उपनिषदे · Kaṭha 2.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Kaṭha 2.2.1
पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः ।
अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते ।
एतद्वै तत् ॥ २.२.१ ॥
अकरा द्वारांचे नगर त्या अजन्म्या, सरळ चित्ताच्या (आत्म्याचे) आहे. त्याचे ध्यान करून माणूस शोक करीत नाही; मुक्त झालेला पूर्णपणे मुक्त होतो. हेच ते होय.
Kaṭha 2.2.2
हँसः शुचिषद्वसुरान्तरिक्षसद्-
होता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् ।
नृषद्वरसदृतसद्व्योमसद्
अब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥ २.२.२ ॥
हंस शुचीत राहतो, वसू होऊन अंतरिक्षात राहतो; तो होता, वेदीवर बसतो, अतिथी, घरात राहतो; मनुष्यांत, श्रेष्ठांत, सत्यात, आकाशात राहतो. तो पाण्यापासून जन्मलेला, पृथ्वीपासून जन्मलेला, सत्यापासून जन्मलेला, पर्वतापासून जन्मलेला आहे; तो सत्य आहे, महान आहे.
Kaṭha 2.2.3
ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति ।
मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥ २.२.३ ॥
तो वरच्या दिशेने प्राणाला उचलतो आणि मागच्या दिशेने अपानाला फेकतो. मध्यभागी बसलेल्या वामनाची सर्व देव उपासना करतात.
Kaṭha 2.2.4
अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः ।
देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते ।
एतद्वै तत् ॥ २.२.४ ॥
या शरीरात राहणाऱ्या देहधारीचे, जेव्हा तो ढासळत देहापासून मुक्त होतो, तेव्हा येथे काय उरते? हेच ते.
Kaṭha 2.2.5
न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन ।
इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ॥ २.२.५ ॥
कोणताही मर्त्य प्राण किंवा अपानाने जगत नाही. हे दोन्ही ज्यावर आश्रित आहेत, त्या दुसऱ्याने ते जगतात.
Kaṭha 2.2.6
हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् ।
यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥ २.२.६ ॥
हे गौतमा! ठीक आहे, तुला हे गुह्य सनातन ब्रह्म सांगेन, आणि मृत्यू प्राप्त झाल्यावर आत्मा कसा होतो तेही.
Kaṭha 2.2.7
योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः ।
स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ २.२.७ ॥
काही जीव आपल्या कर्मानुसार व ऐकलेल्या ज्ञानानुसार देहधारी होण्यासाठी योनीत प्रवेश करतात; इतर स्थाणू (अचल रूप)मध्ये जातात.
Kaṭha 2.2.8
य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः ।
तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।
तस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।
एतद्वै तत् ॥ २.२.८ ॥
झोपलेल्यांमध्ये जागा राहून, इच्छेमागून इच्छा निर्माण करणारा जो पुरुष आहे, तोच शुक्र (शुद्ध) आहे; तोच ब्रह्म आहे; तोच अमृत म्हणवला जातो. सर्व लोक त्याच्यावर आश्रित आहेत; कोणीही त्याचे उल्लंघन करत नाही. हाच तो आहे.
Kaṭha 2.2.9
अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो
रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा
रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ २.२.९ ॥
जसा एकच अग्नी जगात प्रवेश करून प्रत्येक रूपाला अनुरूप रूप धारण करतो, तसा एकच सर्वभूतांचा अंतरात्मा प्रत्येक रूपाला अनुरूप रूप धारण करतो, आणि बाहेरही असतो.
Kaṭha 2.2.10
वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो
रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा
रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ २.२.१० ॥
जसा एकच वायू जगात प्रवेश करून प्रत्येक रूपाला अनुरूप रूप धारण करतो, तसा एकच सर्वभूतांचा अंतरात्मा प्रत्येक रूपाला अनुरूप रूप धारण करतो, आणि बाहेरही असतो.
Kaṭha 2.2.11
सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुः
न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः ।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा
न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥ २.२.११ ॥
सूर्य जसा सर्व जगाचा डोळा आहे, तरी डोळ्यांनी दिसणाऱ्या बाह्य दोषांनी तो लिप्त होत नाही; तसाच सर्वभूतांचा अंतरात्मा एकच आहे, तो लोकदुःखाने लिप्त होत नाही, तो त्यापासून बाहेर राहतो.
Kaṭha 2.2.12
एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा
एकं रूपं बहुधा यः करोति ।
तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः
तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ २.२.१२ ॥
जो एकटाच नियंता आहे, सर्वभूतांचा अंतरात्मा आहे, जो एकाच रूपाला अनेक प्रकारे निर्माण करतो; स्वतःत स्थित त्या आत्म्याला जे धीर पुरुष पाहतात, त्यांनाच शाश्वत सुख मिळते, इतरांना नाही.
Kaṭha 2.2.13
नित्योऽनित्यानां चेतनश्चेतनानाम्
एको बहूनां यो विदधाति कामान् ।
तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः
तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ २.२.१३ ॥
जो अनित्यांमध्ये नित्य, चेतनांमध्ये चेतन आहे, जो अनेकांच्या कामना एकटाच पूर्ण करतो; स्वतःत स्थित त्या आत्म्याला जे धीर पुरुष पाहतात, त्यांनाच शाश्वत शांती मिळते, इतरांना नाही.
Kaṭha 2.2.14
तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् ।
कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति विभाति वा ॥ २.२.१४ ॥
'तेच हे' असे ते मानतात — अनिर्देश्य परम सुख. मी ते कसे जाणू? ते प्रकाशते का, की विशेषत्वाने भासते?
Kaṭha 2.2.15
न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं
नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ।
तमेव भान्तमनुभाति सर्वं
तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ २.२.१५ ॥
तेथे सूर्य प्रकाशत नाही, चंद्र व तारेही नाहीत; या विजाही चमकत नाहीत, मग हा अग्नी कुठून (प्रकाशेल)? तोच प्रकाशत असताना त्याच्या मागोमाग सर्वकाही प्रकाशते; त्याच्या प्रकाशानेच हे सर्व विलसते.