ଉପନିଷଦ · Bṛhadāraṇyaka 4.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 4.5.1
(याज्ञवल्क्यमैत्रेयीसंवादब्राह्मणम्)
अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुर्मैत्रेयी च कात्यायनी च ।
तयोर्ह मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव ।
स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायनी ।
अथ ह याज्ञवल्क्योऽन्यद्वृत्तमुपाकरिष्यन् ॥ ४.५.१ ॥
(ଯାଜ୍ଞବଲ୍ଦ୍ୟ-ମୈତ୍ରେୟୀ ସଂବାଦ ବ୍ରାହ୍ମଣ) ଏବେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍ଦ୍ୟଙ୍କର ଦୁଇ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ: ମୈତ୍ରେୟୀ ଓ କାତ୍ୟାୟନୀ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୈତ୍ରେୟୀ ବ୍ରହ୍ମବାଦିନୀ ଥିଲେ। କାତ୍ୟାୟନୀ କେବଳ ସ୍ତ୍ରୀ-ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନା ଥିଲେ। ତେବେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍ଦ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଜୀବନ-ଅବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.2
मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
प्रव्रजिष्यन् वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि ।
हन्त तेऽनया कत्यायन्यान्तं करवाणीति ॥ ४.५.२ ॥
"ମୈତ୍ରେୟୀ," ଏପରି ଯାଜ୍ଞବଲ୍ଦ୍ୟ କହିଲେ: "ଏ, ମୁଁ ଏହି ସ୍ଥାନରୁ ସନ୍ନ୍ୟାସ ନେବାକୁ ଯାଉଛି। ତେଣୁ ଏହି କାତ୍ୟାୟନୀ ସହ ତୋର ଅଂଶ ସ୍ଥିର କରି ଦେଉଛି।"
Bṛhadāraṇyaka 4.5.3
सा होवाच मैत्रेयी
यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्स्यां न्वहं तेनामृताहो३ नेति ।
नेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
यथैवोपकरणवतां जीवितम् ।
तथैव ते जीवितं स्यात् ।
अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति ॥ ४.५.३ ॥
ମୈତ୍ରେୟୀ କହିଲେ: "ହେ ଭଗବନ୍, ଏହି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଯଦି ଧନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ଧନରେ ମୁଁ ଅମର ହେବି କି?" ଯାଜ୍ଞବଲ୍ଦ୍ୟ କହିଲେ: "ନା।" ଧନବାନମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଯେପରି, ତୋର ଜୀବନ ସେପରି ହେବ। କିନ୍ତୁ ଧନରେ ଅମୃତତ୍ୱର କୌଣସି ଆଶା ନାହିଁ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.4
सा होवाच मैत्रेयी
येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्याम् ।
यदेव भगवान् वेद तदेव मे ब्रूहीति ॥ ४.५.४ ॥
ମୈତ୍ରେୟୀ କହିଲେ: ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅମୃତା ହୋଇ ନ ପାରିବି, ତାହା ନେଇ ମୁଁ କ'ଣ କରିବି? ଭଗବାନ ଯାହା ଜାଣନ୍ତି, ତାହା ହିଁ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.5
स होवाच याज्ञवल्क्यः
प्रिया वै खलु नो भवती सती प्रियमवृधत् ।
हन्त तर्हि ।
भवत्येतद्व्याख्यास्यामि ते ।
व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ॥ ४.५.५ ॥
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: ତୁମେ ଆମର ପ୍ରିୟା; ପ୍ରିୟା ହୋଇ ତୁମେ ପ୍ରିୟ କଥା ହିଁ ବଢ଼ାଇଛ। ଭଲ, ତେବେ ଏହା ତୁମକୁ ବୁଝାଇବି। ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ ତୁମେ ମନନ କର।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.6
स होवाच ।
न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति ।
न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति ।
न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति ।
न वा अरे पशूनां कामाय पशवः प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय पशवः प्रियं भवति ।
न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति ।
न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति ।
न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे वेदानां कामाय वेदाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय वेदाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति ।
न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति ।
आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि ।
आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्वं विदितम् ॥ ४.५.६ ॥
ସେ କହିଲେ: ଅରେ, ସ୍ୱାମୀର କାମନା ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରିୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଆତ୍ମାର କାମନା ପାଇଁ ହିଁ ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରିୟ ହୁଏ। ଅରେ, ପତ୍ନୀର କାମନା ପାଇଁ ପତ୍ନୀ ପ୍ରିୟା ହୁଏ ନାହିଁ; ଆତ୍ମାର କାମନା ପାଇଁ ହିଁ ପତ୍ନୀ ପ୍ରିୟା ହୁଏ। ଅରେ, ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର କାମନା ପାଇଁ ପୁତ୍ରମାନେ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଆତ୍ମାର କାମନା ପାଇଁ ହିଁ ପୁତ୍ରମାନେ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି। ଅରେ, ଧନର କାମନା ପାଇଁ ଧନ ପ୍ରିୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଆତ୍ମାର କାମନା ପାଇଁ ହିଁ ଧନ ପ୍ରିୟ ହୁଏ। ଅରେ, ପଶୁମାନଙ୍କର କାମନା ପାଇଁ ପଶୁମାନେ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଆତ୍ମାର କାମନା ପାଇଁ ହିଁ ପଶୁମାନେ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି। ଅରେ, ବ୍ରହ୍ମର କାମନା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରିୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଆତ୍ମାର କାମନା ପାଇଁ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରିୟ ହୁଏ। ଅରେ, କ୍ଷତ୍ରର କାମନା ପାଇଁ କ୍ଷତ୍ର ପ୍ରିୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଆତ୍ମାର କାମନା ପାଇଁ ହିଁ କ୍ଷତ୍ର ପ୍ରିୟ ହୁଏ। ଅରେ, ଲୋକମାନଙ୍କର କାମନା ପାଇଁ ଲୋକମାନେ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଆତ୍ମାର କାମନା ପାଇଁ ହିଁ ଲୋକମାନେ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି। ଅରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର କାମନା ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଆତ୍ମାର କାମନା ପାଇଁ ହିଁ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି। ଅରେ, ବେଦମାନଙ୍କର କାମନା ପାଇଁ ବେଦମାନେ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଆତ୍ମାର କାମନା ପାଇଁ ହିଁ ବେଦମାନେ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି। ଅରେ, ଭୂତମାନଙ୍କର କାମନା ପାଇଁ ଭୂତମାନେ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଆତ୍ମାର କାମନା ପାଇଁ ହିଁ ଭୂତମାନେ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି। ଅରେ, ସମସ୍ତଙ୍କର କାମନା ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଆତ୍ମାର କାମନା ପାଇଁ ହିଁ ସମସ୍ତେ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି। ଅରେ ମୈତ୍ରେୟୀ, ଆତ୍ମା ହିଁ ଦେଖିବାଯୋଗ୍ୟ, ଶୁଣିବାଯୋଗ୍ୟ, ମନନଯୋଗ୍ୟ ଓ ନିଦିଧ୍ୟାସନଯୋଗ୍ୟ। ଅରେ, ଆତ୍ମା ଦୃଷ୍ଟ, ଶ୍ରୁତ, ମତ ଓ ବିଜ୍ଞାତ ହେଲେ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଦିତ ହୋଇଯାଏ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.7
ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो वेदान् वेद ।
क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद ।
लोकास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद ।
देवास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान् वेद ।
वेदास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो वेदान् वेद ।
भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद ।
सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद ।
इदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमे वेदा इमानि भूतानीदं सर्वं यदयमात्मा ॥ ४.५.७ ॥
ଯେ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ବେଦକୁ ଜାଣେ, ବ୍ରହ୍ମ ତାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରେ। ଯେ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଭିନ୍ନ କ୍ଷତ୍ରକୁ ଜାଣେ, କ୍ଷତ୍ର ତାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରେ। ଯେ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଜାଣେ, ଲୋକମାନେ ତାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଯେ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଜାଣେ, ଦେବତାମାନେ ତାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଯେ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ବେଦମାନଙ୍କୁ ଜାଣେ, ବେଦମାନେ ତାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଯେ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ଜାଣେ, ଭୂତମାନେ ତାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଯେ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଣେ, ସମସ୍ତେ ତାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି କ୍ଷତ୍ର, ଏହି ଲୋକମାନେ, ଏହି ଦେବତାମାନେ, ଏହି ବେଦମାନେ, ଏହି ଭୂତମାନେ, ଏହି ସବୁ — ଏହି ଯେ ଆତ୍ମା, ସେ ହିଁ ଏହା।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.8
स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ४.५.८ ॥
ବାଜୁଥିବା ଦୁନ୍ଦୁଭିର ବାହ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଧରିବାକୁ ଯେପରି ସକ୍ଷମ ହୁଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଦୁନ୍ଦୁଭିକୁ ଧରିବାରୁ, କିମ୍ବା ଦୁନ୍ଦୁଭିର ଆଘାତର ଶବ୍ଦକୁ ଧରିବାରୁ ସେ ଶବ୍ଦ ଗୃହୀତ ହୁଏ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.9
स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ४.५.९ ॥
ଫୁଙ୍କାଯାଉଥିବା ଶଙ୍ଖର ବାହ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଧରିବାକୁ ଯେପରି ସକ୍ଷମ ହୁଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଶଙ୍ଖକୁ ଧରିବାରୁ, କିମ୍ବା ଶଙ୍ଖ ଫୁଙ୍କୁଥିବାର ଶବ୍ଦକୁ ଧରିବାରୁ ସେ ଶବ୍ଦ ଗୃହୀତ ହୁଏ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.10
स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो ग्र्हीतः ॥ ४.५.१० ॥
ବଜାଯାଉଥିବା ବୀଣାର ବାହ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଧରିବାକୁ ଯେପରି ସକ୍ଷମ ହୁଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ବୀଣାକୁ ଧରିବାରୁ, କିମ୍ବା ବୀଣାବାଦନର ଶବ୍ଦକୁ ଧରିବାରୁ ସେ ଶବ୍ଦ ଗୃହୀତ ହୁଏ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.11
स यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येवं वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्याननीष्टं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि ।
अस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि ॥ ४.५.११ ॥
ଓଦା କାଠରେ ଜଳାଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନିରୁ ଯେପରି ପୃଥକ ପୃଥକ ଧୂଆଁ ନିର୍ଗତ ହୁଏ, ସେହିପରି ହେ ମୈତ୍ରେୟୀ, ଏହି ମହାନ ସତ୍ତାର ନିଃଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବାଙ୍ଗିରସ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ବିଦ୍ୟା, ଉପନିଷଦ, ଶ୍ଲୋକ, ସୂତ୍ର, ଅନୁବ୍ୟାଖ୍ୟାନ ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟାନ। ଯଜ୍ଞ, ହୋମ, ଅନ୍ନ, ପାନୀୟ, ଏହି ଲୋକ, ପରଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତ—ଏସବ ଏହାରି ନିଃଶ୍ୱାସ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.12
स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनम् ।
एवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम् ।
एवं सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनम् ।
एवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनम् ।
एवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनम् ।
एवं सर्वेषं शब्दानां श्रोत्रमेकायनम् ।
एवं सर्वेषां संकल्पानां मन एकायनम् ।
एवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनम् ।
एवं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनम् ।
एवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम् ।
एवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् ।
एवं सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् ।
एवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् ॥ ४.५.१२ ॥
ଯେପରି ସମସ୍ତ ଜଳର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ସମୁଦ୍ର, ସେହିପରି ସମସ୍ତ ସ୍ପର୍ଶର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଚର୍ମ। ସେହିପରି ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ନାସିକା। ସମସ୍ତ ରସର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଜିହ୍ୱା। ସମସ୍ତ ରୂପର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଚକ୍ଷୁ। ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଶ୍ରୋତ୍ର। ସମସ୍ତ ସଂକଳ୍ପର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ମନ। ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ହୃଦୟ। ସମସ୍ତ କର୍ମର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଦୁଇ ହସ୍ତ। ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଉପସ୍ଥ। ସମସ୍ତ ବିସର୍ଗର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ପାୟୁ। ସମସ୍ତ ପଥର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଦୁଇ ପାଦ। ସମସ୍ତ ବେଦର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ବାକ୍।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.13
स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एव ।
एवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव ।
एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनयति ।
न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमि ।
इति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ ४.५.१३ ॥
ସୈନ୍ଧବ ଲୁଣର ଢେଳା ଯେପରି ଭିତର-ବାହାର ସମାନ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଦର ଘନ ହୁଏ, ସେହିପରି ହେ ମୈତ୍ରେୟୀ, ଏହି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଭିତର-ବାହାର ସମାନ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଜ୍ଞାନଘନ। ଏହି ଭୂତମାନଙ୍କଠାରୁ ଉଠି ସେମାନଙ୍କରେ ହିଁ ଲୀନ ହୁଏ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାହାର ସଂଜ୍ଞା ରହେ ନାହିଁ, ହେ ମୈତ୍ରେୟୀ, ମୁଁ ଏହା କହୁଛି। ଏହିପରି ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ କହିଲେ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.14
सा होवाच मैत्रेयी
अत्रैव मा भगवान्मोहान्तमापीपदत् ।
न वा अहमिमं विजानामीति ।
स होवाच न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीमि ।
अविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा ॥ ४.५.१४ ॥
ମୈତ୍ରେୟୀ କହିଲେ: ଏଠାରେ ହିଁ ଭଗବାନ ମୋତେ ମୋହର ଗଭୀରତାକୁ ଠେଲି ଦେଇଛନ୍ତି, କାରଣ ମୁଁ ଏହାକୁ ଜାଣୁ ନାହିଁ। ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ କହିଲେ: ହେ ମୈତ୍ରେୟୀ, ମୁଁ ମୋହର କଥା କହୁନାହିଁ। ଏହି ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ, ହେ ମୈତ୍ରେୟୀ, ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ବିନାଶ ହେବା ନୁହେଁ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.15
यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति, तदितर इतरं जिघ्रति, तदितर इतरं रसयते, तदितर इतरमभिवदति, तदितर इतरं शृणोति, तदितर इतरं मनुते. तदितर इतरं स्पृशति, तदितर इतरं विजानाति ।
यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं रसयेत्तत्केन कमभिवदेत्तत्केन कं शृणुयात्तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं स्पृशेत्तत्केन कं विजानीयात् ।
येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् ।
स एष नेति नेत्यात्मा ।
अगृह्यो न हि गृह्यते ।
अशीर्यो न हि शीर्यते ।
असङ्गो न हि सज्यते ।
असितो न व्यथते न रिष्यति ।
विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्युक्तानुशासनासि मैत्रेयि ।
एतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यो विजहार ॥ ४.५.१५ ॥
ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱୈତ ଭଳି ହୁଏ, ସେଠି ଜଣେ ଅନ୍ୟଜଣକୁ ଦେଖେ, ଅନ୍ୟଜଣକୁ ଆଘ୍ରାଣ କରେ, ଅନ୍ୟଜଣର ସ୍ୱାଦ ନିଏ, ଅନ୍ୟଜଣ ସହ କଥା କହେ, ଅନ୍ୟଜଣକୁ ଶୁଣେ, ଅନ୍ୟଜଣକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ଅନ୍ୟଜଣକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ଅନ୍ୟଜଣକୁ ଜାଣେ। କିନ୍ତୁ ଯାହା ପାଇଁ ସବୁ କିଛି ଆତ୍ମା ହୋଇଗଲା, ତେବେ କାହା ଦ୍ୱାରା କାହାକୁ ଦେଖିବ, କାହା ଦ୍ୱାରା କାହାକୁ ଜାଣିବ? ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏ ସବୁ ଜଣାଯାଏ, ତାହାକୁ କାହା ଦ୍ୱାରା ଜାଣିବ? ସେ ହିଁ ଏହି 'ନେତି ନେତି' ଆତ୍ମା। ସେ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ଅବିନାଶୀ, ଅସଙ୍ଗ, ଅବଦ୍ଧ, ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ହେ ମୈତ୍ରେୟୀ, 'ଜ୍ଞାତାକୁ କାହା ଦ୍ୱାରା ଜାଣିବ' ଏହି ଉପଦେଶ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଇଛି। ଏତିକି ଅମୃତତ୍ୱ, ଏହା କହି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଚାଲିଗଲେ।