उपनिषदे · Bṛhadāraṇyaka 6.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 6.3.1
तृतीयं ब्राह्मणम् (ज्येष्ठब्राह्मणं वा प्राणविद्याब्राह्मणम्)
स यः कामयेत महत्प्राप्नुयामित्युदगयन आपूर्यमाणपक्षस्य पुण्याहे द्वादशाहमुपसद्व्रती भूत्वौदुम्बरे कंसे चमसे वा सर्वौषधं फलानीति संभृत्य परिसमुह्य परिलिप्याग्निमुपसमाधाय परिस्तीर्यावृताज्यं संस्कृत्य पुंसा नक्षत्रेण मन्थं संनीय जुहोति
यावन्तो देवास्त्वयि जातवेदस्तिर्यञ्चो घ्नन्ति पुरुषस्य कामान् ।
तेभ्योऽहं भागधेयं जुहोमि ते मा तृप्ताः सर्वैः कामैस्तर्पयन्तु स्वाहा ।
या तिरश्ची निपद्यसेऽहं विधरणी इति ।
तां त्वा घृतस्य धारया यजे संराधनीमहं स्वाहा ॥ ६.३.१ ॥
हा तृतीय ब्राह्मण (किंवा ज्येष्ठ ब्राह्मण, प्राणविद्या ब्राह्मण) आहे. महान वस्तू मिळावी अशी इच्छा करणाऱ्याने उत्तरायणात, शुक्लपक्षाच्या पुण्य दिवशी, बारा दिवसांचे उपसद व्रत घेऊन, उंबराच्या पात्रात किंवा चमसात सर्व औषधी व फळे गोळा करावीत, सभोवती झाडून सारवावे, अग्नी प्रज्वलित करून, दर्भ पसरून, तुपाने संस्कार करून, पुल्लिंगी नक्षत्राने मंथ मिसळून आहुती द्यावी. हे जातवेदा, तुझ्यात असलेले जे देव, तिरपे चालणाऱ्या माणसाच्या इच्छा अडवतात, त्यांना मी भाग अर्पण करतो. ते तृप्त होऊन सर्व इच्छांनी मला तृप्त करोत, स्वाहा. तिरपी पडलेली तू, मी विधारिणी आहे; यश देणाऱ्या त्या तुला मी तुपाच्या धारेने पूजतो, स्वाहा.
Bṛhadāraṇyaka 6.3.2
ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
प्राणाय स्वाहा वसिष्ठायै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
वाचे स्वाहा प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
चक्षुषे स्वाहा संपदे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
श्रोत्राय स्वाहायतनाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
मनसे स्वाहा प्रजात्यै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
रेतसे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ॥ ६.३.२ ॥
ज्येष्ठाला स्वाहा, श्रेष्ठाला स्वाहा असे म्हणून अग्नीत आहुती देऊन मंथात झिरपणारा अंश ओतावा. प्राणाला स्वाहा, वसिष्ठेला स्वाहा असे म्हणून अग्नीत आहुती देऊन मंथात संस्रव ओतावा. वाचेला स्वाहा, प्रतिष्ठेला स्वाहा असे म्हणून अग्नीत आहुती देऊन मंथात संस्रव ओतावा. चक्षूला स्वाहा, संपदेला स्वाहा असे म्हणून अग्नीत आहुती देऊन मंथात संस्रव ओतावा. श्रोत्राला स्वाहा, आयतनाला स्वाहा असे म्हणून अग्नीत आहुती देऊन मंथात संस्रव ओतावा. मनाला स्वाहा, प्रजातीला स्वाहा असे म्हणून अग्नीत आहुती देऊन मंथात संस्रव ओतावा. रेतसाला स्वाहा असे म्हणून अग्नीत आहुती देऊन मंथात संस्रव ओतावा.
Bṛhadāraṇyaka 6.3.3
अग्नये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
सोमाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
भूः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
भुवः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
स्वः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
भूर्भुवः स्वः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
ब्रह्मणे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
क्षत्राय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
भूताय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
भविष्यते स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
विश्वाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
सर्वाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
प्रजापतये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ॥ ६.३.३ ॥
"अग्नये स्वाहा" असे म्हणून अग्नीत आहुती देऊन मन्थ-पात्रातील संस्रव (उरलेला रस) खाली ओततो. "सोमाय स्वाहा" ... "भूः स्वाहा" ... "भुवः स्वाहा" ... "स्वः स्वाहा" ... "भूर्भुवः स्वः स्वाहा" ... "ब्रह्मणे स्वाहा" ... "क्षत्राय स्वाहा" ... "भूताय स्वाहा" ... "भविष्यते स्वाहा" ... "विश्वाय स्वाहा" ... "सर्वाय स्वाहा" ... "प्रजापतये स्वाहा" असे म्हणून अग्नीत आहुती देऊन मन्थ-पात्रातील संस्रव खाली ओततो.
Bṛhadāraṇyaka 6.3.4
अथैनमभिमृशति भ्रमदसि ।
ज्वलदसि ।
पूर्णमसि ।
प्रस्तब्धमसि ।
एकसभमसि ।
हिङ्कृतमसि ।
हिङ्क्रियमानमसि ।
उद्गीथमसि ।
उद्गीयमानमसि ।
श्रावितमसि ।
प्रत्याश्रावितमसि ।
आर्द्रे संदीप्तमसि ।
विभूरसि ।
प्रभूरसि ।
अन्नमसि ।
ज्योतिरसि ।
निधनमसि ।
संवर्गोऽसीति ॥ ६.३.४ ॥
नंतर तो त्याला स्पर्श करतो: "तू फिरणारा आहेस, तू प्रज्वलित आहेस, तू पूर्ण आहेस, तू स्थिर आहेस, तू एकसभ आहेस, तू हिंकाराने गायलेला आहेस, तू हिंक्रियमाण आहेस, तू उद्गीथ आहेस, तू उद्गीयमान आहेस, तू श्रावित आहेस, तू प्रत्याश्रावित आहेस, ओलाव्यात तू चांगला प्रज्वलित आहेस, तू विभू आहेस, तू प्रभू आहेस, तू अन्न आहेस, तू ज्योती आहेस, तू निधन (आश्रय) आहेस, तू संवर्ग आहेस" असे म्हणत.
Bṛhadāraṇyaka 6.3.5
अथैनमुद्यच्छत्यामंस्यामं हि ते महि ।
स हि राजेशानोऽधिपतिः ।
स मां राजेशनोऽधिपतिं करोत्विति ॥ ६.३.५ ॥
नंतर तो ते उचलतो: "मी तुला स्पर्श करीन, कारण तू महान आहेस. तोच राजा, ईशान, अधिपती आहे. त्याने मला राजा, ईशान, अधिपती करावे" असे म्हणत.
Bṛhadāraṇyaka 6.3.6
अथैनमाचामति
तत्सवितुर्वरेण्यम् ।
मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः ।
माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ।
भूः स्वाहा ।
भर्गो देवस्य धीमहि
मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रजः ।
मधु द्यौरस्तु नः पिता ।
भुवः स्वाहा ।
धियो यो नः प्रचोदयात् ।
मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमां अस्तु सूर्यः ।
माध्वीर्गवो भवन्तु नः ।
स्वः स्वाहा ।
सर्वां च सावित्रीमन्वाह ।
सर्वाश्च मधुमतीरहमेवेदं सर्वं भूयासं भूर्भुवः स्वः स्वाहेति अन्तत आचम्य पाणी प्रक्षाल्य जघनेनाग्निं प्राक्शिराः संविशति ।
प्रातरादित्यमुपतिष्ठते ।
दिशामेकपुण्डरीकमसि ।
अहं मनुष्याणामेकपुण्डरीकं भूयासमिति ।
यथेतमेत्य जघनेनाग्निमासीनो वंशं जपति ॥ ६.३.६ ॥
नंतर तो आचमन करतो: सवितृ देवाच्या त्या श्रेष्ठ तेजाचे आम्ही ध्यान करतो. ऋताचे अनुसरण करणाऱ्यासाठी वारे मध वाहोत, नद्या मध स्रवोत, औषधी आमच्यासाठी मधुर होवोत. भूः स्वाहा. रात्री व उषा मधुर होवोत, पार्थिव लोक मधुमय होवो, द्युलोक आमचा पिता होवो. भुवः स्वाहा. जो आमच्या बुद्धींना प्रेरणा देतो. वनस्पती मधुमान होवो, सूर्य मधुमान होवो, गायी आमच्यासाठी मधुर होवोत. स्वः स्वाहा. मग संपूर्ण सावित्री व सर्व मधुमती ऋचा तो म्हणतो; शेवटी म्हणतो: मीच हे सर्व होवो — भूर्भुवः स्वः स्वाहा. मग आचमन करून, हात धुऊन, अग्नीच्या मागे पूर्वेकडे तोंड करून बसतो. सकाळी आदित्याकडे तोंड करून उभा राहतो: तू दिशांचे एक पुंडरीक आहेस; मी मनुष्यांमध्ये एक पुंडरीक होवो. जसा आलो तसा परत येऊन, अग्नीच्या मागे बसून वंशाचा जप करतो.
Bṛhadāraṇyaka 6.3.7
तं हैतमुद्दालक आरुणिर्वाजसनेयाय याज्ञवल्क्यायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६.३.७ ॥
उद्दालक आरुणि, वाजसनेय याज्ञवल्क्याच्या शिष्याला हे सांगून म्हणाला: जर कोणी या सुकलेल्या बुंध्यावर पाणी शिंपडले, तर त्यास फांद्या फुटतील व पाने येतील का?
Bṛhadāraṇyaka 6.3.8
एतमु हैव वाजसनेयो याज्नवल्क्यो मधुकाय पैङ्ग्यायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६.३.८ ॥
वाजसनेय याज्ञवल्क्याने हेच मधुक पैङ्ग्याच्या शिष्याला सांगून म्हटले: जर कोणी या सुकलेल्या बुंध्यावर पाणी शिंपडले, तर त्यास फांद्या फुटतील व पाने येतील का?
Bṛhadāraṇyaka 6.3.9
एतमु हैव मधुकः पैङ्ग्यश्चूलाय भागवित्तयेऽन्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६.३.९ ॥
मधुक पैङ्ग्याने हेच चूल भागवित्तीच्या शिष्याला सांगून म्हटले: जर कोणी या सुकलेल्या बुंध्यावर पाणी शिंपडले, तर त्यास फांद्या फुटतील व पाने येतील का?
Bṛhadāraṇyaka 6.3.10
एतमु हैव चूलो भागवित्तिर्जानकय आयःस्थूणायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६.३.१० ॥
भागवित्ती चूल जानक आयःस्थूण यांच्या शिष्याला म्हणाला: 'कोणी या वाळलेल्या बुंध्यावर पाणी घातले तर त्याला फांद्या फुटून पाने येतील का?'
Bṛhadāraṇyaka 6.3.11
एतमु हैव जानकिरायस्थूणः सत्यकामाय जाबालायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६.३.११ ॥
जानकि आयःस्थूण यांनी हेच जाबालाचा पुत्र सत्यकाम नावाच्या शिष्याला सांगितले: 'कोणी या वाळलेल्या बुंध्यावर पाणी घातले तर त्याला फांद्या फुटून पाने येतील का?'
Bṛhadāraṇyaka 6.3.12
एतमु हैव सत्यकामो जाबालोऽन्तेवासिभ्य उक्त्वोव अचापि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ।
तमेतं नापुत्राय वानन्तेवासिने वा ब्रूयात् ॥ ६.३.१२ ॥
जाबालाचा पुत्र सत्यकाम याने हेच शिष्यांना सांगितले: 'कोणी या वाळलेल्या बुंध्यावर पाणी घातले तर त्याला फांद्या फुटून पाने येतील का?' ज्याला पुत्र नाही किंवा जो शिष्य नाही त्याला हा उपदेश सांगू नये.
Bṛhadāraṇyaka 6.3.13
चतुरौदुम्बरो भवति ।
औदुम्बरः स्रुव औदुम्बरश्चमस औदुम्बर इध्म औदुम्बर्या उपमन्थन्यौ ।
दश ग्राम्याणि धान्यानि भवन्ति ।
व्रीहियवास्तिलमाषा अणुप्रियंगवो गोधूमाश्च मसूराश्च खल्वाश्च खलकुलाश्च ।
तान् पिष्टान् दधनि मधुनि घृत उपसिञ्चति ।
आज्यस्य जुहोति ॥ ६.३.१३ ॥
चार पात्रे उंबराच्या (उंबर) लाकडाची असतात: उंबर स्रुव, उंबर चमस, उंबर इध्म, आणि उंबरीच्या दोन उपमंथनी. दहा ग्राम्य धान्ये असतात: भात व जव, तीळ व उडीद, अणु-प्रियंगू व प्रियंगू, गहू, मसूर, हरभरा आणि खलकुल (तिळाची पेंड). ही दळून दही, मध व तुपात मिसळतो आणि तुपाची आहुती देतो.