อุปนิษัท · Bṛhadāraṇyaka 4.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 4.5.1
(याज्ञवल्क्यमैत्रेयीसंवादब्राह्मणम्)
अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुर्मैत्रेयी च कात्यायनी च ।
तयोर्ह मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव ।
स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायनी ।
अथ ह याज्ञवल्क्योऽन्यद्वृत्तमुपाकरिष्यन् ॥ ४.५.१ ॥
(บทพราหมณะสนทนาระหว่างยาชญวัลกยะกับไมเตรยี) บัดนั้น ยาชญวัลกยะมีภรรยาสองคน คือไมเตรยีและกาตยายนี ในสองคนนั้น ไมเตรยีเป็นผู้กล่าวพรหมัน ส่วนกาตยายนีมีแต่ปัญญาของสตรีเท่านั้น ครั้งนั้น ยาชญวัลกยะกำลังจะรับวิถีชีวิตอีกแบบหนึ่ง
Bṛhadāraṇyaka 4.5.2
मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
प्रव्रजिष्यन् वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि ।
हन्त तेऽनया कत्यायन्यान्तं करवाणीति ॥ ४.५.२ ॥
ยาชญวัลกยะกล่าวว่า ไมเตรยีเอ๋ย เราจะออกจากที่นี่ไปแล้ว ดังนั้นให้เราจัดการเรื่องของเธอกับกาตยายนีนี้เสียก่อน
Bṛhadāraṇyaka 4.5.3
सा होवाच मैत्रेयी
यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्स्यां न्वहं तेनामृताहो३ नेति ।
नेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
यथैवोपकरणवतां जीवितम् ।
तथैव ते जीवितं स्यात् ।
अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति ॥ ४.५.३ ॥
ไมเตรยีกล่าวว่า ท่านผู้เจริญ ถ้าแผ่นดินทั้งผืนนี้เต็มไปด้วยทรัพย์ ดิฉันจะเป็นอมตะด้วยทรัพย์นั้นหรือไม่ ยาชญวัลกยะกล่าวว่า ไม่ได้ ชีวิตของเธอจะเป็นเช่นเดียวกับชีวิตของผู้มีสิ่งของทั้งหลาย ไม่มีความหวังที่จะเป็นอมตะด้วยทรัพย์
Bṛhadāraṇyaka 4.5.4
सा होवाच मैत्रेयी
येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्याम् ।
यदेव भगवान् वेद तदेव मे ब्रूहीति ॥ ४.५.४ ॥
ไมเตรยีกล่าวว่า สิ่งที่ไม่ทำให้ดิฉันเป็นอมตะ ดิฉันจะทำอะไรด้วยสิ่งนั้นเล่า ขอท่านผู้เจริญโปรดบอกดิฉันเฉพาะสิ่งที่ท่านรู้เถิด
Bṛhadāraṇyaka 4.5.5
स होवाच याज्ञवल्क्यः
प्रिया वै खलु नो भवती सती प्रियमवृधत् ।
हन्त तर्हि ।
भवत्येतद्व्याख्यास्यामि ते ।
व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ॥ ४.५.५ ॥
ยาชญวัลกยะกล่าวว่า เธอเป็นที่รักของเราทั้งหลาย และเมื่อเป็นที่รักอยู่แล้ว เธอก็ยิ่งเพิ่มความเป็นที่รัก เอาละ เราจะอธิบายเรื่องนี้แก่เธอ เมื่อเราอธิบายอยู่ เธอจงพิจารณาให้ลึกซึ้งเถิด
Bṛhadāraṇyaka 4.5.6
स होवाच ।
न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति ।
न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति ।
न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति ।
न वा अरे पशूनां कामाय पशवः प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय पशवः प्रियं भवति ।
न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति ।
न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति ।
न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे वेदानां कामाय वेदाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय वेदाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति ।
न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति ।
आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि ।
आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्वं विदितम् ॥ ४.५.६ ॥
ยาชญวัลกยะกล่าวว่า แท้จริงแล้ว สามีไม่เป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่อสามี แต่สามีเป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่ออาตมัน แท้จริงแล้ว ภรรยาไม่เป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่อภรรยา แต่ภรรยาเป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่ออาตมัน แท้จริงแล้ว บุตรไม่เป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่อบุตร แต่บุตรเป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่ออาตมัน แท้จริงแล้ว ทรัพย์ไม่เป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่อทรัพย์ แต่ทรัพย์เป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่ออาตมัน แท้จริงแล้ว สัตว์เลี้ยงไม่เป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่อสัตว์เลี้ยง แต่สัตว์เลี้ยงเป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่ออาตมัน แท้จริงแล้ว ความเป็นพราหมณ์ไม่เป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่อความเป็นพราหมณ์ แต่ความเป็นพราหมณ์เป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่ออาตมัน แท้จริงแล้ว ความเป็นกษัตริย์ไม่เป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่อความเป็นกษัตริย์ แต่ความเป็นกษัตริย์เป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่ออาตมัน แท้จริงแล้ว โลกทั้งหลายไม่เป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่อโลกทั้งหลาย แต่โลกทั้งหลายเป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่ออาตมัน แท้จริงแล้ว เหล่าเทพไม่เป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่อเหล่าเทพ แต่เหล่าเทพเป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่ออาตมัน แท้จริงแล้ว เวททั้งหลายไม่เป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่อเวททั้งหลาย แต่เวททั้งหลายเป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่ออาตมัน แท้จริงแล้ว สรรพสัตว์ไม่เป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่อสรรพสัตว์ แต่สรรพสัตว์เป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่ออาตมัน แท้จริงแล้ว สรรพสิ่งไม่เป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่อสรรพสิ่ง แต่สรรพสิ่งเป็นที่รักเพราะความปรารถนาต่ออาตมัน ไมเตรยีเอ๋ย อาตมันนั้นควรเห็น ควรฟัง ควรคิดใคร่ครวญ และควรทำสมาธิพิจารณา แท้จริงแล้ว เมื่ออาตมันได้เห็น ได้ฟัง ได้คิดใคร่ครวญ และได้รู้แจ้งแล้ว สิ่งทั้งปวงนี้ก็เป็นที่รู้แจ้ง
Bṛhadāraṇyaka 4.5.7
ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो वेदान् वेद ।
क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद ।
लोकास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद ।
देवास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान् वेद ।
वेदास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो वेदान् वेद ।
भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद ।
सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद ।
इदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमे वेदा इमानि भूतानीदं सर्वं यदयमात्मा ॥ ४.५.७ ॥
พรหมัน ย่อมละทิ้งผู้ที่รู้เวททั้งหลายโดยเห็นว่าแยกจากอาตมัน อำนาจกษัตริย์ย่อมละทิ้งผู้ที่รู้อำนาจกษัตริย์โดยเห็นว่าแยกจากอาตมัน โลกทั้งหลายย่อมละทิ้งผู้ที่รู้โลกทั้งหลายโดยเห็นว่าแยกจากอาตมัน เหล่าเทพย่อมละทิ้งผู้ที่รู้เหล่าเทพโดยเห็นว่าแยกจากอาตมัน เวททั้งหลายย่อมละทิ้งผู้ที่รู้เวททั้งหลายโดยเห็นว่าแยกจากอาตมัน สรรพสัตว์ย่อมละทิ้งผู้ที่รู้สรรพสัตว์โดยเห็นว่าแยกจากอาตมัน สรรพสิ่งย่อมละทิ้งผู้ที่รู้สรรพสิ่งโดยเห็นว่าแยกจากอาตมัน นี่คือพรหมัน นี่คืออำนาจกษัตริย์ เหล่านี้คือโลกทั้งหลาย เหล่านี้คือเหล่าเทพ เหล่านี้คือเวททั้งหลาย เหล่านี้คือสรรพสัตว์ นี่คือสรรพสิ่ง คืออาตมันนี้นั่นเอง
Bṛhadāraṇyaka 4.5.8
स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ४.५.८ ॥
เปรียบเหมือนเมื่อกลองถูกตี ผู้ที่ไม่อาจจับเสียงภายนอกได้ แต่เมื่อจับตัวกลองหรือเสียงของการตีกลองได้ เสียงนั้นก็ถูกจับได้ ดังนั้น อาตมันย่อมถูกรู้ด้วยความจริงที่อยู่เบื้องหลัง มิใช่ด้วยเสียงภายนอกที่แยกจากกัน
Bṛhadāraṇyaka 4.5.9
स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ४.५.९ ॥
เปรียบเหมือนเมื่อสังข์ถูกเป่า ผู้ที่ไม่อาจจับเสียงภายนอกได้ แต่เมื่อจับตัวสังข์หรือเสียงของการเป่าสังข์ได้ เสียงนั้นก็ถูกจับได้ ดังนั้น อาตมันย่อมถูกรู้ด้วยความจริงที่อยู่เบื้องหลัง มิใช่ด้วยเสียงภายนอกที่แยกจากกัน
Bṛhadāraṇyaka 4.5.10
स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो ग्र्हीतः ॥ ४.५.१० ॥
เปรียบเหมือนเมื่อพิณถูกดีด ผู้ที่ไม่อาจจับเสียงภายนอกได้ แต่เมื่อจับตัวพิณหรือเสียงของการดีดพิณได้ เสียงนั้นก็ถูกจับได้ ดังนั้น อาตมันย่อมถูกรู้ด้วยความจริงที่อยู่เบื้องหลัง มิใช่ด้วยเสียงภายนอกที่แยกจากกัน
Bṛhadāraṇyaka 4.5.11
स यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येवं वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्याननीष्टं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि ।
अस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि ॥ ४.५.११ ॥
เปรียบเหมือนไฟที่ก่อด้วยเชื้อเปียก ควันแยกออกมาจากกันพวยพุ่งขึ้น ไมเตรยีเอ๋ย ดังนั้น การหายใจออกของภูตผู้ยิ่งใหญ่นี้ก็คือ ฤคเวท ยชุรเวท สามเวท อถรรพางคิรส อิติหาส ปุราณะ วิทยา อุปนิษัท โศลก สูตร คำอธิบายขยายความ และการอธิบาย การบูชายัญ การถวาย อาหาร เครื่องดื่ม โลกนี้ โลกหน้า และสรรพสัตว์ทั้งปวง ทั้งหมดนี้คือลมหายใจออกของพระองค์
Bṛhadāraṇyaka 4.5.12
स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनम् ।
एवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम् ।
एवं सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनम् ।
एवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनम् ।
एवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनम् ।
एवं सर्वेषं शब्दानां श्रोत्रमेकायनम् ।
एवं सर्वेषां संकल्पानां मन एकायनम् ।
एवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनम् ।
एवं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनम् ।
एवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम् ।
एवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् ।
एवं सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् ।
एवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् ॥ ४.५.१२ ॥
เหมือนอย่างที่มหาสมุทรเป็นที่รวมของน้ำทั้งปวง ผิวหนังก็เป็นที่รวมของการสัมผัสทั้งปวงฉันนั้น จมูกทั้งสองเป็นที่รวมของกลิ่นทั้งปวงฉันนั้น ลิ้นเป็นที่รวมของรสทั้งปวงฉันนั้น ดวงตาเป็นที่รวมของรูปทั้งปวงฉันนั้น หูเป็นที่รวมของเสียงทั้งปวงฉันนั้น ใจเป็นที่รวมของความตั้งใจทั้งปวงฉันนั้น หัวใจเป็นที่รวมของความรู้ทั้งปวงฉันนั้น มือทั้งสองเป็นที่รวมของการกระทำทั้งปวงฉันนั้น อวัยวะเพศเป็นที่รวมของความสุขทั้งปวงฉันนั้น ทวารหนักเป็นที่รวมของการขับถ่ายทั้งปวงฉันนั้น เท้าทั้งสองเป็นที่รวมของเส้นทางทั้งปวงฉันนั้น วาจาเป็นที่รวมของพระเวททั้งปวงฉันนั้น
Bṛhadāraṇyaka 4.5.13
स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एव ।
एवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव ।
एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनयति ।
न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमि ।
इति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ ४.५.१३ ॥
เหมือนก้อนเกลือสินเธาว์ที่เป็นเนื้อเกลือล้วนทั้งก้อน ไม่มีภายในและภายนอก ฉันใด ดูก่อนไมเตรยี อาตมันนี้ก็เป็นกลุ่มแห่งปัญญาบริสุทธิ์ล้วนทั้งหมด ไม่มีภายในและภายนอกฉันนั้น อาตมันลุกขึ้นจากภูตทั้งหลายเหล่านี้แล้วก็ดับกลับเข้าไปในภูตเหล่านั้นเอง เมื่อตายแล้วก็ไม่มีความรู้สำนึก ดูก่อนไมเตรยี เราพูดอย่างนี้ ยาชญวัลกยะตรัสดังนี้
Bṛhadāraṇyaka 4.5.14
सा होवाच मैत्रेयी
अत्रैव मा भगवान्मोहान्तमापीपदत् ।
न वा अहमिमं विजानामीति ।
स होवाच न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीमि ।
अविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा ॥ ४.५.१४ ॥
นางไมเตรยีกล่าวว่า ท่านผู้เจริญได้ทำให้ดิฉันหลงในความงมงายอย่างลึกซึ้งที่นี่ เพราะดิฉันไม่เข้าใจสิ่งนี้ ยาชญวัลกยะกล่าวว่า ดูก่อนไมเตรยี เราไม่ได้พูดถึงความงมงาย ดูก่อนไมเตรยี อาตมันนี้ไม่มีวินาศอย่างแท้จริง มีธรรมชาติที่ไม่อาจถูกตัดขาดหรือทำลายได้
Bṛhadāraṇyaka 4.5.15
यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति, तदितर इतरं जिघ्रति, तदितर इतरं रसयते, तदितर इतरमभिवदति, तदितर इतरं शृणोति, तदितर इतरं मनुते. तदितर इतरं स्पृशति, तदितर इतरं विजानाति ।
यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं रसयेत्तत्केन कमभिवदेत्तत्केन कं शृणुयात्तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं स्पृशेत्तत्केन कं विजानीयात् ।
येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् ।
स एष नेति नेत्यात्मा ।
अगृह्यो न हि गृह्यते ।
अशीर्यो न हि शीर्यते ।
असङ्गो न हि सज्यते ।
असितो न व्यथते न रिष्यति ।
विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्युक्तानुशासनासि मैत्रेयि ।
एतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यो विजहार ॥ ४.५.१५ ॥
เมื่อมีสภาพเหมือนความเป็นสองอยู่ ผู้หนึ่งย่อมเห็นอีกผู้หนึ่ง ผู้หนึ่งย่อมดมกลิ่นอีกผู้หนึ่ง ผู้หนึ่งย่อมลิ้มรสอีกผู้หนึ่ง ผู้หนึ่งย่อมพูดกับอีกผู้หนึ่ง ผู้หนึ่งย่อมฟังอีกผู้หนึ่ง ผู้หนึ่งย่อมคิดถึงอีกผู้หนึ่ง ผู้หนึ่งย่อมสัมผัสอีกผู้หนึ่ง ผู้หนึ่งย่อมรู้อีกผู้หนึ่ง แต่เมื่อสำหรับผู้นั้น สรรพสิ่งกลายเป็นอาตมันเท่านั้น ก็จะใช้อะไรเห็นใคร ใช้อะไรดมกลิ่นใคร ใช้อะไรลิ้มรสใคร ใช้อะไรพูดกับใคร ใช้อะไรฟังใคร ใช้อะไรคิดถึงใคร ใช้อะไรสัมผัสใคร ใช้อะไรรู้ใคร ใช้อะไรจะรู้สิ่งที่ทำให้รู้ทั้งหมดนี้ได้ นั่นคืออาตมันนี้ ซึ่งกล่าวว่า ไม่ใช่นี่ ไม่ใช่นี่ ไม่อาจถือเอาได้ เพราะไม่มีการถือเอา ไม่อาจผุพังได้ เพราะไม่มีการผุพัง ไม่ติดยึด เพราะไม่มีการยึดติด ไม่ผูกพัน ไม่เป็นทุกข์ ไม่ถูกทำร้าย ดูก่อนไมเตรยี คำสอนที่เราให้แก่เธอนี้ คือ จะใช้อะไรรู้ผู้รู้ได้เล่า ยาชญวัลกยะกล่าวเพียงเท่านี้ว่า นี่แหละคืออมตภาพ แล้วก็จากไป