ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Bṛhadāraṇyaka 4.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 4.5.1
(याज्ञवल्क्यमैत्रेयीसंवादब्राह्मणम्)
अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुर्मैत्रेयी च कात्यायनी च ।
तयोर्ह मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव ।
स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायनी ।
अथ ह याज्ञवल्क्योऽन्यद्वृत्तमुपाकरिष्यन् ॥ ४.५.१ ॥
(ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ-ਮੈਤ੍ਰੇਯੀ ਸੰਵਾਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਹੁਣ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ: ਮੈਤ੍ਰੇਯੀ ਅਤੇ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਤ੍ਰੇਯੀ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦਿਨੀ ਸੀ। ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ ਕੇਵਲ ਇਸਤਰੀ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਤਦ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜੀਵਨ-ਅਵਸਥਾ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.2
मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
प्रव्रजिष्यन् वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि ।
हन्त तेऽनया कत्यायन्यान्तं करवाणीति ॥ ४.५.२ ॥
"ਮੈਤ੍ਰੇਯੀ," ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਅਰੀ, ਮੈਂ ਇਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਹਿੱਸਾ ਤਹਿ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।"
Bṛhadāraṇyaka 4.5.3
सा होवाच मैत्रेयी
यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्स्यां न्वहं तेनामृताहो३ नेति ।
नेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
यथैवोपकरणवतां जीवितम् ।
तथैव ते जीवितं स्यात् ।
अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति ॥ ४.५.३ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਭਗਵਨ, ਜੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਧਨ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਸ ਧਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ?" ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਨਹੀਂ।" ਧਨਵਾਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤੇਰਾ ਜੀਵਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਧਨ ਨਾਲ ਅਮ੍ਰਿਤਤਵ ਦੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.4
सा होवाच मैत्रेयी
येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्याम् ।
यदेव भगवान् वेद तदेव मे ब्रूहीति ॥ ४.५.४ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅਮਰ ਨਾ ਹੋ ਸਕਾਂ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂਗੀ? ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.5
स होवाच याज्ञवल्क्यः
प्रिया वै खलु नो भवती सती प्रियमवृधत् ।
हन्त तर्हि ।
भवत्येतद्व्याख्यास्यामि ते ।
व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ॥ ४.५.५ ॥
ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈਂ; ਪਿਆਰੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਤੂੰ ਪਿਆਰੀ ਗੱਲ ਹੀ ਵਧਾਈ ਹੈ। ਚੰਗਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਮੇਰੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਤੂੰ ਮਨਨ ਕਰ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.6
स होवाच ।
न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति ।
न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति ।
न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति ।
न वा अरे पशूनां कामाय पशवः प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय पशवः प्रियं भवति ।
न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति ।
न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति ।
न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे वेदानां कामाय वेदाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय वेदाः प्रिया भवन्ति ।
न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति ।
न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति ।
आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि ।
आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्वं विदितम् ॥ ४.५.६ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ: ਅਰੇ, ਪਤੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਪਤੀ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਹੀ ਪਤੀ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਰੇ, ਪਤਨੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਪਤਨੀ ਪਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਹੀ ਪਤਨੀ ਪਿਆਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਰੇ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਪਿਆਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਪਿਆਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਰੇ, ਧਨ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਧਨ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਹੀ ਧਨ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਰੇ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਪਿਆਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਹੀ ਪਸ਼ੂ ਪਿਆਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਰੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਰੇ, ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਹੀ ਕਸ਼ਤ੍ਰ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਰੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਲੋਕ ਪਿਆਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਹੀ ਲੋਕ ਪਿਆਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਰੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਦੇਵਤੇ ਪਿਆਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਪਿਆਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਰੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਵੇਦ ਪਿਆਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਹੀ ਵੇਦ ਪਿਆਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਰੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਜੀਵ ਪਿਆਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਹੀ ਜੀਵ ਪਿਆਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਰੇ, ਸਭ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਸਭ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਹੀ ਸਭ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਰੇ ਮੈਤ੍ਰੇਈ, ਆਤਮਾ ਹੀ ਵੇਖਣ ਯੋਗ, ਸੁਣਨ ਯੋਗ, ਮਨਨ ਯੋਗ ਅਤੇ ਨਿਦਿਧਿਆਸਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਅਰੇ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਦਿਸਣ, ਸੁਣੇ ਜਾਣ, ਮਨਨ ਹੋਣ ਅਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.7
ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो वेदान् वेद ।
क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद ।
लोकास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद ।
देवास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान् वेद ।
वेदास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो वेदान् वेद ।
भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद ।
सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद ।
इदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमे वेदा इमानि भूतानीदं सर्वं यदयमात्मा ॥ ४.५.७ ॥
ਜੋ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਕਸ਼ੱਤ੍ਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਸ਼ੱਤ੍ਰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਦ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਭੂਤ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹ ਕਸ਼ੱਤ੍ਰ ਹੈ, ਇਹ ਲੋਕ ਹਨ, ਇਹ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਇਹ ਵੇਦ ਹਨ, ਇਹ ਭੂਤ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ — ਜੋ ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.8
स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ४.५.८ ॥
ਵੱਜਦੀ ਦੁੰਦੁਭੀ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਦੁੰਦੁਭੀ ਨੂੰ ਫੜਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਦੁੰਦੁਭੀ ਦੀ ਚੋਟ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਫੜਨ ਨਾਲ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.9
स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ४.५.९ ॥
ਵੱਜਦੇ ਸੰਖ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਸੰਖ ਨੂੰ ਫੜਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਸੰਖ ਫੂਕਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਫੜਨ ਨਾਲ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.10
स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो ग्र्हीतः ॥ ४.५.१० ॥
ਵਜਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਵੀਣਾ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਵੀਣਾ ਨੂੰ ਫੜਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਵੀਣਾ-ਵਾਦਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਫੜਨ ਨਾਲ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.11
स यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येवं वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्याननीष्टं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि ।
अस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि ॥ ४.५.११ ॥
ਗਿੱਲੀ ਲੱਕੜੀ ਨਾਲ ਬਾਲੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੂੰਆਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਈ, ਇਸ ਮਹਾਨ ਹਸਤੀ ਦਾ ਸਾਹ ਹੀ ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਾਂਗਿਰਸ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ, ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ, ਸ਼ਲੋਕਾਂ, ਸੂਤਰਾਂ, ਅਨੁਵਿਆਖਿਆਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆਨਾਂ ਹਨ। ਯੱਗ, ਹਵਨ, ਭੋਜਨ, ਪੀਣ, ਇਹ ਲੋਕ, ਪਰਲੋਕ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਇਹ ਸਭ ਇਸੇ ਦੇ ਸਾਹ ਹਨ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.12
स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनम् ।
एवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम् ।
एवं सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनम् ।
एवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनम् ।
एवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनम् ।
एवं सर्वेषं शब्दानां श्रोत्रमेकायनम् ।
एवं सर्वेषां संकल्पानां मन एकायनम् ।
एवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनम् ।
एवं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनम् ।
एवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम् ।
एवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् ।
एवं सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् ।
एवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् ॥ ४.५.१२ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਜਲਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਟਿਕਾਣਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਸਪਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਟਿਕਾਣਾ ਚਮੜੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੰਧਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਟਿਕਾਣਾ ਨੱਕ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਰਸਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਟਿਕਾਣਾ ਜੀਭ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਟਿਕਾਣਾ ਅੱਖ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਟਿਕਾਣਾ ਕੰਨ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਟਿਕਾਣਾ ਮਨ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਟਿਕਾਣਾ ਹਿਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਟਿਕਾਣਾ ਦੋ ਹੱਥ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਅਨੰਦਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਟਿਕਾਣਾ ਉਪਸਥ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਿਸਰਗਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਟਿਕਾਣਾ ਪਾਯੂ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਟਿਕਾਣਾ ਦੋ ਪੈਰ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਟਿਕਾਣਾ ਵਾਕ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.13
स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एव ।
एवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव ।
एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनयति ।
न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमि ।
इति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ ४.५.१३ ॥
ਸੈਂਧਵ ਲੂਣ ਦਾ ਢੇਲਾ ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਰੋਂ-ਬਾਹਰੋਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਆਦ ਦਾ ਢੇਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਈ, ਇਹ ਆਤਮਾ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ-ਬਾਹਰੋਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਿਆਨ ਦਾ ਘਣ ਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਸੰਗਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਈ, ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.14
सा होवाच मैत्रेयी
अत्रैव मा भगवान्मोहान्तमापीपदत् ।
न वा अहमिमं विजानामीति ।
स होवाच न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीमि ।
अविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा ॥ ४.५.१४ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੱਥੇ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੋਹ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ। ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਈ, ਮੈਂ ਮੋਹ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਈ, ਇਸਦਾ ਸੁਭਾਅ ਨਾਸ਼ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 4.5.15
यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति, तदितर इतरं जिघ्रति, तदितर इतरं रसयते, तदितर इतरमभिवदति, तदितर इतरं शृणोति, तदितर इतरं मनुते. तदितर इतरं स्पृशति, तदितर इतरं विजानाति ।
यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं रसयेत्तत्केन कमभिवदेत्तत्केन कं शृणुयात्तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं स्पृशेत्तत्केन कं विजानीयात् ।
येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् ।
स एष नेति नेत्यात्मा ।
अगृह्यो न हि गृह्यते ।
अशीर्यो न हि शीर्यते ।
असङ्गो न हि सज्यते ।
असितो न व्यथते न रिष्यति ।
विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्युक्तानुशासनासि मैत्रेयि ।
एतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यो विजहार ॥ ४.५.१५ ॥
ਜਿੱਥੇ ਦਵੈਤ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਵਾਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਕਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖੇ, ਕਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣੇ? ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕਿਸ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ? ਉਹ ਹੀ ਇਹ 'ਨੇਤਿ ਨੇਤਿ' ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਹੈ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਅਸੰਗ ਹੈ, ਅਬੱਧ ਹੈ, ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਈ, 'ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ' ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਅਮਰਤਵ ਹੈ, ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਚਲੇ ਗਏ।