Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

उपनिषद् · Bṛhadāraṇyaka 6.3

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

Bṛhadāraṇyaka 6.3.1

तृतीयं ब्राह्मणम् (ज्येष्ठब्राह्मणं वा प्राणविद्याब्राह्मणम्)
स यः कामयेत महत्प्राप्नुयामित्युदगयन आपूर्यमाणपक्षस्य पुण्याहे द्वादशाहमुपसद्व्रती भूत्वौदुम्बरे कंसे चमसे वा सर्वौषधं फलानीति संभृत्य परिसमुह्य परिलिप्याग्निमुपसमाधाय परिस्तीर्यावृताज्यं संस्कृत्य पुंसा नक्षत्रेण मन्थं संनीय जुहोति
यावन्तो देवास्त्वयि जातवेदस्तिर्यञ्चो घ्नन्ति पुरुषस्य कामान् ।
तेभ्योऽहं भागधेयं जुहोमि ते मा तृप्ताः सर्वैः कामैस्तर्पयन्तु स्वाहा ।
या तिरश्ची निपद्यसेऽहं विधरणी इति ।
तां त्वा घृतस्य धारया यजे संराधनीमहं स्वाहा ॥ ६.३.१ ॥

यह तीसरा ब्राह्मण (अथवा ज्येष्ठ ब्राह्मण, प्राणविद्या ब्राह्मण) है। जो चाहे कि मुझे महान वस्तु प्राप्त हो, वह उत्तरायण में, शुक्लपक्ष के पुण्य दिन पर बारह दिन का उपसद व्रत लेकर, गूलर की लकड़ी के पात्र या चमस में सभी औषधियाँ और फल एकत्र करे, चारों ओर झाड़ू लगाकर और लीपकर, अग्नि जलाकर, कुश बिछाकर, घी से सिक्त कर, पुंल्लिंग नक्षत्र के साथ मन्थ मिलाकर आहुति दे। हे जातवेदा, जो देवता तुझमें स्थित हैं और तिरछे चलते हुए मनुष्य की कामनाओं को रोकते हैं, उन्हें मैं भाग अर्पित करता हूँ। वे तृप्त होकर मुझे सब कामनाओं से तृप्त करें, स्वाहा। जो तिरछी होकर लेटी है, मैं विधारिणी हूँ; उस संराधनी को मैं घी की धारा से पूजता हूँ, स्वाहा।

Bṛhadāraṇyaka 6.3.2

ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
प्राणाय स्वाहा वसिष्ठायै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
वाचे स्वाहा प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
चक्षुषे स्वाहा संपदे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
श्रोत्राय स्वाहायतनाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
मनसे स्वाहा प्रजात्यै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
रेतसे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ॥ ६.३.२ ॥

ज्येष्ठ को स्वाहा, श्रेष्ठ को स्वाहा, ऐसा कहकर अग्नि में आहुति देकर मन्थ में संस्रव (टपकता हुआ अंश) डाले। प्राण को स्वाहा, वसिष्ठा को स्वाहा, ऐसा कहकर अग्नि में आहुति देकर मन्थ में संस्रव डाले। वाक् को स्वाहा, प्रतिष्ठा को स्वाहा, ऐसा कहकर अग्नि में आहुति देकर मन्थ में संस्रव डाले। चक्षु को स्वाहा, संपद को स्वाहा, ऐसा कहकर अग्नि में आहुति देकर मन्थ में संस्रव डाले। श्रोत्र को स्वाहा, आयतन को स्वाहा, ऐसा कहकर अग्नि में आहुति देकर मन्थ में संस्रव डाले। मन को स्वाहा, प्रजा को स्वाहा, ऐसा कहकर अग्नि में आहुति देकर मन्थ में संस्रव डाले। रेतस् को स्वाहा, ऐसा कहकर अग्नि में आहुति देकर मन्थ में संस्रव डाले।

Bṛhadāraṇyaka 6.3.3

अग्नये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
सोमाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
भूः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
भुवः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
स्वः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
भूर्भुवः स्वः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
ब्रह्मणे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
क्षत्राय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
भूताय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
भविष्यते स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
विश्वाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
सर्वाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
प्रजापतये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ॥ ६.३.३ ॥

'अग्नये स्वाहा' कहकर अग्नि में आहुति देकर मन्थ-पात्र में से संस्रव (बचा हुआ रस) नीचे गिराता है। 'सोमाय स्वाहा' कहकर अग्नि में आहुति देकर मन्थ-पात्र में से संस्रव नीचे गिराता है। 'भूः स्वाहा' कहकर ... 'भुवः स्वाहा' कहकर ... 'स्वः स्वाहा' कहकर ... 'भूर्भुवः स्वः स्वाहा' कहकर ... 'ब्रह्मणे स्वाहा' कहकर ... 'क्षत्राय स्वाहा' कहकर ... 'भूताय स्वाहा' कहकर ... 'भविष्यते स्वाहा' कहकर ... 'विश्वाय स्वाहा' कहकर ... 'सर्वाय स्वाहा' कहकर ... 'प्रजापतये स्वाहा' कहकर अग्नि में आहुति देकर मन्थ-पात्र में से संस्रव नीचे गिराता है।

Bṛhadāraṇyaka 6.3.4

अथैनमभिमृशति भ्रमदसि ।
ज्वलदसि ।
पूर्णमसि ।
प्रस्तब्धमसि ।
एकसभमसि ।
हिङ्कृतमसि ।
हिङ्क्रियमानमसि ।
उद्गीथमसि ।
उद्गीयमानमसि ।
श्रावितमसि ।
प्रत्याश्रावितमसि ।
आर्द्रे संदीप्तमसि ।
विभूरसि ।
प्रभूरसि ।
अन्नमसि ।
ज्योतिरसि ।
निधनमसि ।
संवर्गोऽसीति ॥ ६.३.४ ॥

फिर वह उसे छूता है: 'तुम घूमने वाले हो, तुम जलने वाले हो, तुम पूर्ण हो, तुम दृढ़ हो, तुम एकसभ हो, तुम हिङ्कार से गाए गए हो, तुम हिङ्कार से गाए जाते हो, तुम उद्गीथ हो, तुम उद्गीयमान हो, तुम श्रावित हो, तुम प्रत्याश्रावित हो, आर्द्र में तुम अच्छी तरह प्रज्वलित हो, तुम विभु हो, तुम प्रभु हो, तुम अन्न हो, तुम ज्योति हो, तुम निधन (आश्रय) हो, तुम संवर्ग हो।'

Bṛhadāraṇyaka 6.3.5

अथैनमुद्यच्छत्यामंस्यामं हि ते महि ।
स हि राजेशानोऽधिपतिः ।
स मां राजेशनोऽधिपतिं करोत्विति ॥ ६.३.५ ॥

फिर वह उसे उठाता है: 'मैं तुम्हें छूने जा रहा हूँ, क्योंकि तुम महान हो। वह निश्चय ही राजा, ईशान, अधिपति है। वह मुझे राजा, ईशान, अधिपति बनाए।' ऐसा (कहता है)।

Bṛhadāraṇyaka 6.3.6

अथैनमाचामति
तत्सवितुर्वरेण्यम् ।
मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः ।
माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ।
भूः स्वाहा ।
भर्गो देवस्य धीमहि
मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रजः ।
मधु द्यौरस्तु नः पिता ।
भुवः स्वाहा ।
धियो यो नः प्रचोदयात् ।
मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमां अस्तु सूर्यः ।
माध्वीर्गवो भवन्तु नः ।
स्वः स्वाहा ।
सर्वां च सावित्रीमन्वाह ।
सर्वाश्च मधुमतीरहमेवेदं सर्वं भूयासं भूर्भुवः स्वः स्वाहेति अन्तत आचम्य पाणी प्रक्षाल्य जघनेनाग्निं प्राक्शिराः संविशति ।
प्रातरादित्यमुपतिष्ठते ।
दिशामेकपुण्डरीकमसि ।
अहं मनुष्याणामेकपुण्डरीकं भूयासमिति ।
यथेतमेत्य जघनेनाग्निमासीनो वंशं जपति ॥ ६.३.६ ॥

फिर वह आचमन करता है: उस सविता देव के श्रेष्ठ तेज का हम ध्यान करते हैं। वायु ऋत का अनुसरण करने वाले के लिए मधु बहाएँ, नदियाँ मधु बहाएँ, औषधियाँ हमारे लिए मधुर हों। भूः स्वाहा। रातें और उषाएँ मधुर हों, पार्थिव लोक मधुमय हो, द्युलोक हमारा पिता हो। भुवः स्वाहा। जो हमारी बुद्धियों को प्रेरित करे। वनस्पति हमारे लिए मधुमान् हो, सूर्य मधुमान् हो, गौएँ हमारे लिए मधुर हों। स्वः स्वाहा। फिर सारी सावित्री का पाठ करता है और सारी मधुमती ऋचाओं का भी, और अंत में कहता है: मैं ही यह सब बनूँ — भूः भुवः स्वः स्वाहा। फिर आचमन करके, हाथ धोकर, अग्नि के पीछे पूर्वमुख बैठता है। प्रातः आदित्य के सम्मुख खड़ा होता है: तुम दिशाओं का एक पुण्डरीक हो; मैं मनुष्यों का एक पुण्डरीक बनूँ। जैसे आया था वैसे लौटकर अग्नि के पीछे बैठा हुआ वंश का जप करता है।

Bṛhadāraṇyaka 6.3.7

तं हैतमुद्दालक आरुणिर्वाजसनेयाय याज्ञवल्क्यायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६.३.७ ॥

उद्दालक आरुणि ने यह उपदेश वाजसनेय याज्ञवल्क्य के शिष्य से कहकर यह कहा: यदि कोई इस सूखे ठूंठ पर सिंचाई करे, तो क्या उसमें शाखाएँ उगेंगी और पत्ते फूटेंगे?

Bṛhadāraṇyaka 6.3.8

एतमु हैव वाजसनेयो याज्नवल्क्यो मधुकाय पैङ्ग्यायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६.३.८ ॥

वाजसनेय याज्ञवल्क्य ने यही उपदेश मधुक पैङ्ग्य के शिष्य से कहकर यह कहा: यदि कोई इस सूखे ठूंठ पर सिंचाई करे, तो क्या उसमें शाखाएँ उगेंगी और पत्ते फूटेंगे?

Bṛhadāraṇyaka 6.3.9

एतमु हैव मधुकः पैङ्ग्यश्चूलाय भागवित्तयेऽन्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६.३.९ ॥

मधुक पैङ्ग्य ने यही उपदेश चूल भागवित्ति के शिष्य से कहकर यह कहा: यदि कोई इस सूखे ठूंठ पर सिंचाई करे, तो क्या उसमें शाखाएँ उगेंगी और पत्ते फूटेंगे?

Bṛhadāraṇyaka 6.3.10

एतमु हैव चूलो भागवित्तिर्जानकय आयःस्थूणायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६.३.१० ॥

इसी को भागवित्ति चूल ने जानक आयःस्थूण के शिष्य से कहा था: 'यदि कोई इस सूखे ठूंठ को सींचे, तो क्या उसमें शाखाएँ उगेंगी और पत्ते फूटेंगे?'

Bṛhadāraṇyaka 6.3.11

एतमु हैव जानकिरायस्थूणः सत्यकामाय जाबालायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६.३.११ ॥

इसी को जानकि आयःस्थूण ने जाबाल के पुत्र सत्यकाम नामक शिष्य से कहा था: 'यदि कोई इस सूखे ठूंठ को सींचे, तो क्या उसमें शाखाएँ उगेंगी और पत्ते फूटेंगे?'

Bṛhadāraṇyaka 6.3.12

एतमु हैव सत्यकामो जाबालोऽन्तेवासिभ्य उक्त्वोव अचापि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ।
तमेतं नापुत्राय वानन्तेवासिने वा ब्रूयात् ॥ ६.३.१२ ॥

इसी को जाबाल के पुत्र सत्यकाम ने शिष्यों से कहा था: 'यदि कोई इस सूखे ठूंठ को सींचे, तो क्या उसमें शाखाएँ उगेंगी और पत्ते फूटेंगे?' और इस उपदेश को उस व्यक्ति से नहीं कहना चाहिए जिसका पुत्र न हो, या जो शिष्य न हो।

Bṛhadāraṇyaka 6.3.13

चतुरौदुम्बरो भवति ।
औदुम्बरः स्रुव औदुम्बरश्चमस औदुम्बर इध्म औदुम्बर्या उपमन्थन्यौ ।
दश ग्राम्याणि धान्यानि भवन्ति ।
व्रीहियवास्तिलमाषा अणुप्रियंगवो गोधूमाश्च मसूराश्च खल्वाश्च खलकुलाश्च ।
तान् पिष्टान् दधनि मधुनि घृत उपसिञ्चति ।
आज्यस्य जुहोति ॥ ६.३.१३ ॥

चार (पात्र) औदुम्बर लकड़ी के होते हैं। औदुम्बर की स्रुव, औदुम्बर का चमस, औदुम्बर की इध्म, और औदुम्बरी की दो उपमन्थनियाँ। दस ग्राम्य धान्य होते हैं: चावल और जौ, तिल और उड़द, छोटा और कंगनी बाजरा, गेहूँ, मसूर, खल्व (चना) और खलकुल (तिल-पिण्ड)। इन्हें पीसकर दही, मधु और घी में मिलाता है, और घी की आहुति देता है।