ઉપનિષદો · Bṛhadāraṇyaka 6.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 6.3.1
तृतीयं ब्राह्मणम् (ज्येष्ठब्राह्मणं वा प्राणविद्याब्राह्मणम्)
स यः कामयेत महत्प्राप्नुयामित्युदगयन आपूर्यमाणपक्षस्य पुण्याहे द्वादशाहमुपसद्व्रती भूत्वौदुम्बरे कंसे चमसे वा सर्वौषधं फलानीति संभृत्य परिसमुह्य परिलिप्याग्निमुपसमाधाय परिस्तीर्यावृताज्यं संस्कृत्य पुंसा नक्षत्रेण मन्थं संनीय जुहोति
यावन्तो देवास्त्वयि जातवेदस्तिर्यञ्चो घ्नन्ति पुरुषस्य कामान् ।
तेभ्योऽहं भागधेयं जुहोमि ते मा तृप्ताः सर्वैः कामैस्तर्पयन्तु स्वाहा ।
या तिरश्ची निपद्यसेऽहं विधरणी इति ।
तां त्वा घृतस्य धारया यजे संराधनीमहं स्वाहा ॥ ६.३.१ ॥
આ તૃતીય બ્રાહ્મણ (અથવા જ્યેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, પ્રાણવિદ્યા બ્રાહ્મણ) છે. મહાન વસ્તુ પ્રાપ્ત કરવાની ઇચ્છા રાખનારે ઉત્તરાયણમાં, શુક્લપક્ષના પુણ્ય દિવસે, બાર દિવસનું ઉપસદ વ્રત લઈ, ઉમરડાના લાકડાના પાત્ર અથવા ચમસમાં બધી ઔષધિઓ અને ફળો ભેગાં કરવાં, ચોમેર વાળીને લીંપવું, અગ્નિ પ્રગટાવી, દર્ભ પાથરી, ઘી સિંચીને તૈયાર કરી, પુંલિંગ નક્ષત્ર સાથે મંથ મેળવીને આહુતિ આપવી. હે જાતવેદા, તારામાં રહેલા જે દેવો તીરછા ચાલતા માણસની કામનાઓને રોકે છે, તેમને હું ભાગ અર્પણ કરું છું. તેઓ તૃપ્ત થઈ બધી કામનાઓથી મને તૃપ્ત કરે, સ્વાહા. તીરછી સૂતેલી તું, હું વિધારિણી છું; સફળતા આપનાર તને ઘીની ધારાથી પૂજું છું, સ્વાહા.
Bṛhadāraṇyaka 6.3.2
ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
प्राणाय स्वाहा वसिष्ठायै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
वाचे स्वाहा प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
चक्षुषे स्वाहा संपदे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
श्रोत्राय स्वाहायतनाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
मनसे स्वाहा प्रजात्यै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
रेतसे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ॥ ६.३.२ ॥
જ્યેષ્ઠને સ્વાહા, શ્રેષ્ઠને સ્વાહા એમ કહી અગ્નિમાં આહુતિ આપી મંથમાં ટપકતો અંશ રેડવો. પ્રાણને સ્વાહા, વસિષ્ઠાને સ્વાહા એમ કહી અગ્નિમાં આહુતિ આપી મંથમાં સંસ્રવ રેડવો. વાચને સ્વાહા, પ્રતિષ્ઠાને સ્વાહા એમ કહી અગ્નિમાં આહુતિ આપી મંથમાં સંસ્રવ રેડવો. ચક્ષુને સ્વાહા, સંપદને સ્વાહા એમ કહી અગ્નિમાં આહુતિ આપી મંથમાં સંસ્રવ રેડવો. શ્રોત્રને સ્વાહા, આયતનને સ્વાહા એમ કહી અગ્નિમાં આહુતિ આપી મંથમાં સંસ્રવ રેડવો. મનને સ્વાહા, પ્રજાતિને સ્વાહા એમ કહી અગ્નિમાં આહુતિ આપી મંથમાં સંસ્રવ રેડવો. રેતસને સ્વાહા એમ કહી અગ્નિમાં આહુતિ આપી મંથમાં સંસ્રવ રેડવો.
Bṛhadāraṇyaka 6.3.3
अग्नये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
सोमाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
भूः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
भुवः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
स्वः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
भूर्भुवः स्वः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
ब्रह्मणे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
क्षत्राय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
भूताय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
भविष्यते स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
विश्वाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
सर्वाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
प्रजापतये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ॥ ६.३.३ ॥
"અગ્નયે સ્વાહા" કહીને અગ્નિમાં આહુતિ આપી, મન્થ-પાત્રમાંથી સંસ્રવ (બચેલું પ્રવાહી) નીચે ઢોળે છે. "સોમાય સ્વાહા" ... "ભૂઃ સ્વાહા" ... "ભુવઃ સ્વાહા" ... "સ્વઃ સ્વાહા" ... "ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ સ્વાહા" ... "બ્રહ્મણે સ્વાહા" ... "ક્ષત્રાય સ્વાહા" ... "ભૂતાય સ્વાહા" ... "ભવિષ્યતે સ્વાહા" ... "વિશ્વાય સ્વાહા" ... "સર્વાય સ્વાહા" ... "પ્રજાપતયે સ્વાહા" કહીને અગ્નિમાં આહુતિ આપી, મન્થ-પાત્રમાંથી સંસ્રવ નીચે ઢોળે છે.
Bṛhadāraṇyaka 6.3.4
अथैनमभिमृशति भ्रमदसि ।
ज्वलदसि ।
पूर्णमसि ।
प्रस्तब्धमसि ।
एकसभमसि ।
हिङ्कृतमसि ।
हिङ्क्रियमानमसि ।
उद्गीथमसि ।
उद्गीयमानमसि ।
श्रावितमसि ।
प्रत्याश्रावितमसि ।
आर्द्रे संदीप्तमसि ।
विभूरसि ।
प्रभूरसि ।
अन्नमसि ।
ज्योतिरसि ।
निधनमसि ।
संवर्गोऽसीति ॥ ६.३.४ ॥
પછી તે તેને સ્પર્શે છે: "તું ભ્રમણ કરનાર છે, તું પ્રજ્વલિત છે, તું પૂર્ણ છે, તું દૃઢ છે, તું એકસભ છે, તું હિંકારથી ગવાયેલો છે, તું હિંક્રિયમાણ છે, તું ઉદ્ગીથ છે, તું ઉદ્ગીયમાન છે, તું શ્રાવિત છે, તું પ્રત્યાશ્રાવિત છે, ભેજમાં તું સારી રીતે પ્રજ્વલિત છે, તું વિભુ છે, તું પ્રભુ છે, તું અન્ન છે, તું જ્યોતિ છે, તું નિધન (આશ્રય) છે, તું સંવર્ગ છે" એમ કહીને.
Bṛhadāraṇyaka 6.3.5
अथैनमुद्यच्छत्यामंस्यामं हि ते महि ।
स हि राजेशानोऽधिपतिः ।
स मां राजेशनोऽधिपतिं करोत्विति ॥ ६.३.५ ॥
પછી તે તેને ઉપાડે છે: "હું તને સ્પર્શીશ, કારણ કે તું મહાન છે. તે જ રાજા, ઈશાન, અધિપતિ છે. તે મને રાજા, ઈશાન, અધિપતિ બનાવો" એમ કહીને.
Bṛhadāraṇyaka 6.3.6
अथैनमाचामति
तत्सवितुर्वरेण्यम् ।
मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः ।
माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ।
भूः स्वाहा ।
भर्गो देवस्य धीमहि
मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रजः ।
मधु द्यौरस्तु नः पिता ।
भुवः स्वाहा ।
धियो यो नः प्रचोदयात् ।
मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमां अस्तु सूर्यः ।
माध्वीर्गवो भवन्तु नः ।
स्वः स्वाहा ।
सर्वां च सावित्रीमन्वाह ।
सर्वाश्च मधुमतीरहमेवेदं सर्वं भूयासं भूर्भुवः स्वः स्वाहेति अन्तत आचम्य पाणी प्रक्षाल्य जघनेनाग्निं प्राक्शिराः संविशति ।
प्रातरादित्यमुपतिष्ठते ।
दिशामेकपुण्डरीकमसि ।
अहं मनुष्याणामेकपुण्डरीकं भूयासमिति ।
यथेतमेत्य जघनेनाग्निमासीनो वंशं जपति ॥ ६.३.६ ॥
પછી તે આચમન કરે છે: સવિતૃ દેવના તે શ્રેષ્ઠ તેજનું આપણે ધ્યાન ધરીએ છીએ. ઋતનું અનુસરણ કરનારને માટે વાયુઓ મધુ વહાવો, નદીઓ મધુ ઝરાવો, ઔષધિઓ આપણને મધુર થાઓ. ભૂઃ સ્વાહા. રાત્રિઓ અને ઉષાઓ મધુર થાઓ, પાર્થિવ લોક મધુમય થાઓ, દ્યુલોક આપણો પિતા થાઓ. ભુવઃ સ્વાહા. જે આપણી બુદ્ધિઓને પ્રેરે છે. વનસ્પતિ મધુમાન થાઓ, સૂર્ય મધુમાન થાઓ, ગાયો આપણને મધુર થાઓ. સ્વઃ સ્વાહા. પછી સંપૂર્ણ સાવિત્રી અને બધી મધુમતી ઋચાઓ તે બોલે છે; અંતે કહે છે: હું જ આ બધું થાઉં — ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ સ્વાહા. પછી આચમન કરીને, હાથ ધોઈને, અગ્નિની પાછળ પૂર્વ તરફ મુખ રાખીને બેસે છે. સવારે આદિત્ય સામે ઊભો રહે છે: તું દિશાઓનું એક પુંડરીક છે; હું મનુષ્યોમાં એક પુંડરીક થાઉં. જેમ આવ્યો તેમ પાછો ફરીને, અગ્નિની પાછળ બેસીને વંશનો જપ કરે છે.
Bṛhadāraṇyaka 6.3.7
तं हैतमुद्दालक आरुणिर्वाजसनेयाय याज्ञवल्क्यायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६.३.७ ॥
ઉદ્દાલક આરુણિ, વાજસનેય યાજ્ઞવલ્ક્યના શિષ્યને આ કહીને બોલ્યા: જો કોઈ આ સૂકા ઠૂંઠા પર પાણી છાંટે, તો શું તેમાં ડાળીઓ ફૂટશે અને પાંદડાં ઊગશે?
Bṛhadāraṇyaka 6.3.8
एतमु हैव वाजसनेयो याज्नवल्क्यो मधुकाय पैङ्ग्यायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६.३.८ ॥
વાજસનેય યાજ્ઞવલ્ક્યે આ જ મધુક પૈંગ્યના શિષ્યને કહીને બોલ્યા: જો કોઈ આ સૂકા ઠૂંઠા પર પાણી છાંટે, તો શું તેમાં ડાળીઓ ફૂટશે અને પાંદડાં ઊગશે?
Bṛhadāraṇyaka 6.3.9
एतमु हैव मधुकः पैङ्ग्यश्चूलाय भागवित्तयेऽन्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६.३.९ ॥
મધુક પૈંગ્યે આ જ ચૂલ ભાગવિત્તિના શિષ્યને કહીને બોલ્યા: જો કોઈ આ સૂકા ઠૂંઠા પર પાણી છાંટે, તો શું તેમાં ડાળીઓ ફૂટશે અને પાંદડાં ઊગશે?
Bṛhadāraṇyaka 6.3.10
एतमु हैव चूलो भागवित्तिर्जानकय आयःस्थूणायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६.३.१० ॥
ભાગવિત્તિ ચૂલે જાનક આયઃસ્થૂણના શિષ્યને કહ્યું: 'જો કોઈ આ સૂકા ઠૂંઠા પર પાણી છાંટે, તો શું તેમાં ડાળીઓ ફૂટીને પાંદડાં આવશે?'
Bṛhadāraṇyaka 6.3.11
एतमु हैव जानकिरायस्थूणः सत्यकामाय जाबालायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६.३.११ ॥
જાનકિ આયઃસ્થૂણે આ જ વાત જાબાલના પુત્ર સત્યકામ નામના શિષ્યને કહી: 'જો કોઈ આ સૂકા ઠૂંઠા પર પાણી છાંટે, તો શું તેમાં ડાળીઓ ફૂટીને પાંદડાં આવશે?'
Bṛhadāraṇyaka 6.3.12
एतमु हैव सत्यकामो जाबालोऽन्तेवासिभ्य उक्त्वोव अचापि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ।
तमेतं नापुत्राय वानन्तेवासिने वा ब्रूयात् ॥ ६.३.१२ ॥
જાબાલના પુત્ર સત્યકામે આ જ વાત શિષ્યોને કહી: 'જો કોઈ આ સૂકા ઠૂંઠા પર પાણી છાંટે, તો શું તેમાં ડાળીઓ ફૂટીને પાંદડાં આવશે?' જેને પુત્ર ન હોય અથવા જે શિષ્ય ન હોય તેને આ ઉપદેશ ન આપવો.
Bṛhadāraṇyaka 6.3.13
चतुरौदुम्बरो भवति ।
औदुम्बरः स्रुव औदुम्बरश्चमस औदुम्बर इध्म औदुम्बर्या उपमन्थन्यौ ।
दश ग्राम्याणि धान्यानि भवन्ति ।
व्रीहियवास्तिलमाषा अणुप्रियंगवो गोधूमाश्च मसूराश्च खल्वाश्च खलकुलाश्च ।
तान् पिष्टान् दधनि मधुनि घृत उपसिञ्चति ।
आज्यस्य जुहोति ॥ ६.३.१३ ॥
ચાર પાત્ર ઉદુંબર (ગૂલર) લાકડાનાં હોય છે: ઉદુંબર સ્રુવ, ઉદુંબર ચમસ, ઉદુંબર ઇધ્મ, અને ઉદુંબરીની બે ઉપમંથનીઓ. દસ ગ્રામ્ય ધાન્યો હોય છે: ચોખા અને જવ, તલ અને અડદ, અણુ-પ્રિયંગુ અને પ્રિયંગુ, ઘઉં, મસૂર, ચણા અને ખલકુલ (તલની ખોળ). તેમને પીસીને દહીં, મધ અને ઘીમાં ભેળવીને ઘીની આહુતિ આપે છે.