ഉപനിഷത്തുകൾ · Bṛhadāraṇyaka 4.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 4.5.1
(याज्ञवल्क्यमैत्रेयीसंवादब्राह्मणम्)
अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुर्मैत्रेयी च कात्यायनी च ।
तयोर्ह मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव ।
स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायनी ।
अथ ह याज्ञवल्क्योऽन्यद्वृत्तमुपाकरिष्यन् ॥ ४.५.१ ॥
(യാജ്ഞവൽക്യ-മൈത്രേയീ സംവാദ ബ്രാഹ്മണം) യാജ്ഞവൽക്യന് രണ്ടു ഭാര്യമാരുണ്ടായിരുന്നു: മൈത്രേയിയും കാത്യായനിയും. അവരിൽ മൈത്രേയി ബ്രഹ്മവാദിനിയായിരുന്നു. കാത്യായനി സ്ത്രീബുദ്ധി മാത്രമുള്ളവളായിരുന്നു. അപ്പോൾ യാജ്ഞവൽക്യൻ മറ്റൊരു ജീവിതാവസ്ഥ സ്വീകരിക്കാൻ ഒരുങ്ങി.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.2
मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
प्रव्रजिष्यन् वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि ।
हन्त तेऽनया कत्यायन्यान्तं करवाणीति ॥ ४.५.२ ॥
"മൈത്രേയീ," എന്ന് യാജ്ഞവൽക്യൻ പറഞ്ഞു: "അയ്യോ, ഞാൻ ഈ സ്ഥാനത്തുനിന്ന് സന്യാസത്തിന് പോകാൻ ഒരുങ്ങുകയാണ്. അതിനാൽ ഈ കാത്യായനിയോടൊപ്പം നിനക്കുള്ള ഭാഗം ഞാൻ ഏർപ്പെടുത്താം."
Bṛhadāraṇyaka 4.5.3
सा होवाच मैत्रेयी
यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्स्यां न्वहं तेनामृताहो३ नेति ।
नेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
यथैवोपकरणवतां जीवितम् ।
तथैव ते जीवितं स्यात् ।
अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति ॥ ४.५.३ ॥
മൈത്രേയി പറഞ്ഞു: "ഭഗവാനേ, ഈ മുഴുവൻ ഭൂമിയും സമ്പത്തുകൊണ്ട് നിറഞ്ഞിരുന്നാൽ, ആ സമ്പത്തുകൊണ്ട് ഞാൻ അമൃതയാകുമോ?" യാജ്ഞവൽക്യൻ പറഞ്ഞു: "ഇല്ല." സമ്പത്തുള്ളവരുടെ ജീവിതം പോലെയാകും നിന്റെ ജീവിതവും. എന്നാൽ സമ്പത്തിനാൽ അമൃതത്വത്തിന് പ്രതീക്ഷയില്ല.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.4
सा होवाच मैत्रेयी
येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्याम् ।
यदेव भगवान् वेद तदेव मे ब्रूहीति ॥ ४.५.४ ॥
മൈത്രേയി പറഞ്ഞു: ഏതിനാൽ ഞാൻ അമൃതയാകില്ലയോ, അതുകൊണ്ട് ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും? ഭഗവാൻ അറിയുന്നതുതന്നെ എനിക്കു പറഞ്ഞുതന്നാലും.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.5
स होवाच याज्ञवल्क्यः
प्रिया वै खलु नो भवती सती प्रियमवृधत् ।
हन्त तर्हि ।
भवत्येतद्व्याख्यास्यामि ते ।
व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ॥ ४.५.५ ॥
യാജ്ഞവൽക്യൻ പറഞ്ഞു: നീ ഞങ്ങൾക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടവളാണ്; പ്രിയയായിരിക്കെ നീ പ്രിയമായത് തന്നെ വർധിപ്പിച്ചു. ശരി, എങ്കിൽ ഇത് നിനക്ക് വിശദീകരിച്ചുതരാം. ഞാൻ വിശദീകരിക്കുമ്പോൾ നീ ധ്യാനിച്ചു കേൾക്കുക.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.6
स होवाच ।
न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति ।
न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति ।
न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति ।
न वा अरे पशूनां कामाय पशवः प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय पशवः प्रियं भवति ।
न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति ।
न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति ।
न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे वेदानां कामाय वेदाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय वेदाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति ।
न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति ।
आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि ।
आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्वं विदितम् ॥ ४.५.६ ॥
അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: അയ്യോ, ഭർത്താവിന്റെ കാമത്തിനുവേണ്ടി ഭർത്താവ് പ്രിയനാകുന്നില്ല; ആത്മാവിന്റെ കാമത്തിനുവേണ്ടിയാണ് ഭർത്താവ് പ്രിയനാകുന്നത്. അയ്യോ, ഭാര്യയുടെ കാമത്തിനുവേണ്ടി ഭാര്യ പ്രിയയാകുന്നില്ല; ആത്മാവിന്റെ കാമത്തിനുവേണ്ടിയാണ് ഭാര്യ പ്രിയയാകുന്നത്. അയ്യോ, പുത്രന്മാരുടെ കാമത്തിനുവേണ്ടി പുത്രന്മാർ പ്രിയരാകുന്നില്ല; ആത്മാവിന്റെ കാമത്തിനുവേണ്ടിയാണ് പുത്രന്മാർ പ്രിയരാകുന്നത്. അയ്യോ, ധനത്തിന്റെ കാമത്തിനുവേണ്ടി ധനം പ്രിയമാകുന്നില്ല; ആത്മാവിന്റെ കാമത്തിനുവേണ്ടിയാണ് ധനം പ്രിയമാകുന്നത്. അയ്യോ, പശുക്കളുടെ കാമത്തിനുവേണ്ടി പശുക്കൾ പ്രിയമാകുന്നില്ല; ആത്മാവിന്റെ കാമത്തിനുവേണ്ടിയാണ് പശുക്കൾ പ്രിയമാകുന്നത്. അയ്യോ, ബ്രാഹ്മണ്യത്തിന്റെ കാമത്തിനുവേണ്ടി ബ്രാഹ്മണ്യം പ്രിയമാകുന്നില്ല; ആത്മാവിന്റെ കാമത്തിനുവേണ്ടിയാണ് ബ്രാഹ്മണ്യം പ്രിയമാകുന്നത്. അയ്യോ, ക്ഷാത്രത്തിന്റെ കാമത്തിനുവേണ്ടി ക്ഷാത്രം പ്രിയമാകുന്നില്ല; ആത്മാവിന്റെ കാമത്തിനുവേണ്ടിയാണ് ക്ഷാത്രം പ്രിയമാകുന്നത്. അയ്യോ, ലോകങ്ങളുടെ കാമത്തിനുവേണ്ടി ലോകങ്ങൾ പ്രിയമാകുന്നില്ല; ആത്മാവിന്റെ കാമത്തിനുവേണ്ടിയാണ് ലോകങ്ങൾ പ്രിയമാകുന്നത്. അയ്യോ, ദേവന്മാരുടെ കാമത്തിനുവേണ്ടി ദേവന്മാർ പ്രിയരാകുന്നില്ല; ആത്മാവിന്റെ കാമത്തിനുവേണ്ടിയാണ് ദേവന്മാർ പ്രിയരാകുന്നത്. അയ്യോ, വേദങ്ങളുടെ കാമത്തിനുവേണ്ടി വേദങ്ങൾ പ്രിയമാകുന്നില്ല; ആത്മാവിന്റെ കാമത്തിനുവേണ്ടിയാണ് വേദങ്ങൾ പ്രിയമാകുന്നത്. അയ്യോ, ജീവികളുടെ കാമത്തിനുവേണ്ടി ജീവികൾ പ്രിയമാകുന്നില്ല; ആത്മാവിന്റെ കാമത്തിനുവേണ്ടിയാണ് ജീവികൾ പ്രിയമാകുന്നത്. അയ്യോ, എല്ലാത്തിന്റെയും കാമത്തിനുവേണ്ടി എല്ലാം പ്രിയമാകുന്നില്ല; ആത്മാവിന്റെ കാമത്തിനുവേണ്ടിയാണ് എല്ലാം പ്രിയമാകുന്നത്. അയ്യോ മൈത്രേയി, ആത്മാവ് തന്നെയാണ് കാണേണ്ടത്, കേൾക്കേണ്ടത്, മനനം ചെയ്യേണ്ടത്, നിദിധ്യാസനം ചെയ്യേണ്ടത്. അയ്യോ, ആത്മാവ് കാണപ്പെട്ടാലും കേൾക്കപ്പെട്ടാലും മനനം ചെയ്യപ്പെട്ടാലും അറിയപ്പെട്ടാലും ഇതെല്ലാം അറിയപ്പെട്ടതായിത്തീരുന്നു.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.7
ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो वेदान् वेद ।
क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद ।
लोकास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद ।
देवास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान् वेद ।
वेदास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो वेदान् वेद ।
भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद ।
सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद ।
इदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमे वेदा इमानि भूतानीदं सर्वं यदयमात्मा ॥ ४.५.७ ॥
ആത്മാവിൽ നിന്ന് വേറിട്ട് വേദങ്ങളെ അറിയുന്നവനെ ബ്രഹ്മം കൈവിടുന്നു. ആത്മാവിൽ നിന്ന് വേറിട്ട് ക്ഷത്രത്തെ അറിയുന്നവനെ ക്ഷത്രം കൈവിടുന്നു. ആത്മാവിൽ നിന്ന് വേറിട്ട് ലോകങ്ങളെ അറിയുന്നവനെ ലോകങ്ങൾ കൈവിടുന്നു. ആത്മാവിൽ നിന്ന് വേറിട്ട് ദേവന്മാരെ അറിയുന്നവനെ ദേവന്മാർ കൈവിടുന്നു. ആത്മാവിൽ നിന്ന് വേറിട്ട് വേദങ്ങളെ അറിയുന്നവനെ വേദങ്ങൾ കൈവിടുന്നു. ആത്മാവിൽ നിന്ന് വേറിട്ട് ഭൂതങ്ങളെ അറിയുന്നവനെ ഭൂതങ്ങൾ കൈവിടുന്നു. ആത്മാവിൽ നിന്ന് വേറിട്ട് സർവത്തെ അറിയുന്നവനെ സർവം കൈവിടുന്നു. ഇതാണ് ബ്രഹ്മം, ഇതാണ് ക്ഷത്രം, ഇവയാണ് ലോകങ്ങൾ, ഇവയാണ് ദേവന്മാർ, ഇവയാണ് വേദങ്ങൾ, ഇവയാണ് ഭൂതങ്ങൾ, ഇതാണ് സർവം — ഈ ആത്മാവ് തന്നെയാണ് അത്.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.8
स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ४.५.८ ॥
അടിക്കപ്പെടുന്ന ദുന്ദുഭിയുടെ പുറമേയുള്ള ശബ്ദങ്ങളെ ഗ്രഹിക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, എന്നാൽ ദുന്ദുഭിയെ ഗ്രഹിക്കുന്നതിലൂടെയോ, ദുന്ദുഭിയുടെ അടിയുടെ ശബ്ദത്തെ ഗ്രഹിക്കുന്നതിലൂടെയോ ആ ശബ്ദം ഗൃഹീതമാകുന്നു.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.9
स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ४.५.९ ॥
ഊതപ്പെടുന്ന ശംഖിന്റെ പുറമേയുള്ള ശബ്ദങ്ങളെ ഗ്രഹിക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, എന്നാൽ ശംഖിനെ ഗ്രഹിക്കുന്നതിലൂടെയോ, ശംഖൂതുന്നതിന്റെ ശബ്ദത്തെ ഗ്രഹിക്കുന്നതിലൂടെയോ ആ ശബ്ദം ഗൃഹീതമാകുന്നു.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.10
स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो ग्र्हीतः ॥ ४.५.१० ॥
വായിക്കപ്പെടുന്ന വീണയുടെ പുറമേയുള്ള ശബ്ദങ്ങളെ ഗ്രഹിക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, എന്നാൽ വീണയെ ഗ്രഹിക്കുന്നതിലൂടെയോ, വീണാവാദനത്തിന്റെ ശബ്ദത്തെ ഗ്രഹിക്കുന്നതിലൂടെയോ ആ ശബ്ദം ഗൃഹീതമാകുന്നു.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.11
स यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येवं वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्याननीष्टं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि ।
अस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि ॥ ४.५.११ ॥
നനഞ്ഞ വിറകിൽ കത്തിച്ച തീയിൽ നിന്ന് വേർതിരിഞ്ഞ് പുക ഉയരുന്നതുപോലെ, അരേ, ഈ മഹത്തായ ഭൂതത്തിന്റെ നിശ്വാസമാണ് ഋഗ്വേദം, യജുർവേദം, സാമവേദം, അഥർവാംഗിരസം, ഇതിഹാസം, പുരാണം, വിദ്യകൾ, ഉപനിഷത്തുകൾ, ശ്ലോകങ്ങൾ, സൂത്രങ്ങൾ, വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ. യാഗം, ഹോമം, ഭക്ഷണം, പാനം, ഈ ലോകം, പരലോകം, സർവഭൂതങ്ങളും—ഇവയെല്ലാം ഇതിന്റെ നിശ്വാസങ്ങളാണ്.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.12
स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनम् ।
एवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम् ।
एवं सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनम् ।
एवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनम् ।
एवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनम् ।
एवं सर्वेषं शब्दानां श्रोत्रमेकायनम् ।
एवं सर्वेषां संकल्पानां मन एकायनम् ।
एवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनम् ।
एवं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनम् ।
एवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम् ।
एवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् ।
एवं सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् ।
एवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् ॥ ४.५.१२ ॥
എല്ലാ ജലങ്ങൾക്കും ഏകമായ ആശ്രയം സമുദ്രമാകുന്നതുപോലെ, എല്ലാ സ്പർശങ്ങൾക്കും ഏകമായ ആശ്രയം ത്വക്ക്. അതുപോലെ എല്ലാ ഗന്ധങ്ങൾക്കും ഏകമായ ആശ്രയം മൂക്കുകൾ. എല്ലാ രസങ്ങൾക്കും ഏകമായ ആശ്രയം നാവ്. എല്ലാ രൂപങ്ങൾക്കും ഏകമായ ആശ്രയം കണ്ണ്. എല്ലാ ശബ്ദങ്ങൾക്കും ഏകമായ ആശ്രയം ചെവി. എല്ലാ സങ്കല്പങ്ങൾക്കും ഏകമായ ആശ്രയം മനസ്സ്. എല്ലാ വിദ്യകൾക്കും ഏകമായ ആശ്രയം ഹൃദയം. എല്ലാ കർമങ്ങൾക്കും ഏകമായ ആശ്രയം കൈകൾ. എല്ലാ ആനന്ദങ്ങൾക്കും ഏകമായ ആശ്രയം ഉപസ്ഥം. എല്ലാ വിസർഗങ്ങൾക്കും ഏകമായ ആശ്രയം പായു. എല്ലാ മാർഗങ്ങൾക്കും ഏകമായ ആശ്രയം കാലുകൾ. എല്ലാ വേദങ്ങൾക്കും ഏകമായ ആശ്രയം വാക്ക്.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.13
स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एव ।
एवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव ।
एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनयति ।
न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमि ।
इति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ ४.५.१३ ॥
സൈന്ധവ ഉപ്പുകട്ട അകവും പുറവുമില്ലാതെ പൂർണമായും രസത്തിന്റെ കട്ടയായിരിക്കുന്നതുപോലെ, അരേ, ഈ ആത്മാവും അകവും പുറവുമില്ലാതെ പൂർണമായും പ്രജ്ഞാനഘനം തന്നെയാണ്. ഈ ഭൂതങ്ങളിൽനിന്ന് ഉയർന്ന് അവയിൽതന്നെ ലയിക്കുന്നു. മരണശേഷം അതിന് സംജ്ഞയില്ല എന്ന് അരേ, ഞാൻ പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ യാജ്ഞവൽക്യൻ പറഞ്ഞു.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.14
सा होवाच मैत्रेयी
अत्रैव मा भगवान्मोहान्तमापीपदत् ।
न वा अहमिमं विजानामीति ।
स होवाच न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीमि ।
अविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा ॥ ४.५.१४ ॥
മൈത്രേയി പറഞ്ഞു: ഇവിടെത്തന്നെ ഭഗവാൻ എന്നെ മോഹത്തിന്റെ ആഴത്തിലേക്ക് തള്ളിയിരിക്കുന്നു; കാരണം ഇതു ഞാൻ അറിയുന്നില്ല. യാജ്ഞവൽക്യൻ പറഞ്ഞു: അരേ മൈത്രേയി, ഞാൻ മോഹത്തെക്കുറിച്ച് പറയുന്നില്ല. ഈ ആത്മാവ് അവിനാശിയാണ്, അരേ, അതിന്റെ സ്വഭാവം നശിക്കുന്നതല്ല.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.15
यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति, तदितर इतरं जिघ्रति, तदितर इतरं रसयते, तदितर इतरमभिवदति, तदितर इतरं शृणोति, तदितर इतरं मनुते. तदितर इतरं स्पृशति, तदितर इतरं विजानाति ।
यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं रसयेत्तत्केन कमभिवदेत्तत्केन कं शृणुयात्तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं स्पृशेत्तत्केन कं विजानीयात् ।
येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् ।
स एष नेति नेत्यात्मा ।
अगृह्यो न हि गृह्यते ।
अशीर्यो न हि शीर्यते ।
असङ्गो न हि सज्यते ।
असितो न व्यथते न रिष्यति ।
विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्युक्तानुशासनासि मैत्रेयि ।
एतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यो विजहार ॥ ४.५.१५ ॥
എവിടെ ദ്വൈതം പോലെ തോന്നുന്നുവോ അവിടെ ഒരാൾ മറ്റൊരാളെ കാണുന്നു, മറ്റൊരാളെ മണക്കുന്നു, മറ്റൊരാളുടെ രസം അറിയുന്നു, മറ്റൊരാളോട് സംസാരിക്കുന്നു, മറ്റൊരാളെ കേൾക്കുന്നു, മറ്റൊരാളെ ചിന്തിക്കുന്നു, മറ്റൊരാളെ സ്പർശിക്കുന്നു, മറ്റൊരാളെ അറിയുന്നു. എന്നാൽ ഇവന് എല്ലാം ആത്മാവായി മാറിയെങ്കിൽ, എന്തുകൊണ്ട് ആരെ കാണണം, എന്തുകൊണ്ട് ആരെ അറിയണം? ഇതെല്ലാം ആരാൽ അറിയപ്പെടുന്നുവോ അവനെ എന്തുകൊണ്ട് അറിയണം? അവനാണ് ഈ 'നേതി നേതി' ആത്മാവ്. അവൻ ഗ്രഹിക്കപ്പെടാത്തവൻ, നശിക്കാത്തവൻ, സംഗമില്ലാത്തവൻ, ബന്ധമില്ലാത്തവൻ, വേദനിക്കാത്തവൻ, ഹാനിയില്ലാത്തവൻ. മൈത്രേയീ, 'അറിയുന്നവനെ എന്തുകൊണ്ട് അറിയണം' എന്നതാണ് ഞാൻ നിനക്ക് നൽകിയ ഉപദേശം. ഇത്രമാത്രമേ അമൃതത്വം എന്നു പറഞ്ഞ് യാജ്ഞവൽക്യൻ പോയി.