উপনিষদ · Bṛhadāraṇyaka 6.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 6.3.1
तृतीयं ब्राह्मणम् (ज्येष्ठब्राह्मणं वा प्राणविद्याब्राह्मणम्)
स यः कामयेत महत्प्राप्नुयामित्युदगयन आपूर्यमाणपक्षस्य पुण्याहे द्वादशाहमुपसद्व्रती भूत्वौदुम्बरे कंसे चमसे वा सर्वौषधं फलानीति संभृत्य परिसमुह्य परिलिप्याग्निमुपसमाधाय परिस्तीर्यावृताज्यं संस्कृत्य पुंसा नक्षत्रेण मन्थं संनीय जुहोति
यावन्तो देवास्त्वयि जातवेदस्तिर्यञ्चो घ्नन्ति पुरुषस्य कामान् ।
तेभ्योऽहं भागधेयं जुहोमि ते मा तृप्ताः सर्वैः कामैस्तर्पयन्तु स्वाहा ।
या तिरश्ची निपद्यसेऽहं विधरणी इति ।
तां त्वा घृतस्य धारया यजे संराधनीमहं स्वाहा ॥ ६.३.१ ॥
এটি তৃতীয় ব্রাহ্মণ (অথবা জ্যেষ্ঠ ব্রাহ্মণ, প্রাণবিদ্যা ব্রাহ্মণ)। যে মহৎ কিছু লাভের কামনা করে, সে উত্তরায়ণে, শুক্লপক্ষের পুণ্যদিনে, বারো দিনের উপসদ্ব্রত গ্রহণ করে, ডুমুর কাঠের পাত্র বা চমসে সমস্ত ওষধি ও ফল সংগ্রহ করে, চারপাশ ঝাঁট দিয়ে লেপে, আগুন জ্বালিয়ে, কুশ বিছিয়ে, ঘি সিক্ত করে প্রস্তুত করে, পুংলিঙ্গ নক্ষত্রের সঙ্গে মন্থ মিশিয়ে আহুতি দেয়। হে জাতবেদা, তোমাতে যে দেবতারা আছেন, যারা তির্যকভাবে চলা মানুষের কামনা রোধ করেন, তাঁদের আমি অংশ নিবেদন করি। তাঁরা তৃপ্ত হয়ে সমস্ত কামনা দ্বারা আমাকে তৃপ্ত করুন, স্বাহা। তির্যকভাবে শুয়ে থাকা তুমি, আমি বিধারিণী; সাফল্যদায়িনী তোমাকে ঘৃতধারায় পূজা করি, স্বাহা।
Bṛhadāraṇyaka 6.3.2
ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
प्राणाय स्वाहा वसिष्ठायै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
वाचे स्वाहा प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
चक्षुषे स्वाहा संपदे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
श्रोत्राय स्वाहायतनाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
मनसे स्वाहा प्रजात्यै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
रेतसे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ॥ ६.३.२ ॥
জ্যেষ্ঠের জন্য স্বাহা, শ্রেষ্ঠের জন্য স্বাহা বলে আগুনে আহুতি দিয়ে মন্থে ক্ষরিত অংশ ঢালবে। প্রাণের জন্য স্বাহা, বসিষ্ঠার জন্য স্বাহা বলে আগুনে আহুতি দিয়ে মন্থে সংস্রব ঢালবে। বাকের জন্য স্বাহা, প্রতিষ্ঠার জন্য স্বাহা বলে আগুনে আহুতি দিয়ে মন্থে সংস্রব ঢালবে। চক্ষুর জন্য স্বাহা, সম্পদের জন্য স্বাহা বলে আগুনে আহুতি দিয়ে মন্থে সংস্রব ঢালবে। শ্রোত্রের জন্য স্বাহা, আয়তনের জন্য স্বাহা বলে আগুনে আহুতি দিয়ে মন্থে সংস্রব ঢালবে। মনের জন্য স্বাহা, প্রজাতির জন্য স্বাহা বলে আগুনে আহুতি দিয়ে মন্থে সংস্রব ঢালবে। রেতসের জন্য স্বাহা বলে আগুনে আহুতি দিয়ে মন্থে সংস্রব ঢালবে।
Bṛhadāraṇyaka 6.3.3
अग्नये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
सोमाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
भूः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
भुवः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
स्वः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
भूर्भुवः स्वः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
ब्रह्मणे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
क्षत्राय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
भूताय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
भविष्यते स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
विश्वाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
सर्वाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
प्रजापतये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ॥ ६.३.३ ॥
"অগ্নয়ে স্বাহা" বলে অগ্নিতে আহুতি দিয়ে মন্থ-পাত্র থেকে সংস্রব (অবশিষ্ট তরল) নিচে ঢালে। "সোমায় স্বাহা" ... "ভূঃ স্বাহা" ... "ভুবঃ স্বাহা" ... "স্বঃ স্বাহা" ... "ভূর্ভুবঃ স্বঃ স্বাহা" ... "ব্রহ্মণে স্বাহা" ... "ক্ষত্রায় স্বাহা" ... "ভূতায় স্বাহা" ... "ভবিষ্যতে স্বাহা" ... "বিশ্বায় স্বাহা" ... "সর্বায় স্বাহা" ... "প্রজাপতয়ে স্বাহা" বলে অগ্নিতে আহুতি দিয়ে মন্থ-পাত্র থেকে সংস্রব নিচে ঢালে।
Bṛhadāraṇyaka 6.3.4
अथैनमभिमृशति भ्रमदसि ।
ज्वलदसि ।
पूर्णमसि ।
प्रस्तब्धमसि ।
एकसभमसि ।
हिङ्कृतमसि ।
हिङ्क्रियमानमसि ।
उद्गीथमसि ।
उद्गीयमानमसि ।
श्रावितमसि ।
प्रत्याश्रावितमसि ।
आर्द्रे संदीप्तमसि ।
विभूरसि ।
प्रभूरसि ।
अन्नमसि ।
ज्योतिरसि ।
निधनमसि ।
संवर्गोऽसीति ॥ ६.३.४ ॥
এরপর সেটিকে স্পর্শ করে: "তুমি ঘূর্ণায়মান, তুমি প্রজ্বলিত, তুমি পূর্ণ, তুমি দৃঢ়, তুমি একসভ, তুমি হিঙ্কারে গীত, তুমি হিঙ্ক্রিয়মাণ, তুমি উদ্গীথ, তুমি উদ্গীয়মান, তুমি শ্রাবিত, তুমি প্রত্যাশ্রাবিত, আর্দ্রতায় তুমি ভালোভাবে প্রজ্বলিত, তুমি বিভু, তুমি প্রভু, তুমি অন্ন, তুমি জ্যোতি, তুমি নিধন (আশ্রয়), তুমি সংবর্গ" বলে।
Bṛhadāraṇyaka 6.3.5
अथैनमुद्यच्छत्यामंस्यामं हि ते महि ।
स हि राजेशानोऽधिपतिः ।
स मां राजेशनोऽधिपतिं करोत्विति ॥ ६.३.५ ॥
এরপর সেটিকে উত্তোলন করে: "আমি তোমাকে স্পর্শ করব, কারণ তুমি মহান। তিনিই রাজা, ঈশান, অধিপতি। তিনি আমাকে রাজা, ঈশান, অধিপতি করুন" বলে।
Bṛhadāraṇyaka 6.3.6
अथैनमाचामति
तत्सवितुर्वरेण्यम् ।
मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः ।
माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ।
भूः स्वाहा ।
भर्गो देवस्य धीमहि
मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रजः ।
मधु द्यौरस्तु नः पिता ।
भुवः स्वाहा ।
धियो यो नः प्रचोदयात् ।
मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमां अस्तु सूर्यः ।
माध्वीर्गवो भवन्तु नः ।
स्वः स्वाहा ।
सर्वां च सावित्रीमन्वाह ।
सर्वाश्च मधुमतीरहमेवेदं सर्वं भूयासं भूर्भुवः स्वः स्वाहेति अन्तत आचम्य पाणी प्रक्षाल्य जघनेनाग्निं प्राक्शिराः संविशति ।
प्रातरादित्यमुपतिष्ठते ।
दिशामेकपुण्डरीकमसि ।
अहं मनुष्याणामेकपुण्डरीकं भूयासमिति ।
यथेतमेत्य जघनेनाग्निमासीनो वंशं जपति ॥ ६.३.६ ॥
তারপর সে আচমন করে: সবিতা দেবতার সেই শ্রেষ্ঠ তেজ আমরা ধ্যান করি। ঋতের অনুসারীর জন্য বায়ু মধু বহন করুক, নদীগুলি মধু ক্ষরণ করুক, ওষধিগুলি আমাদের জন্য মধুর হোক। ভূঃ স্বাহা। রাত্রি ও উষা মধুময় হোক, পার্থিব লোক মধুময় হোক, দ্যুলোক আমাদের পিতা হোক। ভুবঃ স্বাহা। যিনি আমাদের বুদ্ধিকে প্রেরণ করেন। বনস্পতি মধুমান হোক, সূর্য মধুমান হোক, গাভীগুলি আমাদের জন্য মধুর হোক। স্বঃ স্বাহা। তারপর সমগ্র সাবিত্রী ও সকল মধুমতী ঋক পাঠ করে; শেষে বলে: আমিই এই সবকিছু হই — ভূর্ভুবঃ স্বঃ স্বাহা। তারপর আচমন করে, হাত ধুয়ে, অগ্নির পিছনে পূর্বমুখ হয়ে বসে। প্রাতে আদিত্যের সম্মুখে দাঁড়ায়: তুমি দিকসমূহের একটি পুণ্ডরীক; আমি মানুষের মধ্যে একটি পুণ্ডরীক হই। যেভাবে এসেছিল সেভাবে ফিরে, অগ্নির পিছনে বসে বংশ জপ করে।
Bṛhadāraṇyaka 6.3.7
तं हैतमुद्दालक आरुणिर्वाजसनेयाय याज्ञवल्क्यायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६.३.७ ॥
উদ্দালক আরুণি, বাজসনেয় যাজ্ঞবল্ক্যের শিষ্যকে এটি বলে বললেন: কেউ যদি এই শুষ্ক কাণ্ডে জল সিঞ্চন করে, তবে কি তাতে শাখা জন্মাবে ও পাতা গজাবে?
Bṛhadāraṇyaka 6.3.8
एतमु हैव वाजसनेयो याज्नवल्क्यो मधुकाय पैङ्ग्यायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६.३.८ ॥
বাজসনেয় যাজ্ঞবল্ক্য এটিই মধুক পৈঙ্গ্যের শিষ্যকে বলে বললেন: কেউ যদি এই শুষ্ক কাণ্ডে জল সিঞ্চন করে, তবে কি তাতে শাখা জন্মাবে ও পাতা গজাবে?
Bṛhadāraṇyaka 6.3.9
एतमु हैव मधुकः पैङ्ग्यश्चूलाय भागवित्तयेऽन्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६.३.९ ॥
মধুক পৈঙ্গ্য এটিই চূল ভাগবিত্তির শিষ্যকে বলে বললেন: কেউ যদি এই শুষ্ক কাণ্ডে জল সিঞ্চন করে, তবে কি তাতে শাখা জন্মাবে ও পাতা গজাবে?
Bṛhadāraṇyaka 6.3.10
एतमु हैव चूलो भागवित्तिर्जानकय आयःस्थूणायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६.३.१० ॥
ভাগবিত্তি চূল জানক আয়ঃস্থূণের শিষ্যকে এই কথা বলেছিলেন: 'যদি কেউ এই শুষ্ক স্থাণুতে জল সিঞ্চন করে, তবে কি তাতে শাখা জন্মাবে ও পত্র উদ্গত হবে?'
Bṛhadāraṇyaka 6.3.11
एतमु हैव जानकिरायस्थूणः सत्यकामाय जाबालायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६.३.११ ॥
জানকি আয়ঃস্থূণ এই কথাই জাবালের পুত্র সত্যকাম নামক শিষ্যকে বলেছিলেন: 'যদি কেউ এই শুষ্ক স্থাণুতে জল সিঞ্চন করে, তবে কি তাতে শাখা জন্মাবে ও পত্র উদ্গত হবে?'
Bṛhadāraṇyaka 6.3.12
एतमु हैव सत्यकामो जाबालोऽन्तेवासिभ्य उक्त्वोव अचापि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ।
तमेतं नापुत्राय वानन्तेवासिने वा ब्रूयात् ॥ ६.३.१२ ॥
জাবালের পুত্র সত্যকাম এই কথা শিষ্যদের বলেছিলেন: 'যদি কেউ এই শুষ্ক স্থাণুতে জল সিঞ্চন করে, তবে কি তাতে শাখা জন্মাবে ও পত্র উদ্গত হবে?' যার পুত্র নেই বা যে শিষ্য নয়, তাকে এই উপদেশ দেওয়া উচিত নয়।
Bṛhadāraṇyaka 6.3.13
चतुरौदुम्बरो भवति ।
औदुम्बरः स्रुव औदुम्बरश्चमस औदुम्बर इध्म औदुम्बर्या उपमन्थन्यौ ।
दश ग्राम्याणि धान्यानि भवन्ति ।
व्रीहियवास्तिलमाषा अणुप्रियंगवो गोधूमाश्च मसूराश्च खल्वाश्च खलकुलाश्च ।
तान् पिष्टान् दधनि मधुनि घृत उपसिञ्चति ।
आज्यस्य जुहोति ॥ ६.३.१३ ॥
চারটি পাত্র ঊদুম্বর (ডুমুর) কাঠের হয়: ঊদুম্বর স্রুব, ঊদুম্বর চমস, ঊদুম্বর ইধ্ম, এবং ঊদুম্বরীর দুটি উপমন্থনী। দশটি গ্রাম্য শস্য আছে: ধান ও যব, তিল ও মাষকলাই, অণু-প্রিয়ঙ্গু ও প্রিয়ঙ্গু, গম, মসুর, ছোলা ও খলকুল (তিলের খৈল)। এগুলি পিষে দই, মধু ও ঘিয়ে মিশিয়ে ঘি আহুতি দেয়।