उपनिषदे · Bṛhadāraṇyaka 4.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 4.5.1
(याज्ञवल्क्यमैत्रेयीसंवादब्राह्मणम्)
अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुर्मैत्रेयी च कात्यायनी च ।
तयोर्ह मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव ।
स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायनी ।
अथ ह याज्ञवल्क्योऽन्यद्वृत्तमुपाकरिष्यन् ॥ ४.५.१ ॥
(याज्ञवल्क्य-मैत्रेयी संवाद ब्राह्मण) आता याज्ञवल्क्याला दोन पत्नी होत्या: मैत्रेयी आणि कात्यायनी. त्यांपैकी मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी होती. कात्यायनी केवळ स्त्रीबुद्धीची होती. तेव्हा याज्ञवल्क्य दुसरी जीवनावस्था स्वीकारण्याच्या तयारीत होते.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.2
मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
प्रव्रजिष्यन् वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि ।
हन्त तेऽनया कत्यायन्यान्तं करवाणीति ॥ ४.५.२ ॥
"मैत्रेयी," असे याज्ञवल्क्य म्हणाले: "अगं, मी या ठिकाणाहून संन्यास घेणार आहे. म्हणून या कात्यायनीसोबत तुझा वाटा ठरवून देतो."
Bṛhadāraṇyaka 4.5.3
सा होवाच मैत्रेयी
यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्स्यां न्वहं तेनामृताहो३ नेति ।
नेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
यथैवोपकरणवतां जीवितम् ।
तथैव ते जीवितं स्यात् ।
अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति ॥ ४.५.३ ॥
मैत्रेयी म्हणाली: "भगवन्, ही सर्व पृथ्वी जर धनाने भरलेली असेल, तर त्या धनाने मी अमर होईन का?" याज्ञवल्क्य म्हणाले: "नाही." धनवानांचे जीवन जसे असते तसेच तुझे जीवन होईल. पण धनाने अमृतत्वाची आशा नाही.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.4
सा होवाच मैत्रेयी
येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्याम् ।
यदेव भगवान् वेद तदेव मे ब्रूहीति ॥ ४.५.४ ॥
मैत्रेयी म्हणाली: ज्याने मी अमर होणार नाही, त्याचे मी काय करू? जे भगवान जाणतात तेच मला सांगा.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.5
स होवाच याज्ञवल्क्यः
प्रिया वै खलु नो भवती सती प्रियमवृधत् ।
हन्त तर्हि ।
भवत्येतद्व्याख्यास्यामि ते ।
व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ॥ ४.५.५ ॥
याज्ञवल्क्य म्हणाले: तू आम्हाला प्रिय आहेस; प्रिय असूनही तू प्रियच वाढवलेस. बरं, तर हे मी तुला समजावून सांगतो. मी समजावत असताना तू मनन कर.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.6
स होवाच ।
न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति ।
न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति ।
न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति ।
न वा अरे पशूनां कामाय पशवः प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय पशवः प्रियं भवति ।
न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति ।
न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति ।
न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे वेदानां कामाय वेदाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय वेदाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति ।
न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति ।
आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि ।
आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्वं विदितम् ॥ ४.५.६ ॥
ते म्हणाले: अरे, पतीच्या कामनेसाठी पती प्रिय होत नाही; आत्म्याच्या कामनेसाठीच पती प्रिय होतो. अरे, पत्नीच्या कामनेसाठी पत्नी प्रिय होत नाही; आत्म्याच्या कामनेसाठीच पत्नी प्रिय होते. अरे, पुत्रांच्या कामनेसाठी पुत्र प्रिय होत नाहीत; आत्म्याच्या कामनेसाठीच पुत्र प्रिय होतात. अरे, धनाच्या कामनेसाठी धन प्रिय होत नाही; आत्म्याच्या कामनेसाठीच धन प्रिय होते. अरे, पशूंच्या कामनेसाठी पशू प्रिय होत नाहीत; आत्म्याच्या कामनेसाठीच पशू प्रिय होतात. अरे, ब्रह्मतेजाच्या कामनेसाठी ब्रह्म प्रिय होत नाही; आत्म्याच्या कामनेसाठीच ब्रह्म प्रिय होते. अरे, क्षात्रबळाच्या कामनेसाठी क्षत्र प्रिय होत नाही; आत्म्याच्या कामनेसाठीच क्षत्र प्रिय होते. अरे, लोकांच्या कामनेसाठी लोक प्रिय होत नाहीत; आत्म्याच्या कामनेसाठीच लोक प्रिय होतात. अरे, देवांच्या कामनेसाठी देव प्रिय होत नाहीत; आत्म्याच्या कामनेसाठीच देव प्रिय होतात. अरे, वेदांच्या कामनेसाठी वेद प्रिय होत नाहीत; आत्म्याच्या कामनेसाठीच वेद प्रिय होतात. अरे, प्राण्यांच्या कामनेसाठी प्राणी प्रिय होत नाहीत; आत्म्याच्या कामनेसाठीच प्राणी प्रिय होतात. अरे, सर्वांच्या कामनेसाठी सर्व प्रिय होत नाही; आत्म्याच्या कामनेसाठीच सर्व प्रिय होते. अरे मैत्रेयी, आत्माच पाहण्यायोग्य, ऐकण्यायोग्य, मनन करण्यायोग्य आणि निदिध्यासन करण्यायोग्य आहे. अरे, आत्मा दिसल्यावर, ऐकल्यावर, मनन केल्यावर, जाणल्यावर हे सर्व जाणलेले होते.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.7
ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो वेदान् वेद ।
क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद ।
लोकास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद ।
देवास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान् वेद ।
वेदास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो वेदान् वेद ।
भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद ।
सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद ।
इदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमे वेदा इमानि भूतानीदं सर्वं यदयमात्मा ॥ ४.५.७ ॥
आत्म्याहून वेगळे वेदांना जो जाणतो, त्याला ब्रह्म सोडून देते. आत्म्याहून वेगळ्या क्षत्राला जो जाणतो, त्याला क्षत्र सोडून देते. आत्म्याहून वेगळ्या लोकांना जो जाणतो, त्याला लोक सोडून देतात. आत्म्याहून वेगळ्या देवांना जो जाणतो, त्याला देव सोडून देतात. आत्म्याहून वेगळ्या वेदांना जो जाणतो, त्याला वेद सोडून देतात. आत्म्याहून वेगळ्या भूतांना जो जाणतो, त्याला भूते सोडून देतात. आत्म्याहून वेगळ्या सर्वाला जो जाणतो, त्याला सर्व सोडून देते. हे ब्रह्म, हे क्षत्र, हे लोक, हे देव, हे वेद, ही भूते, हे सर्व — हा जो आत्मा, तोच हे सर्व आहे.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.8
स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ४.५.८ ॥
वाजविल्या जाणाऱ्या दुंदुभीच्या बाह्य ध्वनींना पकडता येत नाही, परंतु दुंदुभीला पकडल्याने किंवा दुंदुभीच्या आघाताचा ध्वनी पकडल्याने तो ध्वनी गृहीत होतो.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.9
स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ४.५.९ ॥
फुंकल्या जाणाऱ्या शंखाच्या बाह्य ध्वनींना पकडता येत नाही, परंतु शंखाला पकडल्याने किंवा शंख फुंकणाऱ्याचा ध्वनी पकडल्याने तो ध्वनी गृहीत होतो.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.10
स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो ग्र्हीतः ॥ ४.५.१० ॥
वाजविल्या जाणाऱ्या वीणेच्या बाह्य ध्वनींना पकडता येत नाही, परंतु वीणेला पकडल्याने किंवा वीणावादनाचा ध्वनी पकडल्याने तो ध्वनी गृहीत होतो.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.11
स यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येवं वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्याननीष्टं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि ।
अस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि ॥ ४.५.११ ॥
ओल्या लाकडांनी पेटवलेल्या अग्नीतून जसे वेगवेगळे धूर निघतात, तसेच हे अरे मैत्रेयी, या महान भूताचा निःश्वास म्हणजे ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्वाङ्गिरस, इतिहास, पुराण, विद्या, उपनिषदे, श्लोक, सूत्रे, अनुव्याख्याने आणि व्याख्याने होत. यज्ञ, हवन, भोजन, पेय, हा लोक, परलोक आणि सर्व भूते—ही सर्व याचेच निःश्वास आहेत.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.12
स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनम् ।
एवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम् ।
एवं सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनम् ।
एवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनम् ।
एवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनम् ।
एवं सर्वेषं शब्दानां श्रोत्रमेकायनम् ।
एवं सर्वेषां संकल्पानां मन एकायनम् ।
एवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनम् ।
एवं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनम् ।
एवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम् ।
एवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् ।
एवं सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् ।
एवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् ॥ ४.५.१२ ॥
सर्व पाण्यांचे एकमेव आश्रयस्थान जसे समुद्र, तसेच सर्व स्पर्शांचे एकमेव आश्रयस्थान त्वचा. तसेच सर्व गंधांचे एकमेव आश्रयस्थान नासिका. सर्व रसांचे एकमेव आश्रयस्थान जिव्हा. सर्व रूपांचे एकमेव आश्रयस्थान डोळा. सर्व शब्दांचे एकमेव आश्रयस्थान कान. सर्व संकल्पांचे एकमेव आश्रयस्थान मन. सर्व विद्यांचे एकमेव आश्रयस्थान हृदय. सर्व कर्मांचे एकमेव आश्रयस्थान दोन हात. सर्व आनंदांचे एकमेव आश्रयस्थान उपस्थ. सर्व विसर्गांचे एकमेव आश्रयस्थान पायू. सर्व मार्गांचे एकमेव आश्रयस्थान दोन पाय. सर्व वेदांचे एकमेव आश्रयस्थान वाणी.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.13
स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एव ।
एवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव ।
एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनयति ।
न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमि ।
इति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ ४.५.१३ ॥
सैंधव मिठाचा खडा जसा आतून-बाहेरून एकसारखा, संपूर्ण रसाचा घनच असतो, तसेच हे मैत्रेयी, हा आत्मा आतून-बाहेरून एकसारखा, संपूर्ण प्रज्ञानघनच आहे. या भूतांपासून उठून तो त्यांच्यातच विलीन होतो. मृत्यूनंतर त्याची संज्ञा राहत नाही, अरे मैत्रेयी, मी हे सांगतो. असे याज्ञवल्क्य म्हणाले.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.14
सा होवाच मैत्रेयी
अत्रैव मा भगवान्मोहान्तमापीपदत् ।
न वा अहमिमं विजानामीति ।
स होवाच न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीमि ।
अविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा ॥ ४.५.१४ ॥
मैत्रेयी म्हणाली: येथेच भगवंतांनी मला मोहाच्या खोल गर्तेत ढकलले आहे, कारण मी हे जाणत नाही. याज्ञवल्क्य म्हणाले: अरे मैत्रेयी, मी मोहाबद्दल बोलत नाही. हा आत्मा अविनाशी आहे, अरे मैत्रेयी, याचा धर्म नाश पावणे नाही.
Bṛhadāraṇyaka 4.5.15
यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति, तदितर इतरं जिघ्रति, तदितर इतरं रसयते, तदितर इतरमभिवदति, तदितर इतरं शृणोति, तदितर इतरं मनुते. तदितर इतरं स्पृशति, तदितर इतरं विजानाति ।
यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं रसयेत्तत्केन कमभिवदेत्तत्केन कं शृणुयात्तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं स्पृशेत्तत्केन कं विजानीयात् ।
येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् ।
स एष नेति नेत्यात्मा ।
अगृह्यो न हि गृह्यते ।
अशीर्यो न हि शीर्यते ।
असङ्गो न हि सज्यते ।
असितो न व्यथते न रिष्यति ।
विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्युक्तानुशासनासि मैत्रेयि ।
एतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यो विजहार ॥ ४.५.१५ ॥
जिथे द्वैतासारखे असते, तिथे एक दुसऱ्याला पाहतो, दुसऱ्याचा वास घेतो, दुसऱ्याची चव घेतो, दुसऱ्याशी बोलतो, दुसऱ्याला ऐकतो, दुसऱ्याचा विचार करतो, दुसऱ्याला स्पर्श करतो, दुसऱ्याला जाणतो. पण ज्याच्यासाठी सर्व काही आत्माच झाले, तेव्हा कशाने कोणाला पहावे, कशाने कोणाला जाणावे? ज्याच्याद्वारे हे सर्व जाणले जाते, त्याला कशाने जाणावे? तोच हा 'नेति नेति' आत्मा. तो अग्राह्य आहे, कारण त्याला ग्रहण करता येत नाही; तो अविनाशी आहे, कारण तो नष्ट होत नाही; तो असंग आहे, कारण तो आसक्त होत नाही; तो अबद्ध आहे, तो व्यथित होत नाही, नाशही पावत नाही. हे मैत्रेयी, 'ज्ञात्याला कशाने जाणावे' हाच उपदेश मी तुला दिला आहे. इतकेच अमरत्व आहे, असे म्हणून याज्ञवल्क्य निघून गेले.