、自己（ātman）は外的で個別の音によってではなく、その根底にある実在によって知られる。
Bṛhadāraṇyaka 4.5.9
स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ४.५.९ ॥
吹かれている法螺貝の外側の音を捉えることはできないが、法螺貝そのもの、あるいは吹く音を捉えることによって、その音が捉えられるように、自己（ātman）は外的で個別の音によってではなく、その根底にある実在によって知られる。
Bṛhadāraṇyaka 4.5.10
स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो ग्र्हीतः ॥ ४.५.१० ॥
奏でられているヴィーナーの外側の音を捉えることはできないが、ヴィーナーそのもの、あるいは演奏の音を捉えることによって、その音が捉えられるように、自己（ātman）は外的で個別の音によってではなく、その根底にある実在によって知られる。
Bṛhadāraṇyaka 4.5.11
स यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येवं वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्याननीष्टं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि ।
अस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि ॥ ४.५.११ ॥
濡れた薪で燃やした火から別々の煙が立ち昇るように、マイトレーイーよ、この偉大な存在の吐く息こそが、リグ・ヴェーダ、ヤジュル・ヴェーダ、サーマ・ヴェーダ、アタルヴァ・アンギラス、歴史、プラーナ、諸学問、ウパニシャッド、詩節、経句、解説と注釈である。供犠、奉納、食物、飲料、この世、あの世、そしてすべての存在、これらすべてがその吐息である。
Bṛhadāraṇyaka 4.5.12
स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनम् ।
एवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम् ।
एवं सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनम् ।
एवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनम् ।
एवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनम् ।
एवं सर्वेषं शब्दानां श्रोत्रमेकायनम् ।
एवं सर्वेषां संकल्पानां मन एकायनम् ।
एवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनम् ।
एवं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनम् ।
एवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम् ।
एवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् ।
एवं सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् ।
एवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् ॥ ४.५.१२ ॥
あらゆる水の唯一の帰着点が海であるように、あらゆる触覚の唯一の帰着点は皮膚である。同様に、あらゆる香りの唯一の帰着点は両鼻孔である。あらゆる味の唯一の帰着点は舌である。あらゆる形の唯一の帰着点は眼である。あらゆる音の唯一の帰着点は耳である。あらゆる思いの唯一の帰着点は意である。あらゆる知の唯一の帰着点は心臓である。あらゆる行為の唯一の帰着点は両手である。あらゆる歓びの唯一の帰着点は生殖器である。あらゆる排泄の唯一の帰着点は肛門である。あらゆる道の唯一の帰着点は両足である。あらゆるヴェーダの唯一の帰着点は言葉である。
Bṛhadāraṇyaka 4.5.13
स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एव ।
एवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव ।
एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनयति ।
न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमि ।
इति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ ४.५.१३ ॥
岩塩の塊が内も外もなく、まるごと純粋な味の塊であるように、マイトレーイーよ、この我もまた内も外もなく、まるごと純粋な意識の塊である。これら諸存在から立ち上がり、再びそこへ消え去る。死後には意識はない、マイトレーイーよ、私はそう言う。ヤージュニャヴァルキヤはこう言った。
Bṛhadāraṇyaka 4.5.14
सा होवाच मैत्रेयी
अत्रैव मा भगवान्मोहान्तमापीपदत् ।
न वा अहमिमं विजानामीति ।
स होवाच न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीमि ।
अविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा ॥ ४.५.१४ ॥
マイトレーイーは言った。「ここで尊き御方は私を深い迷いの中に投げ込まれました。私にはこれが分からないのですから。」ヤージュニャヴァルキヤは言った。「マイトレーイーよ、私は迷いのことを言っているのではない。この我はまことに不滅であり、マイトレーイーよ、その本性は断たれ壊されることではないのだ。」
Bṛhadāraṇyaka 4.5.15
यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति, तदितर इतरं जिघ्रति, तदितर इतरं रसयते, तदितर इतरमभिवदति, तदितर इतरं शृणोति, तदितर इतरं मनुते. तदितर इतरं स्पृशति, तदितर इतरं विजानाति ।
यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं रसयेत्तत्केन कमभिवदेत्तत्केन कं शृणुयात्तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं स्पृशेत्तत्केन कं विजानीयात् ।
येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् ।
स एष नेति नेत्यात्मा ।
अगृह्यो न हि गृह्यते ।
अशीर्यो न हि शीर्यते ।
असङ्गो न हि सज्यते ।
असितो न व्यथते न रिष्यति ।
विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्युक्तानुशासनासि मैत्रेयि ।
एतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यो विजहार ॥ ४.५.१५ ॥
二元のようなものがあるところでは、一方が他方を見、他方を嗅ぎ、他方を味わい、他方に語り、他方を聞き、他方を思い、他方に触れ、他方を知る。しかし彼にとってすべてがただ自我（ātman）となったとき、何によって誰を見るのか、何によって誰を嗅ぐのか、何によって誰を味わうのか、何によって誰に語るのか、何によって誰を聞くのか、何によって誰を思うのか、何によって誰に触れるのか、何によって誰を知るのか。それによってこのすべてが知られるものを、何によって知ることができようか。彼はこの自我であり、「ネーティ、ネーティ（これではない、これではない）」と説かれる。彼は把握されないゆえに把握できず、破壊されないゆえに不滅であり、執着しないゆえに無執着であり、束縛されず、苦しまず、傷つかない。マイトレーイーよ、「知る者を何によって知ることができようか」──これが私があなたに与えた教えである。これだけが不死である、と言ってヤージュニャヴァルキヤは去った。